وضعیت: «در حال ویراستاری»
سماع samâ’ [جمع: سماعات؛ فعل همایند: دادن، زدن، کردن، فرمودن، نمودن]
(اسم) ۱. * شنیدن و در نتیجه آموختن تمام یا بخشی از یک اثر از زبان مؤلفِ آن یا از زبان استادی که اجازه یا صلاحیت تدریس و راویت آن را دارد ؛ استماع ۷؛ سماعت۱.
ق۴. اندر بعضی از تفسیرها چنان سماع کردیم که زنی به‌نزدیک عایشه آمد (قرآن پاک، ۶۳) ║ ق۵. آن را نیاوردیم که ایشان را اندر آن خلاف‌ها بود، و نیز ما را بدان سماع نیفتاد تا درست شدی (بیرونی، ۱۰۶) ║ ق۶. [ابوعبداللّه محمدبن احمد] بر وی کتاب مولد النبی علیه‌السلام فروخوانده است و در نیشابور این کتاب از وی سماع کردندی (ابن فندق، ۲۱۶) ║ ق۷. از نماز دیگر تا زرد شدن آفتاب به سماع آنچه بر وی خوانند، از تفسیر یا حدیث یا علمی نافع، مشغول شود و از زرد شدن آفتاب تا غروب به استغفار و تسبیح (مؤیّد خوارزمی، ۱/۷۳۳) ║ ق۹. اکنون از قاریان این کتاب و ناظران این ابواب، متوقع آن‌که در حالت قرائت یا مطالعه یا سماع این کتاب نیکو تامل کنند تا دانسته اعتراضی در خاطر ایشان عبور نکند که در این زمان شارحان ادوار و شرقیه را اشتباهات می‌شد (عبدالقادر مراغی۱، ۲۶) ║ ق۱۰. اگر روایت از کتابی کند که او را در آن سماع یا قراءت یا مناولهٔ صحیحه بعد از تصحیح آن کتاب نباشد روایت از آن کتاب مقبول نیست (خنجی۲، ۱۰۹) ║ ق۱۳. شما طوری بکنید که جناب وکالت‌پناهی صدراعظم این کتابچۀ شما را من اوله الی آخره سماع کند، یا خودش بخواند (آخوندزاده، ۱۹۳) ║ ق۱۴. کتابی را به عنوان تملیک یا عاریه به او دهد، و بگوید که این سماع من است از فلان کس، یا روایت من است از او، پس روایت کن آن را از من، اجازه دادم تو را روایت نمودن آن از من (ابوالقاسم یزدی، ۱/۷۶) ║ ۱۳۴۰ش. [نجم‌الدین کبری] از همدان به تبریز رفت تا کتاب مصابیح السنّه را سماع کند (فروزانفر، ۲۱) ║ ۱۳۸۲ش. سماعات در دمشق پدید آمدند و سپس در قرن هفتم هجری به‌شدّت رونق گرفتند. این در دوره‌ای‌ست که شاهد تضعیف سماع‌نویسی در بغداد و آغاز ظهور آن در قاهره هستیم. (اجازات سماع در نسخه‌های خطی قدیمی) (نامۀ بهارستان، ش۷-۸/۱۴۲)
۲. اجرا کردن نوایی موسیقایی و خوشایند با آواز یا ساز، با بهره‌گیری از زیر و بم و کشش و آهنگ؛ آوازخوانی و نوازندگی ؛ استماع۳.
