وضعیت: «در حال ویراستاری»
بی‌رحم birahm [جمع: بی‌رحمان؛ <← بی + رحم>]
یک. (صفت) ۱. (کسی) که حقوق و احساسات دیگران را نادیده می‌گیرد و با خشونت و ظلم و بی‌انصافی با آن‌ها رفتار می‌کند.
ق۴. این کس خشمگین بوَد و شجاع بوَد و متکبر آید و بی‌رحم و ستمکاره و قاهر (اخوینی، ۱۱۸) ║ ق۵. زید علوی بود سخت بی‌رحم و سطبردل (گردیزی، ۷۵) ║ ق۶. این غرچه غلامی بود خونی و قتّال و بی‌رحم و کشنده و همۀ مردمان آن ولایت از وی ترسان بودندی و بسیار مردمان بودند که او را دعای بد می‌کردند و به هرجا که رفتی ظلم بسیار کردی (طرسوسی، ۱/۱۷) ║ ق۷. سخت بی‌رحمی و بس سنگین‌دلی/ که به صد شمشیر او را قاتلی (مولوی۲، ۳/۳۵۳) ║ ق۸. دارای اصغر نیک بداختر و بدسیرت و بی‌رحم و از منهاج خرد و جاده عقل دور بود و چون بر تخت سلطنت بنشست و قائم‌مقام دارای اکبر شد، زمان خویش به دست شیطان نفس داد (فضل‌الله حسینی، ۲۳۵) ║ ق۹. در آن زمستان توقتمش خان لشکری گران قریب نُه تومان، اکثر کفار و همه بی‌رحم و ستمکار، با دوازده اوغلان جوجی‌نژاد، سرِ ایشان بیگ‌پولاد و از امرا عیسی‌بیگ و یغلی‌بی و قزانجی و دیگر نویینان از راه دربند به تبریز فرستاد (شرفالدین یزدی، ۱/۵۵۷) ║ ق۱۰. میرزا کامران ظالم برادرکش بیگانه‌پرور بی‌رحم اگر آن شب نمی‌آمد این بلا از آسمان نازل نمی‌شد (گلبدن بانو، ۱۳۴) ║ ق۱۱. می‌شود در قتلم آن بی‌رحم بی‌آرام‌تر/ می‌برَد هرچند از دل بیشتر آرام را (واعظ، ۲۰) ║ ق۱۳. عامل مردی بود ظالم و بی‌رحم و حکم‌های فاسد کردی و به درویشان هیچ رحم نکردی و مال زیادت می‌خواستی (آورده‌اند، ۳۶۹) ║ ق۱۴. بعضی از بی‌رحمان اطرافیان ناصرالدین شاه خیلی آزرده بودند از اینکه چرا به‌واسطۀ قتل او سرهای بسیار بریده نشده، خانه‌ها ویران نگردیده (سیّاح۱، ۴۶۴) ║ ۱۳۰۸ش. دست نفرین به درگاه خدا بلند و از این گروه بی‌عاطفه و دون و بی‌رحم و قساوت‌پیشه و ظالم و ستمکار انتقام خود را از حضرت ربوبیت مسئلت نمودم (ربیع انصاری، ۲۰۷) ║ ۱۳۲۰ش. از ظلم و تعدّی این استادان بی‌رحم که هریکی چند خانه و اثاث‌البیت زیاده دارند، هر شبه شامشان پلو است و ماها نان جو هم نداشته باشیم (اسناد اصناف، ۲/۶۱۰) ║ ۱۳۴۷ش. یک روز دیگر می‌شوم شمر ذیالجوشن ... بی‌رحم و ظالمم ... بیچشموروم و حقنشناسم و نمک را خوردهام و نمکدان را شکستهام (میرصادقی۱۰، ۴۸) ║ ۱۳۶۴ش. فرعون به من دستور داده که جلوی خصم بی‌رحم و خون‌ریز را که به‌طرفِ مصر می‌آید بگیرم (منصوری، ۲/۷۷۲) ║ ۱۳۸۰ش. انتخاب رنگ سرخ ملایم برای زن‌پوشان مخالف، ظاهراً از آن‌جهت بود که نمی‌خواستند زنان را که دارای ظرافت و احساسات و عواطف رقیقی بودند، همانند مردان اشقیاخوان خشن، سنگ‌دل و بی‌رحم نشان دهند (شهیدی، ۴۲۳)
۲. (درموردِ چیزی) که بدون مراعات و ملاحظه‌ای به‌شدت آزاردهنده و دردناک است و معمولاً تحمل آن دشوار یا ناممکن است.
