زکی

وضعیت: «تأییدشده»
زکی۱ ‎zaki‎ [گونۀ دیگر: زکیه؛ هم‌آوا: ذکی۱؛ املای دیگر: ذکی۲؛ جمع: ازکیا(ء)۱؛ صورت تفضیلی و عالی: ازکی]
‌یک‌. (صفت) ۱. (درمورد کسی یا چیزی) که پاک و عاری از آلودگی و ناپسندی است ؛ زکیه.
ق۵. از همه کسی به من نامه‌هاست؛ یکی مخاطبۀ شیخ امام کرده‌است و یکی شیخ زکی و یکی شیخ زاهد (هجویری، ۷۱) ║ ق۶. این رسول که آمده‌است... دعوت می‌کند شما را به اخلاق و افعالی که به آن زکی و پارسا باشی (ابوالفتوح، ۲‏/۲۲۸‏) ║ ق۸. اگرچه یعسوب جثّت صغیر ... دارد، اما به ... خویی نیکو و نفْسی ذکی و نفعی بسیار و ناصیه‌ای مبارک مخصوص است و به دقّتِ صنعت و متانتِ حکمت منسوب (زنگی بخاری۱، ۱۶۱) ║ ق۹. یکی از صفات نفْسِ زکی آن است که قبل‌ از وقوع مصایب از آن حذر نماید (میرخواند، ۲‏/۳۸‏) ║ ق۱۰. یکی از موالی امام حسن زکی رقعه‌ای به آن‌جناب نوشته، التماس نمود که دعایی بدو تعلیم نماید (خواندمیر۱، ۲‏/۹۹‏) ║ ق۱۲. باآن‌همه صفات زکی صدهزار حیف / کان نور آفتاب وفا جاودان نماند (بیدل، ۲‏/۸۹۹‏) ║ خمر ... در عرف مراد از مطلق آن شراب انگوری است و ... فواید بسیار بخشد؛ از آن‌ جمله ... بدن را گرم و قوی ... و اخلاق را جید و ذکی می‌گرداند (عقیلی خراسانی، ۴۰۲) ║ ق۱۳. از فضل خدای ـ تعالی ـ بر من و نعم بالغه‌اش در نزد من اتفاق افتاد نسبت صحبت مولای اولای فاضل کامل، بارع تقی زکی، جامع فنون فضایل و کمالات (تنکابنی، ۳۴۸) ║ گرت به آب قد افلح نگشته نفس زکی / مکدر است که پوشیده کسوت قد خاب (صفای اصفهانی، ۲۲) ║ ق۱۴. سراج الهُدی حاج ملاّ علی / که نفسی زکی بود و حبری مَلی (ادیب‌الممالک، ۲‏/۹۷۸‏) ║ ۱۳۱۲ش. این دایه لازم است ... زکی و خوش‌اخلاق بوده و به‌آسانی خشمگین نباشد (رفیع امین (مترجم): ارمغان، ش۶۹۲‏/۱۵۳‏) ║ ۱۳۴۴ش. باز روز دیگر که سخن از آموزگار بزرگ معارف حضرت شیخ‌ مجتبی قزوینی - دام ظله - و عالم عدل زکی، مرحوم شیخ علی‌اکبر ... بود، رفت (محمدرضا حکیمی: معارف جعفری، ش۵۳‏/۶‏) ║ ۱۳۹۰ش. ملاصدرا بندگی را در گرو تزکیه و تصفیه دل می‌داند، بدین توضیح که این غایت با تزکیۀ نفس و برای نفوس زکی حاصل می‌آید (منیره سیدمظهری: خردنامۀ صدرا، ش۱۰‏/۶۵‏)
۲. (درمورد زمین زراعی و مانند آن) خوب و حاصلخیز.
ق۵. ایزدتعالی آن نبات زیان‌کار را از آن کشت بازدارد، و اگر هم این سفال‌پاره‌ها را و یا خروس را بر همین کردار در کِشت‌زار مرجو و دیگر دانه‌ها بگردانَد یا بنهد، افزونیش بسیار کند و زمینش را زکی گرداند (ورزنامه، ۴۷) ║ [ترمس] از آن چیزها بود که زمین بد را نیک گردانَد، چون افزونی کِشتش کم بُوَد، آن زمین را زکی گردانَد و کِشتش افزون کند (ورزنامه، ۵۱)
۳. پاکیزه و تمیز.
ق۱۱. وی در سنِّ هشتاد بود و ریش رنگ می‌کرد و خیلی زکی و بامشرب است و لباس رنگین به رنگ‌آمیزی می‌پوشید (قاضی میر احمد، ۹۰)
۴. (درمورد شراب) صاف‌شده و خالص.
ق۱۳. خردل ... همچنین آشامیدن تخم آن نیم درم ناشتا با شراب زکی مقوّی باه و منشط (نوری، ۱‏/۴۴۱‏)
۵. (درمورد گواه و شاهد) عادل و درستکار.
ق۷. معجزه همچون گواه آمد زکی / بهر صدق مدّعی در بی‌شکی (مولوی۲، ۳‏/۵۲۴‏)
۶. (درمورد تخم و بذر) بی‌عیب و سالم و خوب.
ق۵. باب دوم آن است که باید که کِشت‌کاران بدانند عِلم روزها و ساعت‌ها که اندر آن تخم افگنند و بدانند که از ماه چند شده‌است تا او آن تخم که بفگند بهترین و بامنفعت‌ترین کِشتی و زکی‌ترین آن بُوَد (ورزنامه، ۴۱)
۷. (درمورد عزم) درست و محکم و پایدار.
ق۶. میر و اسمعیل پیرایۀ خورشید تبار گیلکی / خسروی کو راست حزم ثابت و عزم زکی (جبلی، ۲‏/۶۵۱‏) ║ ق۷. سلطان ... با دلی قوی و عزمی ذکی با حفظۀ آن قلعه جنگ آغاز نهاد (جرفادقانی، ۲۹۳)
۸. ثروتمند و از خاندان بزرگان و اعیان.
ق۷. تاکی اسیری هوس ای میر و پادشاه / تاچند بندگی زر ای خواجه و زکی (دهستانی، ۲‏/۷۸۰‏)
‌دو‌. (اسم) ⇅ زکی۱‏‌یک‌. ۱.
ق۸. در تفصیل دوازده برج دین نیز بشنو: یکی علی تا رایت معالی بدو متعالی شود، یکی حسن ...، یکی زکی تا لوث زلت شیعه به آب عصمت خود پاکیزه گرداند که (ابوسعید شیعی، ۴۹۱)