وضعیت: «منتظر ویراستاری»
مورث mures [جمع: مورثات]
یک. (صفت) (درمورد چیزی یا امری) که سبب رخ دادن امری یا به وجود آمدن حالتی می‌شود؛ موجب؛ باعث ؛ مورثه.
ق۶. در آن ساعت که او فاصل حق و باطل است و حاکم اموال و دماء و فروج، در موقعی و مقامی است که فحول ائمه و نُسّاک علما بر آن مقام به تفکر گذشته‌اند و در آن موقف به تحیر و تأمل ایستاده؛ که آن مورث و مثمر سخط و رضاء ایزد، سبحانه و تعالی، است (منتجب‌الدین بدیع، ۵۱) ║ ق۷. از ایشان به تیغ ستدن و به تازیانه بخشیدن و بدان ترگِ کلاه و طرْفِ کمر آراستن مورث دو وبال و موجب دو نکال است (وراوینی، ۱/۱۳۹) ║ ق۸. مرارت مصابرت بر شداید روزگار ... منتج ظفر و نصرت باشد، و استعجال مورث ندامت و سبب فوت فرصت (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۲/۲۱۲) ║ ق۹. قهر تو حسّاد را مورث درد و الم/ لطف تو احباب را باعث عیش و طرب (عصمت بخارائی، ۳۴) ║ ق۱۰. صلاح میان پادشاهان و اصحاب حکم و فرمان موجب استقامت جمهور عالمیان و مورث حفظ نفْس و عِرض و مال، بلکه سبب سلامت ارکان دین و جمیع موحدین است (اسناد شاه طهماسب، ۲۶۹) ║ ق۱۱. کرده‌ها منتج پشیمانی / گفته‌ها مورث ندم تا کی؟ (فیض کاشانی، ۴۱۳) ║ ق۱۲. ماء نیم‌گرم: ملیّن طبع و مُغثی و مفسد طعام و مورث استسقاء و علل طحال و صعود ابخره به دماغ (عقیلی خراسانی۱، ۱/۴۶۱) ║ ق۱۳. آشامیدن یک درم تخم آن هر روز با آب سرد و مداومت به آن جهت رفع برص، مجرّب گفته‌اند، و یک درم از قبّۀ آن با شراب مورث جنون است (نوری، ۲/۱۴۶) ║ ق۱۴. تقسیم کار به اعمال جزئیه از همه بیشتر طرف توجه علمای ثروت شده، چه این کار در تولید ثروت نتیجهٔ زیاد دارد و مورث ترقی و تکمیل عمده می‌گردد (فروغی۲، ۷۲) ║ ۱۳۲۱ش. اولیای دولت شوروی ... نباید فراموش کنند که اگر از طرف پاره‌ای دولت‌های ایران در این بیست‌وچندساله خیلی با آن‌ها مساعدت نشده‌است، بر اثر همین خرده‌کاری‌ها و بدحسابی‌ها بوده که حقّاً مورث کدورت می‌شده‌است (عبداللّه مستوفی، ۳/۱۹۳) ║ ۱۳۵۶ش. آن لقب میرزایی هم که اول نام همۀ اعضای خانوادۀ آن‌ها می‌بینیم، هرچند مورث افتخار است، ولی اختصاصاً برای میرزا ابوالقاسم و اجدادش کسب مفاخرۀ جداگانه نمی‌کند (باستانی پاریزی، ۹۷) ║ ۱۳۶۸ش. اگر این‌گونه نقد هنوز بعد از سال‌ها در نزد ما همچنان ضعیف و بیمارگونه می‌نماید، مورث تعجب نیست، هرچند مایۀ تأسف هست (زرّین‌کوب۲، ۹۷)
دو. (اسم) ۱. کسی که پس از مرگش، بازماندگان نسبی و سببی او صاحب دارایی و مقام و منصب او می‌شوند ؛ مورث (movarres)(برخی شواهد ممکن است مورِّث باشد).