ق۵. دست بارحم و تیغ بی‌رحمش/ گه زرافشان و گه سرافشان (مسعود سعد، ۱/۱۳۲) ║ ق۶. در سر پشت سحاب و وهّاب جز شُحّی نماند و در چشم بی‌رحم غمام ترشّحی نه (حمیدالدین بلخی، ۱۷۳) ║ ق۷. هریکی شیطان‌صورتی، ثعبان‌سیرتی، منکردیداری، نکیرکرداری از قضا مبرم‌تر و از اجل بی‌رحم‌تر و از روز رستاخیز عبوس‌تر و از نازلهٔ آسمانی بی‌آزرم‌تر (ابن بی‌بی۱، ۲۰۷) ║ ق۸. حاضران چون چنان دیدند همه را لرزه برافتاد. روزبانان و مردم‌کشان تیغ‌ها آهخته کردند و زخم بی‌رحم را ساخته شدند (نظام تبریزی، ۲۷۱) ║ ق۹. تمامی ضمیر کسیر بر حرمان زخم بی‌رحم و کلی خاطر فاتر بر سریان سکین کین مقصور گردانیده (حافظ ابرو۱، ۴/۹۱۳) ║ ق۱۰. چرخ بی‌رحم و تو بدمِهر و من از دل در عذاب/ از تو نالم یا زِ دل یا شِکوه از گردون کنم (اهلی، ۲۹۵) ║ ق۱۱. شد تهی دامن صحرای ملامت از سنگ/ عشق بی‌رحم همان درپی رسوایی ماست (صائب، ۲/۷۱۴) ║ ق۱۲. از بیم حدت تب بی‌رحم سوز من/ در سنگ‌ها اثیر نهان گشت چون شرار (تأثیر، ۴۱) ║ ق۱۴. تقریباً دوسه دقیقه مکث نموده، امتحانی کرد. تقریباً بی‌حس شده بود. دستش رفته و آلت بی‌رحمی را برداشته، سر مرا در زیرِ بغلش گرفته تا خواستم هیاهویی نمایم دندان را بیرون آورد (معیّرالممالک، ۳۴) ║ ۱۳۱۱ش. جلوِ روشنایی بی‌رحم چراغ چین‌های پایِ چشم زنی که پهلوی او نشسته بود می‌دید (هدایت۵، ۱۴۷) ║ ۱۳۴۳ش. سرما به همه‌چیز چیرگی می‌یافت. همه‌کس پیش‌بینی می‌کرد که آن سال زمستانی سخت و بی‌رحم در پیش داریم (نامور، ۳۰۹) ║ ۱۳۵۳ش. قوانین زیستی و حیاتی مانند قوانین ستارگان سخت و بی‌رحم است (مطهری۲، ۲۸۱) ║ ۱۳۶۸ش. خداکرم از کار و سواری روزانۀ خود بازگشته بود. سرمای بی‌چشم‌ورویی از چهار جانب چادر به درون می‌آمد. باد بی‌رحمی یک‌ریز می‌وزید (بهمن‌بیگی، ۲۶۰) ║ ۱۳۷۷ش. این مطلب وحشتناک را هم کشف کردم که برای این خانمِ درو که حالا داشت با آن چشم‌های سبز بی‌رحمش نگاهم می‌کرد سواری امشب توی آن یدک‌کش خیلی هم کِیف داشته (دریابندری۴، ۸۷)
۳. (کسی) که نسبت به دیگری عاطفه و مهر و محبت و دلسوزی ندارد.
