وضعیت: «تأییدشده»
دنی dani(y) [جمع: ادنا(ء)، ادنیا(ء)؛ صورت تفضیلی و عالی: ادنیٰ؛ <از عربی دَنیّ و دَنیء>]
یک. (صفت) ۱. (درمورد ویژگی و حالت و رفتار انسان) پست و حقیر که نشان‌دهندۀ فرومایگی صاحبش است.
ق۴. هر‌گه کی طبیعت تذلل کند قوّت غضبی را، یعنی نرم گردد، او را ننگ آید از رذیلت‌ها؛ یعنی از کار‌هاء دنی کی آن خوی‌هاء شهوت است (سجستانی، ۴۸) ║ ق۵. بدانک نفْس از روی لغت وجودالشیء باشد و ... اظهار اخلاق دنی و افعال مذموم را سبب اوست (هجویری، ۲۴۶) ║ ق۶. از خوی‌های دنی دور باشید همچنانک از حرام (ابوعلی عثمانی، ۷۶) ║ ق۷. چون برخاستم در نفس خود گفتم که قوت او از کجا باشد؟ بانگ بر من زد و گفت: ای ابوالعباس، این همت دنی بگذار که خدای تعالی را لطف‌های خفی است (مؤیّد خوارزمی، ۳/۵۲) ║ ق۸. هرگاه که از امین حرکتی دنی نامطبوع صادر شدی، از مأمون حرکتی شریف در وجود آمدی و بدین سبب و اسباب دیگر عداوت میان برادران قائم شد (هندوشاه نخجوانی، ۱۵۳) ║ ق۱۰. به هیچ فعل دنی ننگرم ز افعالت / که نایدم به نظر دیگری از آن ادنیٰ (محتشم، ۱/۲۷۵) ║ ق۱۱. با چنین طبع دنی هست آنچه او دارد به سر / چون گدائی کآرزوی مُلک سلطانی کند (اشرف مازندرانی، ۱۱۱) ║ ق۱۴. با خود می‌گفت ... تف به این طبع دنی که با آن‌همه زن‌های آفتاب‌جبین، این‌همه راه آمده، در این تاریکی با زنی زشت‌کار به سر می‌برد (خسروی۱، ۲۳۵)
۲. (درمورد کسی) که ازنظر ویژگی‌های شخصی یا پایگاه اجتماعی پست و فرومایه است؛ ادانی دو.
ق۵. از خلق دنی دوری گیر و این نصیحت را به جان و دل بپذیر (خواجه عبدالله۱، ۱/۲۵) ║ ق۶. جاهل چون به سیم تفاخر کند، خر باشد که جو بیند طرب نماید. آنگاه که به منصب موسوم شود دون‌تر و دنی‌تر بوَد (ابوالرجاء۱، ۶۵) ║ ق۷. این‌چنین گنج هرکه یافت غنی است / وآن‌که محروم ماند کور و دنی است (سلطان ولد، ۶۴) ║ ق۸. وآن که نرم است و نقل‌خوار و دنی / نرود گر به ناوکش بزنی (اوحدی، ۵۶۶) ║ ق۹. شخص هرچند دنی بوَد، اموری که تعلق به بدنفسی و ملال به مردم رسانیدن و افساد میان جماعتی نمودن باشد، بی زحمت و آسان به جای تواند آورد (شجاع، ۵۵) ║ ق۱۰. اکابر دین‌دار همگی شِکوه و شکایت از نفْس غدار دنی فرموده، از مکر وی ایمن نبوده‌اند، زیرا که نفْس امّاره بدترین دشمنان است (حافظ حسین، ۲/۱۷۴) ║ ق۱۱. در چین هیچ قوم سفله‌تر و دنی‌تر از سپاهیان نیست، چه تنها سپاهگری برای شکم و نفع می‌کنند؛ مثل مزدوران (محمد زمان، ۸۴) ║ ق۱۲. به پیش خلق دنی عِرض احتیاج مبر / به خاک جرعه نریزد قدح‌پرست جبین (بیدل، ۲/۷۱۰) ║ ق۱۳. دل سلیمانِ هوی، نفس دنی دیو هوس / هوس دیو سلیمان هوی را نشناخت (صفای اصفهانی، ۱۸۸) ║ ق۱۴. خوب است شاه قبول کند که چند نفر مفسد را از خود دور کند و اشخاص پست دزد دنی را جلیس نگرفته، از عقلاء اجتناب ننماید (سیّاح۱، ۵۹۴) ║ ۱۳۰۱ش. آگاهی به بدبختی‌های شما آتشی در دل من برافروخته‌است که تا آن شخص پست و دنی را به مجازاتی که مستحق آن است نرسانم، این آتش فرو نخواهد نشست (مشفق۱، ۱۵۶) ║ ۱۳۳۰ش. بتر اینجاست کاین گروه دنی / روز راحت کنند بددهنی (بهار، ۲/۹۲۰) ║ ۱۳۶۰ش. وام‌خواهان دنی از ترس فوت پول خویش / با مریض وام‌دار محتضر جنگیده‌اند (حالت۱، ۱۳۳)
۳. (درمورد چیزی یا امری) بی‌ارزش یا کم‌اهمیت که شایستهٔ توجه و اعتنا نیست.