ق۵. علت معرفت خلق مر حق را تعرف خلق نیست؛ تعریف حق است ... چه بدان یابند که وی بدهدشان؛ که علت یافتن دادن است نه جستن. نبینی که چون مورث بمیرد، وارث بی طلب مالک شود (مستملی، ۲/۷۶۹) ║ ق۶. وارث آن باشد که مستحق ترکۀ متوفی باشد شرعاً، و مورث متوفی باشد، و ارث و میراث مصدر باشد، و «اورثه الشیء کذا اذا اعقبه» بر سبیل تشبیه باشد (ابوالفتوح، ۳/۲۹۳) ║ معنی وراثت در لغت آن است که مِلک مورث، به وفات وی، با وارث نشیند (میبدی، ۶/۴۹) ║ ق۷. عالِم وارث پیغامبر نباشد تا بر همه معانی شریعت مطلع نشود، تا به حدی که میان او و پیغامبر جز یک درجه نباشد و آن درجۀ نبوّت است. و آن درجه فارق است میان وارث و مورث (مؤیّد خوارزمی، ۱/۳۱۷) ║ ق۸. اگر یکی از ورثه به اتلاف نفس مورث قیام نماید، شرعاً از استیفاء حصهٔ میراثی که بدو رسیدی محروم شود (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۳۰۳) ║ ق۹. زن گفت ... شوهرم وفات یافته‌است و مرا از او دو فرزند خورد است و او را از زنی دیگر فرزندان بزرگ‌اند و ایشان بر من و فرزندان من در ترکۀ شوهرم ظلم می‌کنند. ... احوص حصّۀ آن زن و فرزندانش بخرید و محکمه ساخت با فرزندان بزرگ مورث و حق خود را از ترکه مستخلص کرد (حسن قمی، ۲۴۹) ║ ق۱۰. آنچه حکم به مالیت آن نسبت با سلطان توان کرد آن مالی است که به میراث بدو رسیده باشد از مورثی که او سلطان نباشد (خنجی۲، ۳۲۴) ║ ق۱۲. هر دل که زلف برده، خط بایدش عوض داد / ابرای حق مورث گردید کار وارث (لامع، ۲۰۶) ║ ق۱۴. در هر دو حال، از برای وارث است محاکمه نمودن بر آنچه ادعاء می‌نماید آن را مدعی از برای مورثش، یعنی میت؛ چون‌که او، یعنی وارث، قائم‌مقام او است (ابوالقاسم یزدی، ۴/۱۷۱۴) ║ ۱۳۲۱ش. از خوانندۀ عزیز اجازه می‌خواهم قبل از این‌که به وارث لقب ناصرالسلطنه ... بپردازم، قدری از مورث این لقب ... بنویسم (عبداللّه مستوفی، ۳/۲۹۴) ║ ۱۳۳۸ش. سانکو دست از بازی و جست‌وخیز برنداشته بود، زیرا وارث مایملک بودن برای زایل کردن یا تسکین رنج غم و اندوهی که از مرگ مورث باید در دل وارث به جا بماند کافی است (قاضی۱، ۲/۱۲۸۴)
۲. ⇅ مورثیک..
ق۱۲. مورث کفران نعمت هم وفور نعمت است / از طبیعت توسنی می‌آرد آب بی‌لگام (بیدل، ۲/۵۷۶) ║ ق۱۴. چون از جملۀ عزیمت‌های ملوکانۀ این پادشاه زمانه یکی آن است که در تمام قلمرو خویش اموال و نفوس و اَعراض و ناموس بر وجهی محفوظ و محروس بوده باشد که در هیچ‌یک هیچ‌گونه تقصیر تصویر نگردد، لاجرم حفظ امزجۀ طبقات رعیت را بر عهدۀ وزارت علوم مقرر و مرسوم فرمود که از اساتید حکماء و حُذّاق اطباء هفته‌ای یک روز مجتمعی حافل و دارالشورای کامل تلفیق دهد تا آن مجلس از کلیات اغذیه و اهویۀ ممالک محروسۀ ایران همه‌وقت استحضار به هم رساند [و] اسباب صحت نیک نگاه بدارد و مورثات امراض را به‌واجبی راه بربندد (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۵۶)