وضعیت: «در دست پیشه و صنعت»
سقاخانه saqqâxâne
(اسم) ۱. مخزنی معمولاً از جنس سفال یا فلز که برای نگهداری و خنک نگه داشتن آب آشامیدنی در معابر عمومی نصب می‌شده است.
ق۶. المزمله: سقاخانه (تفلیسی۱، ۳/۱۳۳۱) ║ ق۱۳. در داخل قبه سقاخانه که مخصوص آب وضو و وسعت آن یک شیر و عمق آن نیز همین‌قدر است ... می‌باشد (ایران۱، ۲/۱۳۲۱) ║ ق۱۴. دو عدد سقاخانه از سنگ مرمر منبت یکپارچه در وسط مسجد است (فراهانی، ۱۲۰) ║ ۱۳۳۴ش. استاد نوروز نجار خودمان هم نیمکت‌های ارزان و ساده‌ای را، که قلتشن‌دیوان از چوب سفیدار سفارش داده بود، آورده پیت بزرگی را هم به اسم سقاخانه پر از آب کرده و زنگی هم به ریسمان کشیده به دیوار دالان آویختند (جمالزاده۵، ۱۰۸) ║ ۱۳۳۷ش. دوتا منبع صد لیتری داشتیم که مثل سقاخانه‌ای دوقلو توی حیاط بود (آل‌احمد۱، ۳۸) ║ ۱۳۴۴ش. آب خوردن در این شهر حکم قطرۀ سولفات دوزنگ، که قدیم به چشم‌های رنجور می‌چکاندند، دارد و از مد و خاصیت افتاده. همه باید به‌جای آن از آب‌های معدنی و سوداها و لیمونادها استفاده کنند، اگرچه وضع نان هم بهتر از آب نیست و مورد مصرفش به صفر رسیده‌است، اما برای پرنده‌ها سقاخانه‌های مخصوصی ساخته‌اند (شهری۶، ۲/۳۱۶) ║ ۱۳۶۸ش. طرف چپ آن سقاخانه‌ای که شبیه گنبد و گلدسته‌های معابد از آهن سفید و ورق برنج ساخته شده، شیر آن همواره دستۀ لیوان آب‌خوری در پائین دیده می‌شود (شهری۲، ۲/۱۷۰)
۲. بنایی شامل اتاقی کوچک به شکل‌های مختلف یا حفره‌ای در دیوار با منبع آب، در و پنجره کشویی در معابر پر رفت و آمد، کنار اماکن مذهبی شیعی که معمولاً توسط افراد خیر بنا می‌شود و با تزیینات کاشی‌کاری و نقوش اسلامی، اشعار، ادبیات و نماد مربوط به وقایع عاشورا همراه است و برای آب‌خوری رهگذران و ادای نذروات آب، شمع، مناسک مذهبی مانند آن‌ها به کار می‌رود.
ق۸. ساقی باید که ... سقاخانه را پاک و خوشبوی دارد (باخرزی، ۲/۱۴۴) ║ ق۱۲. صاحب‌جمعِ سقاخانه مبلغ نوزده تومان ... مواجب ... متعلق به او بوده (سمیعا، ۷۱) ║ ق۱۳. حکایت است که شخصی بصله‌نام داخل یکی از سقاخانه‌ها شده و وضو بساخت، چون بیرون آمد متولی به او درآویخت و قیمت آب را می‌خواست (نورالدین جزایری، ۱/۲۲) ║ ق۱۴. ازجمله اجزای معمول این شهر یکی سقاخانه است (محمدمهدی اصفهانی، ۵۸) ║ ۱۳۰۱ش. ملک‌تاج خانم ... در دل گفت: دخترم خدای‌نکرده طوری نشود، و نزدیک بود که روشن کردن یک‌دسته شمع در سقاخانه و خواندن چهار شب جمعه روضه را نذر بکند (مشفق۱، ۱۲۹) ║ ۱۳۳۴ش. از مجالس پررونق روزگار جوانی ما مجلس روضۀ خانۀ حاج امام‌جمعۀ خویی از معاریف و روحانیان تهران بود و ... نخست در خانۀ مؤیدالدوله در بازاری که سقاخانۀ نوروزخان در آن هست می‌نشست (نفیسی۱، ۵۹۱) ║ ۱۳۴۸ش. بچه‌ها با اولین دادش درمی‌رفتند و پشت درخت‌ها تو طاق‌نماهای سقاخانۀ روبه‌رو قایم می‌شدند و جلزوولز زدن حسن را تماشا می‌کردند (امیرشاهی۱، ۷۰) ║ ۱۳۴۹ش. من نذر کردم که اگر این دعوا تمام بشود، یک شمع توی سقاخانه روشن کنم (پزشکزاد۱، ۵۶) ║ ۱۳۵۸ش. باد بر آویزها وزید و بوی گلاب آمد و صدای زنگ از برهم خوردن قندیل‌های برنجی. کف سقاخانه برگ گل محمدی ریخته بود و نور شمع‌ها مثل خرمنی از سینی زبانه می‌کشید و در انعکاس حوض سنگی می‌تافت. جام کنده‌کاری گردی شیرینی داشت و با زنجیر بازی می‌کرد (بهرامی۱، ۱۰) ║ ۱۳۸۲ش. این بازار از میدان شمس‌العماره که به میدان بازارچۀ مروی هم معروف بود شروع می‌شد و از جلوی مسجد شاه به‌طرف شرق و سقاخانۀ نوروزخان که از سقاخانه‌های معروف تهران بود امتداد داشت (جعفری، ۱/۱۶) ║ ۱۴۰۲ش. بسیاری از بانیان سقاخانه پارچه‌های مورد استفاده را با دقت با گلاب معطر می‌کنند و در مکان مشخص برای مراسم سال بعد نگه می‌دارند (محمدعلی باجلان: فرهنگ مردم ایران، ش۷۲و۷۳/ ۲۲۲)
ترکیبات: مکتب سقاخانه