ق۴. از همه خلفای بنی‌العبّاس او بود که شراب نخورد، ولیکن سماع دوست داشتی و مغنیان پیش خود نشاندی تا سماع کردندی (بلعمی۲، ۴/۱۱۶۸) ║ ق۵. روزی در مجلس شراب نشسته بود و مطربان پیش وی سماع زدند (پند پیران، ۵۳) ║ گروهی در نشاط و اسپ‌تازی/ گروهی در سماع و پای‌بازی (فخر گرگانی، ۳۵) ║ ق۶. ناهید خیره گردد وقت سماع و لهوت/ خورشید سجده آرد پیش جمال و جاهت (جبلی، ۲/۵۱۴) ║ غلام ادیم را باز کرد و چنگ را بیرون آورد و بر چنگ گرفت و به چنگ سماعی کرد که شاه‌زاده را ازهوش ببُرد (سمک، ۱/۴۷) ║ ق۷. خلیفه مرا بخواند و سیده و تمامت کنیزکان و زنان حاضر بودند و مرا فرمود تا سرود گویم و سماع کنم (دهستانی، ۳/۱۲۲۵) ║ ق۸. خوش آن وقتی که مطرب در سماع و نیکوان سرخوش/ خرامان درمیان سبزه و باران همی‌بارد (امیر خسرو۴، ۴۶۰) ║ ق۹. چون به نشابور رسید کنیزکی مطرب خرید و در مجلس او آغاز سرور و سماع کرده (حافظ ابرو۴، ۳/۴۹) ║ ق۱۰. گر اینجا بُوَد جای قول و سماع/ بگو تا بریزم که دارم متاع (عرفی، ۳/۲۷۸) ║ ق۱۱. زُهره چون دید که اجرام از چنگ ایام چه زحمت یافتند، زاد فی الطنبور نغمة، {تصحیح قیاسی؛ متن: نغمهٔ} دف را ورق بگردانید و سماع در پردهٔ دیگر آغاز کرد (بداؤنی، ۱/۹۴) ║ ق۱۲. در نواحی جرجان چشمه‌ای‌ست که گاه‌گاه بی‌موجبی بسته شود، پس اهل آن دیار از مرد و زن با ساز و لباس مکلّف بر در آن چشمه روند و سماع و رقص‌کنند، همان روز چشمه بگشاید و آب جاری شود (شیرعلی لودی، ۲۳۸) ║ ق۱۳. نشیمن زنان و مردان در آن علی‌حده رسم است، [اجازۀ] خلط شدن ندهند، و بعد شروع خطبه و ساز هر کس را در نشیمن او قفل نمایند تا حرکت از جایی به جایی، و به جز سماع به کار دیگر مشغولی ننمایند (میرزا ابوطالب، ۷۳) ║ ۱۳۲۱ش. گاهی شاه امر می‌داد در گوشۀ این تالار محوطه‌ای از تجیر می‌ساختند و عملۀ طرب را چشم‌بسته به این محوطه وارد و در اینجا چشم‌های آنها را باز می‌کردند و مجلس صحبت به مجلس سماع مبدل می‌شد (عبدالله مستوفی، ۱/۳۸۶) ║ ۱۳۴۴ش. کم‌تر موردی وجود داشت که سازها با آوازی جفت شوند، و دلیل این شاید آن باشد که هم‌راهی ساز ممکن بود مانع شود که شعر و درنتیجه مفهوم و مضمون به تماشاگر برسد، و شاید هم منع یا نهی غنا و سماع علت اصلی بود (بیضایی، ۱۵۸) ║ ۱۳۵۵ش. روزی ازقولِ حضرت آقایِ معدّل گفت که سماع حرام است ولی کوکب‌سادات گوشش بده‌کار نبود (احسان طبری۲، ۱۲۱)
۳. صدایی خوشایند که از آواز انسان یا نواختن ساز پدید آید؛ سرود یا آهنگ.
