وضعیت: «در حال ویراستاری»
سفله sefle, so- [گونۀ دیگر: سفلت؛ جمع: سفلگان، سفله‌ان؛ (از عربیِ سفلَة)]
(صفت) ۱. (درمورد کسی) که از نظر اجتماعی جایگاه و مرتبه‌ای پست داشته باشد یا از فضائل انسانی عاری باشد ؛ سافل ۴؛ سفله‌وش.
ق۴. که من از جور یکی سفله برادر که مراست / از بخارا برمیدم چو خران از نیشو (ابوالعباس ربنجنی: اسدی۲، ۴۱۶) ║ ق۵. البیت السادس: زایل است ... و دلیل است ور بیماری و بندگان و استوران ... و سفله‌ان ... و چیزها[یِ] ضایع‌ببوده و حقیر (المدخل، ۱۴۴) ║ ق۶. انوشروان به عاملی از عمّال خویش نبشت که مردم‌زادگان را و اهلِ‌خرد را به محبّت و احسان سیاست کن و سفلگان را به ترس و هیبت و طبقۀ عوام و میانۀ خلق را رغبت با رهبت درآمیز (ابوحامد کرمانی، ۱۱۵) ║ ق۷. دنیا حریفِ سفله و معشوقِ بی‌وفاست / چون می‌رود هرآینه بگذار تا رَوَد (سعدی۴، ۷۳۰) ║ ق۸. در مقامی که به یاد لب او می‌نوشند / سفله آن مست که باشد خبر از خویشتنش (حافظ، ۱/۵۶۶) ║ ق۹. بدان که در مستی و صحبت، غوغا کردن و نُقل بسیار خوردن و سرود دایمی گفتن و خندۀ بسیار و گریۀ بسیار کردن، طریق بداصلان و طورِ سفلگان باشد (شجاع، ۱۹۱) ║ ق۱۰. پیشِ هر سفله به شیرین‌سخنی لب مگشا / شکرستان تو حیف ا ست به کام مگسان (هلالی، ۱۳۸) ║ ق۱۱. گفته‌اند که چون سفله‌های بددرون نزد ابلهان راه یابند، کدام مکر و عمل ناخوش که به فعل نتوانند آورد؟ (خالقداد۱، ۳۵۵) ║ ق۱۲. آخر زِ سفله گردد بدگوهری هویدا / گر آب زر دو روزی عیب نحاس پوشد (حزین، ۲۹۰) ║ ق۱۳. غالب میلش به اشخاص رذل و سفله و نانجیب است. از آدم معقول بدش می‌آید (عباس میرزا، ۱۲۴) ║ ق۱۴. گول را نبْوَد رقابت با حکیم و هوشمند / سفله نتواند عداوت با اصیل و با نجیب (ادیب‌الممالک، ۲/۶۴) ║ ۱۳۰۱ش. الآن است که مادرش همه‌چیز حتی نسبت و خویشاوندی خود را هم با او منکر شده، یکباره بیچاره فرخ را که نه دراثرِ بی‌لیاقتی، بلکه به‌واسطۀ نداشتنِ حامی قوی ... هنوز بی‌کار مانده‌است، رذل و سفله و بی‌شرف هم خواهد خواند (مشفق۱، ۱۱۴) ║ ۱۳۳۰ش. زین بی‌خردان سفله بستان / دادِ دل مردم خردمند (بهار، ۱/۳۵۸) ║ ۱۳۶۸ش. مضمون عام و مشترک شامل شکایت اهل فضل و کمال از اضطرابات زمانه و از تسلّط ناسزایان و سفلگان است که در هیچ عصری شعر و ادب از آن خالی نیست (زرّین‌کوب۲، ۳۹۵) ║ ۱۳۸۴ش. گشتاسب ... ظاهراً باید دیندار و متقی و طرفدار راستی و حقیقت باشد، به پسر جوانش، اسفندیار، رشک می‌برد و [در] این رشک بردن تا حدّ توطئۀ یک آدمی‌زاد سفله سقوط می‌کند (محمدعلی سپانلو: گوهران، ش۷و۸/۳۴۳)
۲. (درمورد کسی) که بخل و خسّت و طمع ورزد و خیرش به کسی نرسد؛ بخیل و خسیس ؛ سفله‌دل.
ق۴. هان صائمِ نوالۀ این سفله میزبان / زین بی‌نمک ابا منه انگشت در دهان (رودکی: سروده‌های رودکی،، ۱۱۳؛ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹ش) ║ ق۵. ابودَوانیق سفله بودی به عطا دادن (غزالی۲، ۲۵۲) ║ ق۶. سخیّ و سفله از آن ناامید شوند / چو در کمان سخن تیر معنوی رانم (قمر اصفهانی، ۱۵۹) ║ ق۷. آن گره که سفلگان به وقت نزولِ مهمان در ابرو دارند، او در نقش کاسه و نگار خوانچۀ مطبخ داشتی (وراوینی، ۱/۱۵۷) ║ ق۸. زمانه هیچ نبخشد که بازنستانَد / مجو ز سفله مروّت که شیئه لاشَی (حافظ، ۱/۸۶۰) ║ ق۹. عادت این سفله مهمان‌کُشی است و حاصل از دوروزه بقای زمان ملامت‌کشی (دولتشاه، ۱۲۰) ║ ق۱۰. به جای دست سخاگستر و عطاده او / سحاب سفله بوَد، کان بخیل و بحر لئیم (عرفی، ۲/۳۰۰) ║ ق۱۱. از بوسه آنچه می‌دهی ای سنگ‌دل به من/ حاشا که هیچ سفله به دست گدا دهد (صائب، ۴/۲۰۷۰) ║ ق۱۲. دایم به تلخ‌کامی یاران خورم دریغ / بر خوان دهر سفله به مهمان خورم دریغ (حزین، ۳۱۹) ║ ق۱۳. آن سفله که میزبان بوَد، ندهد / جز حنظل یأس و صبر حرمانم (قائم‌مقام۲، ۱۰۴) ║ ۱۳۳۰ش. نشاید سفله‌ای را خواند حاتم / نشاید احمقی را خواند سقراط (بهار، ۲/۱۲۱۱) ║ ۱۳۶۰ش. هم پست و ممسک همسرم، هم سفله مادرشوهرم / این خانه چون دوزخ بوَد من نیز همچون دوزخی (حالت۱، ۳۴۴)
۳. (درمورد چیزی) که پست و بی‌ارزش و کم‌اهمیت است.