ق۵. چه بی‌رحمی! چه بی‌مهری! چه بی‌شرم!/ کزین لابه نشد سنگین دلت نرم - همی‌گفت این سخن‌ها ویس دلبر/ همی‌راند از دو دیده رود بر بر (فخر گرگانی، ۴۸۱) ║ ق۶. علقوم نیزه بر نیزۀ پدر افکند. اگرچه پهلوان بود شفقتی می‌نمود و پدر بی‌رحم می‌کوشید. چند طعنه میان ایشان رد شد. قمقام نیزه براند به قوت و جهد تا بر سینۀ پسر زند که علقوم سپر پیش داشت (سمک، ۵/۱۲۶) ║ ق۷. بار بی‌اندازه دارم بر دل از سودای عشقت/ آخر ای بی‌رحم باری از دلی برگیر باری (سعدی۳، ۴۹۰) ║ ق۸. آن‌که بر حالم نسوزد آن دل بی‌رحم توست/ و آن‌که با سر می‌نیاید محنت هجران ماست (جهان‌ملک، ۴۶) ║ ق۹. خرابیم، از دل ای بی‌رحم گه‌گه یاد کن ما را/ سگ کوی توایم، آخر به سنگی شاد کن ما را (امیر شاهی سبزواری، ۲) ║ ق۱۰. همچو گل می می‌خوری با عاشقان زار خود/ آخر ای بی‌رحم من هم عاشق زار توام (اهلی، ۳۱۸) ║ ق۱۱. تو رفتی بس نبود از پیشم ای بی‌رحم بی‌پروا/ که بُردی در رکاب خود شکیب من، قرار من (فیّاض لاهیجی، ۷۴۱) ║ ق۱۲. یار بی‌رحم و فغان بی‌اثر اقبال زبون/ به چه تدبیر تسلّی دل خودکام کنیم (حزین، ۳۴۸) ║ ق۱۳. گر مام تو داده‌ست تو را رخصت روزه/ حقّا که چه بی‌رحم و چه سنگین‌دل مام است (سروش، ۱/۶۴) ║ ق۱۴. دل در غم او غرقۀ خون گشته و بی‌رحم/ باور نکند پاکی دل را، عجب است این! (لاهوتی، ۱۱۷) ║ ۱۳۰۸ش. چرا از درد من کسی بی‌قرار نیست. آه که این مردم چه بی‌رحم‌اند، چه دل سنگی دارند، هیچ‌کس به من اعتنا نمی‌کند (حجازی۱، ۳۲) ║ ۱۳۲۰ش. تو که این‌طور عاشق دل‌باختۀ دریا شده‌ای و مثل من با حاج عموی بی‌عاطفه و بی‌رحمی سروکار نداری، علتی ندارد خودت را در قفس حبس کنی (جمالزاده۲، ۹۶) ║ ۱۳۵۰ش. دایی دومیت‌راکه که طبیعتی مهربان و قلبی رئوف داشت، جسماً و روحاً به پدربزرگ رفته بود. پسرهای دیگر که آن‌جور خشن و تند و تاحدودی بی‌رحم بودند به تفی می‌ماندند که مادربزرگ انداخته باشد (شاملو۳، ۱۲) ║ ۱۳۶۲ش. بابایم که گرفتار می‌شد، به‌کلّی آدم دیگری می‌شد، بی‌رحم و بداخلاق و خشن (میرصادقی۲، ۱۲۱) ║ ۱۳۷۲ش. آیا دل هستی از سنگ بود که اشک راهش را گم کرده بود؟ یک بار سلیم به او گفته بود: گاهی فکر می‌کنم شما زن بی‌رحمی هستید. آیا واقعاً بی‌رحم بود؟ چرا اشک نمی‌آمد؟ چرا به دوستی مردانۀ آن‌ها حسادت می‌برد؟ (دانشور۴، ۳۰۸)
دو. (قید) ازرویِ نامهربانی و بدون دلسوزی.
ق۸. چنان بی‌رحم زد زخم جدایی/ که گویی خود نبوده‌ست آشنایی (حافظ، ۲/۱۰۴۷) ║ ۱۳۵۶ش. زن تهدید‌کنان دست‌هایش را تکان داد: «خشن، بی‌رحم، قلتشن ...» پسرک را بغل کرد و گفت: «مامان جونم، قربونت برم، گریه نکن، بابات شمره» (میرصادقی۷، ۳۰) ║ ۱۳۶۲ش. خدای راستین کجاست؟ مایه‌های ایمان بشری آیا تا چه پایه در ایشان مسخ شده‌است؟ تا چه پایه بوده است؟ تا چه پایه مانده‌است؟ آیا مانده؟ بی‌رحم می‌پرسم، نه؟ (دولت‌آبادی۱، ۳/۷۹۸)
ترکیبات: مال مفت و دل بی‌رحم