ق۴. از طعام‌ها و میوه‌ها و آب‌ها و حلواها فایده مر تن را بُوَد و از اخبارهای خوش و سماع خوش و فرمان‌روایی و شادی و سود و فایده مر روان را بُوَد (اخوینی، ۱۶۵) ║ سماع و بادۀ گل‌گون و لعبتان چو ماه/ اگر فرشته ببیند دراوفتد در چاه (رودکی، ۱۰۲۳) ║ ق۵. غذای روح سماع ست و آن شخص نبید/ خوشا نبید کهن با سماع طبع‌گشای (فرّخی، ۳۷۱) ║ بر سماعِ چنگِ او باید نبیدِ خام خورد/ مِی خوش آید خاصه اندر مهرگان بر بانگِ چنگ (منوچهری، ۶۱) ║ ق۶. پنجره بگشای تا ساعتی تماشای بارگاه کند و در شما نگرد و سماع شنود، باشدکه دل وی گشاده شود و دل از خورشیدشاه برگیرد (سمک، ۱/۴۷۶) ║ برکشیده آن بتان یک‌سر سماع/ عقل جان را کرده، جان تن را وداع (عطّار۱، ۲۱۵) ║ ق۷. طفیلی خیره‌روی‌تر و سخت‌چشم‌تر از تو ندیده‌ام و بدان راضی نیستی که به طفیل طعام خوری و شراب نوشی و سماع شنوی، اقتراح می‌کنی (دهستانی، ۳/۱۳۳۰) ║ پس کنیزک بنشست و سماعهای خوش و غریب آغاز کرد و از هر طرفی می‌گفت و مهر من بر چهر او زیادت شد (عوفی۱۱، ۳۴۹) ║ ق۸. آن هرچهار جانور... دل براین نهادند که زنبور نزدیک گوش پیل به زمزمه و ترنم خویش، سماعی بگوید (ثغری، ۴۱۴) ║ ق۹. کونین پر سرود و سماع است و ذوق و حال/ ذرّات جمله مست می عشق جانفزا است (اسیری، ۴۰) ║ ق۱۰. خزان رسید و گلستان به آن جمال نماند/ سماع بلبل شوریده رفت و حال نماند (بابا فغانی، ۱۹۳) ║ ق۱۱. هم گوش و هم سماع توئی در سر و دماغ/ هم چشم ما تو معنی دیدار ما توئی (فیض کاشانی، ۳۹۱) ║ ق۱۲. هر کجا ذکرش سماع اندر سماع/ هر کجا شُکرش زبان اندر زبان (نشاط، ۱۵۱) ║ ق۱۳. مرغ مطرب گشت و نرگس جام زرین برگرفت/ بر سماع مطربان داد طرب ده، می طلب (سروش، ۱/۳۸) ║ ق۱۴. می‌ننیوشد سماع مطرب چالاک/ بلکه ننوشد قدح به دکّهٔ خمّار (ادیب‌الممالک، ۲/۲۱۳) ║ ۱۳۴۴ش. زیبایی سماع را بنگر. تصور ما از زیبایی صورت اصلاً از آواز و سخن معشوق است (زریاب، ۲۲۴)
۴. (تصوف) * پای‌کوبی و رقصی که در نتیجهٔ شنیدن آواز و سخن مطلوب یا موسیقی هیجان‌انگیز یا شهودی قلبی به سالک دست می‌دهد؛ و مجازاً مطلق رقص و سرخوشی.
