وضعیت: «تأییدشده»
ابدال ebdâl [<عربی>]
(اسم) ۱. تبدیل چیزی به چیز دیگر یا عوض کردن آن با چیز دیگر.
ق۵. نه نعمتِ ابدی را مقصری تو به شکر / نه کردگار جهان را بدانچه گفت ابدال (غضائر رازی: رضا‌قلی خان۱، ۱۳۶۳) ║ ق۷. حمد و آفرین جهان‌آفرین را که ... ارزاق و اقوات را تقدیر فرمود و قوای حیوانات به ابدال از انحلال صیانت نمود و طعام طیب و غذای حلال را پیدا آورد (مؤیّد خوارزمی، ۲/۳) ║ ق۱۴. آنچه به آن حیوان داده‌است تواند که آن را بدل کند، و اگر تملیک باشد، جایز نباشد ابدال آن (ابوالقاسم یزدی، ۲/۷۴۷) ║ ۱۳۵۳ش. فوت شدن مستوفی و مستوفی‌به و مستوفی‌فیه موجب فسخ نیست، بلکه موجب ابدال است (مردوخ، ۲/۱۲۸)
۲. (موسیقی) استفاده از اکتاو یک نت (نغمه) به جای خود نت.
ق۵. ابدال آن بُوَد که مر نغمت را جایگاهی بُوَد اندر جمع ازینجا به بالا شود و آن را دست بازدارد (ابن سینا۵، ۲۸) ║ ق۹. اگر در نوع، تبدیل نغمات جایز بودی، از نغمۀ «یح» مبدأ می‌کردیم و بعد از استنطاق «ک» و «کج» اطرف اثقل ... مسموع می‌شدی، می‌گفتیم که بزرگ است ... اما ابدال در نوع جایز نیست (عبدالقادر مراغی۱، ۱۴۹)
۳. (زبان‌شناسی) تبدیل یک آوا به آوای دیگر یا تبدیل حرفی به حرف دیگر در نوشتن به دلیل تناسب آوایی یا تأثیر آواها و حروف نزدیک به آن‌ها یا قواعد نگارش.
ق۶. بَدیء و بَدیع یکی باشد ... و این از باب ابدال بُوَد، چون مَدَحَ و مَدَهَ (ابوالفتوح، ۲/۱۲۹) ║ معنی تصریف صرف کردن باشد در ذوات کلمه به زیادت و حذف و ابدال (ابومحمد نجار، ۱۶۵) ║ ق۸. ابدال، چنان‌که هر الفی که در چهارم افتد یا زیادت از آن، به یا نویسند؛ همچو موسی و عیسی و مصطفی (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۱) ║ ۱۳۳۳ش. اکنون تنها بیان یک نکته مانده و آن اینکه تبدیل «ت» به «د» در پسوند مصدری فارسی در چه زمانی واقع شده‌است ... بعضی از محققان این ابدال را مخصوص فارسی جدید ... شمرده‌اند (پرویز ناتل خانلری: مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش۳/۶۱) ║ ۱۳۵۳ش. تحقیق در ... تغییراتی هم که در زمینۀ تلفظ لغات در طی ادوار روی داده‌است، مثل ابدال و تحریف و تصحیف، قطعاً از‌طریق ریشه‌شناسی و وجه اشتقاق حاصل می‌شود (زرّین‌کوب، ۱۵۷) ║ ۱۳۸۵ش. با احتمال ابدال واو به «ب»، بلشت در باختران و بلشان در رودبار را می‌توان یاد [کرد] (عمادالدین شیخ‌الحکمایی: نامۀ بهارستان، ش۱۱و۱۲/۱۷۵)
۴. ⇅ ابدال نسبت.
ق۸. مثلاً در هندسه گوییم مقادیر متناسبه بعد از ابدال، متناسب بُوَد و در اعداد همچنین بیان کنیم (خواجه نصیر۲، ۳۸۸)
۵. (داروشناسی کهن) عوض کردن یک دارو با یک و گاه مجموع چند داروی دیگر در شرایطی مانند در دسترس نبودن داروی اصلی یا ناسازگاری آن دارو با وضع و حال بیمار.
