وضعیت: «در دست علوم انسانی»
ستیزوگریز setizogoriz [صورت نحوی: ستیز و گریز؛ فعل همایند: نمودن]
(اسم) ۱. حمله و فرار.
ق۸. نهادند در رومیان تیغ تیز/ نماندند جای ستیز و گریز (حمدالله مستوفی: ظفرنامه، ج۲، ۷۶؛ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۰) ║ ق۱۱. از گرد و غبار معرکۀ کارزار در جست‌وخیز مراکب بادرفتار و ستیز و گریز جگرداران معرکۀ گیرودار و بی‌جگران میدان فرار، آسمانی دیگر بر روی زمین آشکار گشت (واله اصفهانی: خلد برین، ۱۱۸؛ بنیاد موقوفات دکتر ایرج افشار، ۱۳۷۲) ║ ق۱۳. پی ستیز و گریز است شاه و بارۀ دشمن/ یکی نموده پلنگی یکی نموده غزالی (مفلق تهرانی: رضاقلی خان۱،۲، ۱۴۷۰) ║ ۱۳۷۸ش. ناگفته نماند که ستیز و گریز از برابر دشمن را یکی از ویژگی‌های جنگ‌های سکاها یاد کرده‌اند (جلال متینی: ایران‌شناسی، سال یازدهم، ش ۳/۶۵۶)
۲. مجموعۀ اعمالی که در جنگ انجام می‌دهند، اعمّ از حمله و فرار.
ق۱۰. چون آن ولد ارجمند به سن رشد و تمیز رسید، جدش ابوالخیرخان و پدرش بوداق‌سلطان را اجل موعود به آخرت رسانید، نقش جهان‌گیری و کشورستانی بر لوح خاطر مرتسم ساخت، امراء ازبک را به سلطنت خود دعوت کرده چندگاهی در دشت قبچاق و حدود خوارزم به لوازم ستیز و گریز پرداخت (خواندمیر۳، ۱۹۷) ║ ق۱۳. مسلم است که فراری‌های از جنگ گریخته همیشه از وحشتی که کرده‌اند نیز برای برائت ذمۀ خود در ترک ستیز و گریز اغراق‌گویی می‌کنند (اعتمادالسلطنه: درر التیجان فی تاریخ بنی الأشکان، ۴۸۱؛ اطلس، ۱۳۷۱) ║ ۱۳۶۹ش. در تمام دورۀ پارت‌ها و ساسانیان، نزدیک به هزار سال ما یا گرفتار تاخت‌وتاز کوچ‌کنان شمال شرقی هستیم و یا جنگ با دولت نیرومند روم در مغرب، و سپس دشمنی و ستیز و گریز عرب‌ها در جنوب غربی (شاهرخ مسکوب: ایران‌نامه، ش ۳۰/۲۸۶) ║ ۱۳۸۵ش. شمشیری نیز دارم که برق آن دل‌ها را می‌لرزاند و فرودش کلاه‌خودها را می‌شکافد؛ این دو را به رسم هدیه تقدیم می‌کنم تا در ستیز و گریز یاورت باشند (محمدرضا سنگری: آینه‌داران آفتاب، ۹۹۹؛ سازمان تبلیغات اسلامی.شرکت چاپ نشر بین‌الملل، ۱۳۹۰)
۳. جنگیدن بی آنکه یکی از طرفین پیروزی قطعی به دست آورد؛ زدوخورد.
ق۱۰. بعداز قتل دبیس اولاد او، صدقه و علی، چندگاهی در حدود حله ستیز و گریز می‌نمودند (خواندمیر۱، ۲/۵۴۳) ║ ۱۳۷۸ش. توضیح آنکه محمدعلی شاه از روزی که در سال ۱۳۲۴ ق. بر تخت سلطنت جلوس کرد، درصدد تعطیل مشروطه بود. دو سال اول را به ستیز و گریز با مشروطه‌طلبان گذرانید (جلال متینی: ایران‌شناسی، سال یازدهم، ش ۴/۷۱۹) ║ ۱۳۸۰ش. ایجاد کشمکش بین اقوام مختلف _مانند ترکان و ایرانیان_ و تأکید بر تفاوت‌های مذهبی _به‌گونه‌ای‌که شیعیان که غالباً غیرعرب و ایرانی بودند، در تمام دوران در حال ستیز و گریز با حکومت‌های دست‌نشاندۀ خلیفه به سر می‌بردند_ از دیگر روش‌هایی بود که خلفای عباسی در طول چند قرن جهت حفظ قدرت از آنها بهره جستند (ماندانا تیشه‌یار: مطالعات ملی، ش ۹/۱۶۸)
۴. کوشش برای پیشی گرفتن از دیگری در فرار کردن.