ق۵. آن یکی در عمر خود نپوشیدی مگر آن پاره‌ها که اندر سماع درویشان خرقه شدی (هجویری، ۵۷) ║ ق۶. تا درویشان و شما بر سرِ خاکِ ما سماع می‌کنیت ایشان به خدمت می‌آیند (ابوروح، ۸۷) ║ ق۷. هرکه عاشق نیست او را سماع مسلم نیست، و سماع بی‌استغفار عاشقان را باشد (محمد بن مطهر، ۹۲) ║ اتّفاق می‌کنند که شیخ را دعوتی و سماعی دهند. چون دعوت را ترتیب می‌دهند شیخ را می‌خوانند و سماع می‌زنند (مناقب اوحدالدین، ۴۰) ║ ق۸. شمس‌الدین معلم پیوسته در سماع برابر حضرت مولانا واله و حیران می‌ماند و باقی اصحاب در سور و سرور و شور مشغول می‌شدند؛ روزی فرمود که چرا برروی ما به‌جِد نگاه می‌کنی و سماع نمی‌زنی (افلاکی، ۱/۱۸۷) ║ از اکثر مشایخ و عرفا صاحب‌وجد مروی است که سماع می‌فرموده‌اند و دراثنایِ آن کلماتی عالی نقل می‌کرده‌اند (سپهسالار، ۶۵) ║ ق۹. دانی که صوفیه در سماع دست که افشانند از چه افشانند؟ از دو کون (عبدالله قطب، ۵۲۴) ║ ق۱۰. روزی در صحبت شیخ زاهد وجدی رفت و شیخ صفی‌الدّین و مردم به سماع درافتادند (امینی هروی، ۲۰) ║ ق۱۱. اگرچه رقص مستان روح را در وجد می‌آرد/ سماع صوفیان هم نیست خالی از تماشائی (طالب آملی، ۱۱۶) ║ ق۱۲. واعظ شهر اگر کند منع سماع صوفیان/ نیست گنه به عاشقان، خیز و بیار چنگ و دف (حزین، ۳۲۰) ║ ق۱۳. صوفی اینجا در سماع و مطرب آنجا در سرود/ عاشق اینجا شادمان و دلبر آنجا شادخوار (قاآنی، ۳۸۵) ║ ق۱۴. مرشدان در خلوت، با خاصان اباحه‌ی شراب کرده، به وجد و سماع و شنیدن نغمات می‌پردازند؛ و نزد سایر مریدان اظهار ریا می‌کنند (افضل‌الملک، ۳۷۷) ║ ۱۳۲۶ش. شبی نشد که بر آن کهنه خانقاه خراب/ پی سماع تو رود و رباب افزایی (تقی دانش، ۲/۸۰) ║ ۱۳۵۶ش. طالبان صافی‌درون از استماع آن، ازسرِ ذوق و صفا در های‌وهوی و سماع درآمدند (باستانی پاریزی، ۱۹۴) ║ ۱۳۷۳ش. کلاهش را از سرش برداشت و آن حلقه‌های وحشی را آزاد کرد.
آن موهای وحشی که آزاد و رها بر پیشانیش افتادند، پرپشت و خوش‌حالت. انگار درویشی بود که می‌خواست به رقص سماع درآید (حاج‌سیدجوادی، ۱۲۱)
۵. * گوش کردن ؛ ← استماع۱.
ق۵. خدای تعالی این حروف تهجِّی را در اوایل سورت‌ها بفرستاد تا چون رسول بدین ابتدا کردی کافران به تعجب آن را سماع کردندی، آن‌گاه آنچه مقصود بودی بر ایشان خواندی (سورآبادی۱، ۱/۲۶) ║ ق۶. حسّان بر بالا بلند شد و به آوازی بلند این بیت‌ها انشاد کرد و مسلمانان گردن دراز کردند برای سَماع کلام او (ابوالفتوح، ۷/۶۸) ║ ق۷. بر این گونه یک ماه بعد از سیران جز به کار سماع اوتار و بادهٔ خوشگوار اشتغال ننمود (ابن بی‌بی۱، ۳۴۵) ║ ق۸. چشم را از دیدن نامحرم فروخوابانید، گوش را از سماع لغو و لهو منزه دارید، دست را از گرفتن لقمۀ حرام کشیده دارید، پای را از رفتن جایی که نباید رفت، بازدارید (ابوسعید شیعی، ۵۱۱) ║ ق۹. و در صفای ریاضت گوش هوش به سماع نغمات طیّبات وعد و وعید برگشادند (محمد تبادکانی، ۶۱) ║ ق۱۰. حکما گفته‌اند که سه چیز موجب جودت ذهن و