ق۷. ابوریحان چنین گوید که متقدمان در ابدال قاعده‌ای وضع کرده‌اند که اصل شرکت را میان بدل و مبدل علت ابدال دانسته‌اند و آن در غایت بطلان است (ابوبکر کاسانی، ۱/۲۹)
۶. (زبان‌شناسی) حروفی که ممکن است حرفی جایگزین آن‌ها شود و در صرف عربی عبارت‌اند از: «الف»، همزه، «ت»، «د»، «ص»، «ط»، «م»، «و»، «ه»، «ی».
ق۱۱. تقسیم به مستعلیه و منخفضه، و به مطبقه و منفتحه ... و به حروف قلب و مقابلها، و به حروف ابدال و قسیمها، همه اعتبارات شبحیۀ جسدیه است (میر داماد۱، ۱۴۱)
ابدال شدن
(زبان‌شناسی) (با حرف اضافۀ با) تبدیل شدن یک آوا به آوای دیگر یا تبدیل شدن حرفی به حرف دیگر در نوشتن به دلیل تناسب آوایی یا تأثیر آواها و حروف نزدیک به آن‌ها یا قواعد نگارش.
۱۳۶۴ش. در بعضی موارد جایز است همزه ابدال به یاء یا واو شود (هاشم حسینی: علوم العربیة، ۱۹۴) ║ ۱۳۶۷ش. چون وقی به باب افتعال درآمد، واو آن ابدال به ت شد (کریم زمانی: فرهنگ لغات نهج‌البلاغه، ۳۵)
ابدال فرمودن
↑ ابدال۱.
ق۷. سلطان... در میان معرکه چون... لشکری را ایستاده دید، سلاح را ابدال فرمود و تیغ از او دریغ داشت (ابن بی‌بی، ۱/۱۵۶)
ابدال کردن
۱. (با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابدال۳.
ق۶. آل در لغت نیز شخص باشد ... و آل در جز این جایگاه سراب بُوَد، و اصلِ آل اهل بوده است، ابدال کرده‌اند ها را به همزه (ابوالفتوح، ۳/۳۶۴)
۲. (با حرف اضافۀ به) ؛ ↑ ابدال۱.
ق۷. چگونه چیزی که ابدالآباد بماند به چیزی که اگر بماند بیشتر از پنجاه سال نماند، ابدال کنی؟ (مؤیّد خوارزمی، ۴/۷۳۹)
ابدال نسبت
(ریاضیات کهن) (در یک تناسب) جابه‌جا کردن صورت یک کسر با مخرج کسر دیگر.
ق۵. ابدال نسبت چیست؟ او نسبت نخستین به سوم همچون نسبت دوم به چهارم بُوَد (بیرونی، ۲۰) ║ ق۶. ابدال نسبت چیست؟ جواب: آنکه نسبت او به ثالث چون نسبت ثانی به رابع باشد چنان‌که چون نسبت دو به چهار چون نسبت شش به دوازده بُوَد و نسبت دو به شش چون نسبت چهار بُوَد به دوازده (فخر رازی، ۳۵۷) ║ ق۱۴. ابدال نسبت ... یعنی: در هر تناسب نسبت جملۀ اول به جملۀ سوم مساوی با نسبت جملۀ دوم به جملۀ چهارم است. به عبارت دیگر از تناسب a/b=c/d می‌توان نتیجه گرفت a/c=b/d و این را ابدال نسبت می‌گویند (قربانی: تحقیقی در آثار ریاضی، ۳۳۹) ║ ۱۳۷۶ش. نسبت‌هایی ... در ریاضیات عالیه معنون است، مثل ... ابدال نسبت که اخذ نسبت مقدم به مقدم و تالی به تالی است (حسن حسن‌زاده آملی: مجموعه مقالات، ۶۱)