وضعیت: «در حال ویراستاری»
مستنبط mostambat [فعل همایند: ساختن، شدن، گردیدن، گشتن]
یک. (صفت) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ از) (درمورد حکم، قاعده، کلام و مانند آن‌ها) که از منبعی برگرفته یا استخراج یا اقتباس شده باشد ؛ مستنبطه ۲(mostambate).
ق۶. ادلّۀ شرع یا نصّ است یا مستنبط از نصّ (فخر رازی، ۹۵) ║ ق۷. هرچند این قصه مطرود است، فامّا چون به محسوس مشاهده کرده می‌آید که بیشتر احکام ایشان راست است و شک نیست در اینکه ... همه از آن کتب مستنبط است، پس جزویات آن را انکار امکان ندارد (عوفی۱۱، ۲۸۸) ║ ق۸. این اصطلاح مستنبط از معنی این آیت است که «أفمَن هو قائمٌ علی کلّ نفسٍ بما کسبت» (عزالدین کاشانی، ۶۸) ║ ق۹. همه مستنبط از کتاب خدای/ همه مستخرج از بواطن آی (جامی۳، ۱/۱۵۱) ║ ق۱۰. جفر و جامع دو کتاب‌اند منسوب به حضرت علی بن ابی‌طالب (ع) ... من در شام نظمی دیدم که به طریق رمز و اشارت به احوال ملوک مصر می‌کرده و شنیدم که آن مستخرج و مستنبط است از این کتاب شریف (غفاری قزوینی، ۲۰۰) ║ ق۱۱. بسیار کتاب‌های دیگر از این کتاب‌ها مستنبط شده‌اند (محمد زمان، ۲۶) ║ ق۱۳. نظام‌العلماء به باب گفت که علم فروع، مستنبط از کتاب و سنّت است و فهم سنّت و کتاب، موقوف بر علوم بسیار است (تنکابنی، ۷۲) ║ ق۱۴. پس آن حضرت توقیع فرمود که: هرگاه شهادت بدهد با او یک عدل دیگر، تا آخر آن روایت، که از آن نیز پاره‌ای احکام مستنبط می‌گردد که ذکرش به طول می‌انجامد (ابوالقاسم یزدی، ۴/۱۶۸۷) ║ ۱۳۲۲ش. طبق مستنبط از مادۀ مزبور، رسیدگی به جنحۀ کوچک نیز در دادگاه جنحه مانعی ندارد (مجموعۀ حقوقی، ش۲۵۷/۱۲۷) ║ ۱۳۳۹ش. در هر کشوری جرایم بر ضد شرافت یک نوع تقسیم‌بندی دارد ... ما هم به موجب مستنبط از قانون ایران، آن را به افترا و اهانت و جعل اکاذیب تقسیم کرده‌ایم (منوچهر کبیر: کانون وکلا، ش۷۴/۷۹) ║ ۱۳۵۰ش. طبیعیات در نظر او شامل آن قسمت از حکمت است که با اشیاء متحرک و متغیر سروکار دارد و این بیان مستنبط از عیون‌الحکمة اوست (هوشنگ میرمطهری: ارمغان، ش۳/۱۵۵) ║ ۱۳۹۶ش. مطابق قاعدۀ مستنبط از آیات و روایات، هرگونه تصرف در مِلک دیگری باعث ضامن شدن شخص متصرف می‌گردد، به این دلیل در صورت تلف و یا نقص و عیب مال، گیرنده باید خسارت وارده را جبران نماید (مصطفی ملیحی: پژوهش دینی، ش۳۵/۵۳)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ از) (درمورد نتیجه و فایده و مانند آن‌ها) حاصل‌شده؛ به‌دست‌آمده.
ق۶. طریق شناختن اقوال و اخبار و آثار، طریق تأمل است در تواریخ، و فواید آن از سمع مستنبط است (ابن فندق، ۸) ║ ۱۳۳۸ش. فکر تو اکنون مانند فکر همیشگی مسلمانان است که نه با احکام و آیات کتاب مقدس می‌توان ایشان را به بطلان کیش خود معترف ساخت و نه با استنتاجات مستنبط از دلایل عقلی (قاضی۱، ۱/۳۵۵) ║ ۱۳۴۹ش. این مقاله موقوف به مطالعه‌ای اجمالی در جستجوی جواب همین سؤال و نتایج مستنبط از آن است (مسعود فرزاد: خرد و کوشش، ش۷/۴۶۸) ║ ۱۳۷۶ش. در کل باید گفت: هر عملی که منجر به تحریف و دستکاری در پیام دریافتی و تأثیر مستنبط از خواندن آن ترجمه در ذهن مخاطبِ مفروض گردد، عدم رعایت امانت در ترجمه تلقی می‌شود (مجید صالحی: ترجمان وحی، ش۲/۶۹)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ از) (درمورد مفهوم، معنا، مضمون، نکته و مانند آن‌ها) که درک و فهمیده شده باشد ؛ مستنبطه ۳(mostambate).