لطافت نفْس است: یکی عشق عفیف، دوم فکر لطیف، سیوم سماع وعظ از قائل ذکی شریف (حافظ حسین، ۱/۵۰۶) ║ ق۱۱. در وقت خواندن اوراق، وحوش و طیور فوج‌فوج در زمین و بر هوا صف زده می‌ایستادند و می‌شنیدند و از ذوق سماع آن ترک خواب و خور کرده بودند (خالقداد۱، ۵۹) ║ ق۱۲. روز ار {تصحیح قیاسی؛ متن: از} سماع گفتۀ زاهد کنی، به شب/ کفاره از ترانۀ چنگ و رباب خواه (نشاط، ۱۶۰) ║ ق۱۳. شب دوشنبه در خانۀ «لیدی شارلت» معمول داشتم و از سماع سرود و سازهای روح‌افزا، که سازندگان همه اعزّه بودند، حظ وافر برمی‌داشتم (میرزا ابوطالب، ۱۸۷) ║ ق۱۴. صورت ادعاء علم بر شریک قول به تسلط قسم بر شریک اشهر است، و در صورت عدم ادعاء علم پس در تسلط قسم دو قول می‌باشد. و ابن جنید مطلقا حکم نموده است به عدم سماع دعوای او مگر به بینه (ابوالقاسم یزدی، ۴/۱۷۳۹) ║ ۱۳۶۸ش. عامّۀ ناس برای اشتغال به نقل و سماع این گونه قصه‌ها فرصت و حوصلۀ زیادی نداشته‌اند و این گونه قصه‌ها هم مثل بسیاری کالاهای نفیس وارداتی از هند ظاهراً بیشتر در انحصار طبقات ممتاز و مایۀ تفریح و التذاذ آنها بوده‌است (زرّین‌کوب۲، ۵۳۱)
۶. * شنیدن ؛ ← استماع۲.
ق۵. اگر کسی این جمله که رفت نداند، وی را از حقیقت نبوّت هیچ خبر نبود الّا به صورت و سماع (غزالی۱، ۱/۳۴) ║ ق۶. یکی به طبع شنید به گوش سر خفته‌بود، سماع او را بیدار کرد (میبدی، ۴/۳۰۰) ║ ق۷. به سماع این الفاظ معانی ایشان در ذهن متمثّل می‌شود دایماً بی تصدیقی و تکذیبی ابداً. {ج۲، در علم منطق} (قطب‌الدین شیرازی، ۲/۳) ║ ق۸. در قدس کسی‌که مستحقّ سماع بودی از کاهنان هرونی ناگاه آوازی شنودی مشتمل بر حکمی، و آن را متابعت نمودی (رشیدالدین فضلالله۱۱، ۴) ║ ق۹. اگر شخصی از دور جسمی را بر جسم دیگر قرع کند، آن کس که قریب است با ضارب معاً می‌شنود و آن‌که بعید است بعد از لحظه‌ای می‌شنود و آن زمان که ضارب و قریب می‌شنوند، [شخص] بعید نمی‌شنود و در وقت سماع بعید صوت از مکان قرع منفک شده‌باشد (عبدالقادر مراغی۱، ۲۴) ║ ق۱۰. بدانسان کنم نام نیکت بلند/ که عرش از سماعش شود بهره‌مند (عبدی بیک۱، ۱۰۸) ║ ق۱۱. خفته بودیم در اقلیم عدم آسوده/ از سماع کن بی حرف تو بیدار شدیم (فیض کاشانی، ۲۵۹) ║ ق۱۲. معالجۀ مرضعه به هر حال واجب دانند و طفل را از هرچه محرک این مرض است دور دارند چون سماع آواز قوی و دیدن چیز براق و روان و برآمدن بر بلندی و داشتن بر مهب باد و امثال آن (ارزانی، ۳/۸۸۹) ║ ق۱۳. سجده برای سماع واجب نیست؛ بلکه در صورت استماع واجب است (تنکابنی، ۴۶۴) ║ ۱۳۳۴ش. از خرابه خراج و شیر از نر؟/ هستی از نیستی، سماع از کر؟ (دهخدا۴، ۱۰۷) ║ ۱۳۴۰ش. از اخلاص و تأثیر عشق و سماع ندای غیبی سخن درپیش می‌آید و قسمت‌های آخر مقاله بی‌حد دقیق و جالب می‌شود (فروزانفر، ۲۷۵)
۷. (حدیث) * شنیدن حدیث یا مجموعه‌ای از احادیث از زبان عالم یا محدثی معتبر و قابل اعتماد، همراه با زنجیرۀ کامل راویان آن تا پیامبر اسلام ؛ استماع ۶؛ سمع ۶(sam').