ق۵. به روز جنگ مر شمشیر او را / دنی‌تر چیز شیر مرغزار است (عنصری۱، ۲۲) ║ ق۶. ارذلون سفله‌اند، اهل خساست و مکاسب دنی (میبدی، ۷/۱۳۸) ║ ق۷. ایزد تعالی مرا ... آن هدایت داده که ... دامن از آلایش آن معصیت درکشیده و جوامع همت را از مطامع دنی و مشارع وَبی به تحرز و خویشتن‌داری مقصور گردانیده (وراوینی، ۱/۴۵۲) ║ ق۸. خوشی‌های بدنی دنی دنیوی ... اگر از تو فوت شوند و اگر حاصل شوند، نباید که به حصولش فرح و به فواتش ملالت بری (ابن بزّاز، ۵۵۷) ║ ق۹. درجۀ دوم رجای اهل ریاضت است که به‌اقتضای علم ظاهر عمل کرده، امیدوارند که همّ ایشان و همم ایشان از کدورات تعلقات پاک شود، به‌جهت ترک لذات جسمانی ... و به‌جهت مبالغۀ رعایت غایت حمیت، که انفت و عار است از دنائت تفرقه و مشارکت خسیسان در التزام شهوات، و حمایت همت از فرود آمدن به چیزهای دنی خسیس (محمد تبادکانی، ۱۶۳) ║ ق۱۰. سرگین این مرغان با تخم مخلوط سازند، در زمین نمناک بکارند و در زمین خشک نکارند تا تخم سوختۀ دنی حاصل نشود (قاسم هروی۱، ۸۱) ║ ق۱۱. در آن صُحُف راه‌های علمی و عملی هست ... و اما عملیات: پاک ساختن نفوس است از تیرگی و چرک شبهه‌ها و مشغول شدن به ذکر حق تعالی در بر پا داشتن عبادت‌های او و ترک شهوت‌های دنی دنیوی و اختیار کردن سعادت‌های اخروی (خالقداد۲، ۱/۳۶۰) ║ ق۱۲. ما جسم دنی تو جان پاکی / ما در سمک و تو بر سماکی (حزین، ۷۰۱) ║ ق۱۳. در عرصۀ جلادت و مجلس سعادت ساغر شهادت نوشید و با علوّ طبعی غنی از راحات دنیای دنی دیده پوشید (رضاقلی خان، ۹/۶۵۲) ║ ق۱۴. ماری گفت: معلوم است که خدا خواسته من باز آلوده به زحمات این دنیای دنی شوم (خسروی۲، ۱۳۵) ║ ۱۳۱۶ش. او هم برای این‌که پشت‌پایی به این دنیای دنی دون‌پرست بزند، ... دست اولاد خود را گرفته به مشهد آمده بود که مجاور بشود (نفیسی۲، ۲۶۲) ║ ۱۳۳۸ش. سانکو چون چنین دید فریاد برداشت و ناله‌کنان گفت: دریغا! بر سر مردمی که در این دنیای دنی روزگار می‌گذرانند چه حوادث غیرمترقبه و ناگواری می‌آید (قاضی۱، ۲/۱۱۱۲) ║ ۱۳۶۴ش. خانجان با قلب مهربانش همه چیز این دنیای دنی را بدیهی می‌انگاشت (مجابی۳، ۱۴۳)
دو. (اسم) ⇅ دنییک. ۲.
ق۵. چنانش میلان بینم همی به سائل مال / که سفله را و دنی را به مال میلان نیست (قطران، ۴۷) ║ ق۶. آدمی در وجود ظاهر متساوی است، فامّا در معانی توازی و تساوی نبوَد، چه اگر متساوی بودی ... جمله آدمیان از یکدیگر بی‌نیاز بودندی، آنگاه انتظام کارها گسسته شدی و فساد شغل‌ها پیوسته گشتی، درجت و منزلت از آدمیان برخاستی، دنی چون شریف و خسیس با کریم یکسان بودندی (ظهیری۱، ۳۸۵) ║ ق۷. در چند روزه مُقام به ارمیه، آثار غدر از اَسِرّۀ پیشانی آن دنی برخوانده بودم (زیدری، ۸۴) ║ ق۸. نادان به‌جز حکایت دنیا نمی‌کند / ناچار خود حکایت دنیا کند دنی (اوحدی، ۴۱) ║ ق۹. عادت اهالی خزر آن بود که هیچ‌کس را از ضعیف و قوی و شریف و دنی بی تفتیش و تحقیق نمی‌کشتند (میرخواند، ۴/۲۳۵) ║ ق۱۱. دنی را پایۀ بالا نهادن / به دیوانه بوَد شمشیر دادن (کلیم، ۱۸۶) ║ ق۱۲. دنی به مسند عزّت همان دنی است نه عالی / که نقش پا به سر بام نیز خوار نشیند (بیدل، ۱/۸۳۴) ║ ق۱۴. هر کجا یک دنی بدگهری است / می‌بدان یار غار عدلیّه (ادیب‌الممالک، ۲/۹۵۰) ║ ۱۳۱۲ش. خواب دیدم ... اعضا ... می‌گویند: این توئی بدین پستی و قساوت که به ما حکم‌فرمائی داشتی! ریاست کار هر دنی و خودپرست نیست (حجازی۲، ۲۷۶)