ق۵. سفله است مگر جان من که چندین / در تن بکشد رنج و برنیاید (مسعود سعد، ۱/۱۸۳) ║ ق۶. کیست فنا کآب ز جامت بَرَد / یا عدم سفله که نامت بَرَد (نظامی۲، ۶۶) ║ ق۸. چون زمین سفلی نیَم، اصلم ز خاک سفله نیست / گوهری علوی منم کز آسمان افتاده‌ام (جلال عضد، ۱۳۹) ║ ق۱۱. فلسفه را سفله دان، حکمت یونان مخوان / سِحر فلاطون کجا، معجز فرقان کجا (شفائی، ۹) ║ ق۱۲. پا بر سر تعلق دنیای سفله زن / دست طرب به گردن مینای می درآر (لامع، ۳۰) ║ ق۱۳. همان مرغ از دام نرسته و صید از قید نجسته، دسته‌دسته بل رسته‌رسته ... به خرگاه والا و فرگاه علیا رسید و علالای لـله و لالا زیر و بالای خاک سفله و چرخ اعلا فروگرفت (یغما، ۲/۱۲) ║ ق۱۴. کنون که گشت مبرهن به من که حال تو چیست / به عمر سفله ازاین‌بیش اتصال تو چیست (عشقی، ۱۸۳) ║ ۱۳۲۰ش. کار جان را به تن سفله مده / زآن که یک کار سزاوار نداشت (اعتصامی، ۱۸) ║ ۱۳۴۸ش. به آن فلسفه‌ای پابند نشوید که مادرش همان احساسات سفله‌ای است که انگل‌های اجتماع را پرورش داده و از آن خباثت‌ها و رذالت‌ها زاییده‌است (آل‌احمد۵، ۲/۲۷۲)
۴. (درمورد چیزی) که کیفیت و جنس آن بد و پست باشد.
ق۵. که گر جویی از مشک سفله تو بوی / نیابی، به‌خیره به گِردش مپوی (ابوالفضل مستوفی، ۵۲) ║ ق۱۲. ولیکن دافعه استاد هشتم / صفابخش غبار طبع مردم / سروکارش ز جنس سفله و دون / نمودن از سوادِ شهر بیرون (بیدل، ۳/۴۳۲)
۵. پیش از اسم می‌آید، صفت مرکّب می‌سازد و معنای دارندگی صفت سفله در معنای پست و دون و بی‌ارزش را به آن می‌افزاید.
ق۶. اینند خلقِ عالم و گردونِ سفله‌طبع / کس را به خوانِ خوش‌دلی اصلا نزد صلا (نظامی۱، ۲۱۹) ║ ق۸. آن شخص ... کاشکی از دودمان مجد و دوحۀ معالی بوَد ... و سفله‌مزاج و خس‌همت نباشد (ثغری، ۱۵۳) ║ دنیای سفله‌خوی جفاجوی بی‌وفا / تکیه بدو مکن تو که ناخوش معاملی‌ست (جهان‌ملک، ۱۰۱) ║ ق۱۲. دون‌همّتان سفله‌شعار جهان حزین / ما را چه می‌شدی که به ما می‌فروختند (حزین، ۲۱۰) ║ آن جوان کم‌تجربه و خردسال به سعایت بعضی از اراذل و غمز بعضی بی‌خبران سفله‌خصال، در قصد عم بزرگوار می‌بود (نامی اصفهانی، ۲۳۲) ║ ق۱۳. سپهر سفله‌نهاد ازرهِ ستم تا کی/ به هرکه مِهر تو ورزید بر سرِ کین است (فروغی بسطامی، ۱۰۱)
۶. (درمورد جانوری) که بیچاره و زبون و ضعیف است.
ق۷. مگریز که ز چنبر چرخت گذشتنی است / گر شیر شرزه باشی ور سفله گاومیش (مولوی۱، ۳/۱۰۹) ║ ق۸. چون به نخجیر سعادت مِیل فرمایی ز جان / بس پلنگ سفلۀ دوران تو را چون یوز باد (جهان‌ملک، ۱۴۹) ║ ق۱۲. دولت چو یافت بدگهر از وی کناره کن / درّنده‌تر شود چو سگ سفله سیر شد (حزین، ۲۰۲) ║ ق۱۳. به بازی چنگ درزد سفله زاغی / فسرد از فس‌فس ریحی چراغی (یغما، ۱/۲۱۵)