۱۳۴۲ش. جماعت همه در ستیز و گریزند و از هر جانب فریاد بلند است که وای زد، وای گزید. طولی نکشید که حضار پا به فرار گذاشتند و صحن خانه و بام خالی از اغیار گردید. دیگ و دیگ‌بر و کماج‌دان‌ها را هم به‌شتاب از خانه بیرون بردند و کم‌کم خانم‌ها و اهل خانه توانستند نفسی بکشند (جمالزاده۸، ۲۹۴)
۵. احساس خشم و ترس.
۱۳۴۲ش. غرض از خون، کلیۀ حالات نفسانی است که با وجد و حال و سوز و گداز و درد و محنت و جوش و خروش همراه باشد، از قبیل شادی و اندوه و مهر و کین و ستیز و گریز و آفرین و نفرین و شکر و شکایت و عتاب و استعتاب (محمدصالح ابوسعیدی: یغما، ش ۱۷۷/۴۵)
۶. (گاهی با حرف اضافۀ با یا از) نشان‌دادن مخالفت با امری یا چیزی با اجتناب از آن یا با انتقاد از آن.
۱۳۶۵ش. شرح سرگذشت بشر را در این ستیز و گریز با سیاست‌بازی‌ها مجالی دیگر بایسته است. در اینجا ناگزیر به همین اشارۀ اجمالی بسنده باید کرد که سیاست‌گریزی در پاره‌ای شرایط مبارزه با ستم و سلطه بوده است (عبدالمجید معادیخواه: یاد، ش ۵/۱۴) ║ ۱۳۷۷ش. سرانجام با تجدید نظر در مبانی نظری سنت اسلاف دربارۀ دنیا و دنیاداران، ستیز و گریز متصوفه جای خود را به سازش و تفاهم داده است (باقر صدری‌نیا: زبان و ادب فارسی (دانشگاه تبریز)، ۹۶) ║ ۱۳۸۴ش. از یک سو به جای ستیز و گریز از غرب، بر همزیستی مسالمت‌آمیز تأکید کردن و در عین ایمان به امکانات و سنت‌ها و داشته‌های خود، بر اقتباس از یافته‌های خوب دیگران معتقد بودن و داشته‌های خود را نیز برجسته کردن و بر جهان عرضه کردن؛ در سویۀ دیگر، به جای محوریت دادن به درونمایه و تعهد اجتماعی در هنر، بر صورت و ساختار تمرکز کردن و در عین حال هیچ‌گاه ذره‌ای از غنای درونمایه و مسؤولیت‌شناسی غافل نبودن (قهرمان شیری: دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه اصفهان)، ش ۴۲ و ۴۳/۱۸۰) ║ ۱۳۹۵ش. توجه شدید به وجوه عینی مدرنیته و ستیز و گریز از وجوه ذهنی زندگی مدرن، نشان از نحوۀ برخورد ایرانیان با سازۀ دانایی مدرن و عدم درک آنها از نسبت میان مبانی فکری و فرهنگی مدرن با علم و تمدن مدرن دارد که کلیت آن هرگز مورد توجه نبوده است (مجید توسلی رکن‌آبادی و محمد نژادایران: سیاست، ش ۳۹/۵۸۳)
۷. (با حرف اضافۀ با) وضعیتی که در آن دو امر با یکدیگر در تضاد قرار می‌گیرند یا دو تن یا گروه با هم دشمنی می‌کنند، اما هیچ یک بر دیگری کاملاً غلبه نمی‌کند و گاهی این پیروز است و گاهی آن.
۱۳۶۸ش. در تمام سال‌هایی که از بلخ تا مکه و از شام تا نشابور، همۀ دنیا را زیر قدم سپرده بود، وجود این مزاحم جدایی‌ناپذیر را احساس کرده بود. در تمام این مدت احساس کرده بود که یک نیمۀ وجودش با نیمۀ دیگر آن در ستیز و گریز به سر برده بود و این کشمکش او را از اینکه به آنچه در ورای خودی‌هاست بیندیشد مانع آمده بود (زرّین‌کوب۲، ۱۵۰)
۸. (روان‌شناسی) تخصصی.