ق۸. نکته‌ای از نکات حکمت که مستنبط رای رزین و فکر دوربین او بوده، مثال را ایراد می‌رود (رشیدالدین فضل‌الله، ۱/۵۹۳) ║ ق۱۱. معنی اول نیز به اندک تکلّفی از این بیت مستنبط می‌شود (سروری، ۱/۲۳۶) ║ ق۱۲. مرا سر و برگِ افسانه‌سنجی و شرح ابیات نیست ... اگر حاضر می‌بودند، به اشارتی چند رفع ابهام آن آسان بود، لیک چون مستنبط شد آن عزیز را شبهۀ فهمیدگی و دغدغۀ دخل و تصرف در هر چیز عارض شده، خاقانی بیچاره در جنب طبیعت نکته‌سنج بس خوار و حقیر جلوه نموده (حزین لاهیجی: متن‌شناسی ادب فارسی، ش۵/۷۷؛ ۱۳۸۹ش) ║ ق۱۳. حریف مظلوم شمشیر بر سر او زده تا سینه بشکافت. و از اینجا مستنبط گردید که مرد شجاع هوشمند را در معارک درستی حواس از لوازم است (عبداللطیف شوشتری، ۲۵۸) ║ ق۱۴. همۀ این السنه در اصل مأخذشان یکی بوده‌است ... چنین مستنبط می‌شود که این السنه مثل خواهران بوده‌اند؛ یعنی دختران یک مادر که گویا پس از ولادت این‌ها خود مرده باشد (میرزا مهدی خان کوکب: نامۀ فرهنگستان، ش۲۸/۱۹۷؛ ۱۳۸۴ش) ║ ۱۳۱۹ش. از مادۀ اول قانون حکمیت مصوب ۱۳۱۳ ... مستنبط است که داوران در صورتی که در مرحلۀ پژوهش تعیین شده باشند، می‌توانند رأی دادگاه بدوی را فسخ و خود انشاء رأی نمایند (مجموعۀ حقوقی، ش ۱۵۳/۲۰۱) ║ ۱۳۳۷ش. به‌طور کلی می‌توان گفت از خلال یاسای چنگیز و لابه‌لای اوراق تاریخ حملۀ مغول، زمینه و هدفی جز یک هوس ساده و غریزی به مطیع ساختن اقوام مخالف و سرکش و دوستی با اقوام دوست و موافق و نظم و انتظام امور مستنبط نیست (منوچهر مرتضوی: نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، ش۴۵/۱۹) ║ ۱۳۷۶ش. نظر به اهمیت فوق‌العادۀ تکیه در ارتباط زبانی و به‌ویژه در مفهوم مستنبط از خواندن ترجمۀ آیه یا آیاتی از قرآن کریم، این قلم ... به طرح مفهوم تکیه ... خواهد پرداخت (مجید صالحی: ترجمان وحی، ش۱/۵۱) ║ ۱۳۹۷ش. آیا مفهوم و مستنبط از این گفته‌ها این است که مسلمانان و مؤمنان فقط موظف‌اند این نهی‌ازمنکرها را نسبت به هم‌کیشان خود رعایت کنند؟ (احمد کتابی: سعدی‌شناسی، ش۶/۱۰۵)
۴. (معمولاً با حرف اضافۀ از) (درمورد آبِ چاه) بیرون کشیده‌شده؛ استخراج‌شده.
ق۱۲. در وقتی که عازم اردوی همایون بود ... از فرطِ نشأۀ هوش‌ربای بادۀ غرور و نخوت، و اعتقاد ردیّ مظهر کیفیّتِ «اول الدّن دُردی» گشته در دورِ نَهَل دُردِ عَلَل پیش آورد، و از قلیبِ قلبِ شقیح و قریحۀ قریح، قریحۀ شورِ شوروشُرّ و نَبَط سرِّ «إتّق شرّ مَن احسنت الیه» را مستنبط ساخت (مهدی استرآبادی، ۳۴۵)
دو. (اسم) ۱. (درمورد نظر، باور، سخن و مقوله‌هایی مانند آن‌ها) منشأ و محلّ پیدایش.
ق۶. اگر کسی از آنجا که نظر اوست، حُکمی کند و گوید قطعاً معنی این است، پس بر این معنی، مستنبط دلش قرار گیرد (عین‌القضات۲، ۱/۴۰۷) ║ ق۷. من این کلمه کفر می‌دانستم، مستنبط آن قرآن است، آنجا که آفریدگار می‌فرماید: «أفرأیت من اتّخذ الهه هویه» (عوفی۱۱، ۳۷۷)
۲. (درمورد آب‌های زیرزمینی) سرچشمه؛ منبع.
ق۷. آن جایگاه را ماته گفتندی، این ساعت مسجد جامع است و چشمۀ آب بود که مستنبط او به کوه ونداومید بود (ابن اسفندیار۱، ۱/۷۱)