ق۵. این خبر از رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وسلَّم به چند طریق آمده‌است ولیکن برین گونه مرا سماع بود که به اِسناد آوردم و لفظ روایت کردم (ابوالمعالی علوی، ۴۰) ║ ق۶. شیعه در سماع اخبار این وجوه روا ندارند الا که از مخبر معتمد بشنوند تا روایت و اجازت درست باشد و به همه مذهبی خبر صحیح مقبول و معول‌علیه باشد (عبدالجلیل رازی۲، ۳۰) ║ ق۷. سی حدیث از من سماع کرد و سی‌هزار درم مرا انعام فرمود (عوفی۶، ۴۸) ║ ق۸. شغلِ ایشان سماعِ احادیث و نقل کردن و جمع کردنِ آن است (باخرزی، ۲/۴۳) ║ ق۱۰. سعید از عبدالله بن عباس سماع حدیث کرده نزد آن جناب تحصیل علم تفسیر و قراءة نموده بود (خواندمیر۱، ۲/۱۶۵) ║ ق۱۴. یکی از حضار مجلس به دارقطنی گفت که صحیح نمی‌باشد سماع تو در حالتی که مشغول کتابت می‌باشی. دارقطنی گفت که فهم من املاء را به خلاف فهم تو می‌باشد (ابوالقاسم یزدی، ۱/۶۸) ║ ۱۳۴۰ش. حافظ سلفی درموقعی‌که نجم‌الدین بر وی سماع حدیث می‌کرد، کم‌تر از صدوسه سال نداشت (فروزانفر، ۲۷)
۸. قبول کردن ؛ ← استماع۴.
ق۵. برگشت از سماع و قبول این قرآن بیشتر ایشان ... ایشان فرانشوند قرآن را به دل‌های ایشان و درنیاوند آن را. گفته‌اند لاَ یَسْمَعُونَ ای لا یقبلون فرانپذیرند قرآن را (سورآبادی۱، ۴/۲۲۱۲) ║ ق۶. شرع تو را خواند سماعش بکن/ طبع تو را خواند وداعش بکن (نظامی۲، ۲۴۵) ║ ق۸. گر مدّعی سماع حدیثت نمی‌کند/ دل‌مرده را سماع نباشد، که حال نیست (اوحدی، ۱۲۲) ║ ق۱۰. در سماع انفروا مرد دلیر/ از متاع اندک دنیاست سیر (خنجی۱، ۷۱)
۹. *شناخت ساختار یا شیوهٔ کاربرد لغات و دستور از طریق شنیدن آنها در بافت طبیعی زبان؛ مقابل قیاس.
ق۶. این از جملۀ آن است که تأنیث او به سماع دانند نه به قیاس (ابوالفتوح، ۹/۶۱) ║ ق۱۰. در حکمت و فطانت شما هیچ کس را سخن نیست اما علم لغت متعلّق {ظ: تعلق} به سماع دارد و شما تتبّع این امر نکرده‌اید (خواندمیر۲، ۱۳۴) ║ ق۱۳. در این‌که در زبان عرب و فرس تلفظ منوط به سماع است حرفی نیست (فرهاد میرزا، ۵۶) ║ ۱۳۳۴ش. از این نکتۀ بسیار مهم غافل بود که هر لغتی که در قدیم ساخته‌اند دستور لغت‌سازی در هر مورد دیگری نیست، اصل در زبان سماع است نه قیاس (نفیسی۱، ۱۸۷)
۱۰. *قوه شنوایی ؛ ← سمع۱.
ق۶. سمع را سماع داده است و لسان را نطق داده است و دست را گیرایی داده است (احمد غزالی۲، ۱۶۱) ║ ق۷. چون رسولِ روم این الفاظِ تَر/ در سماع آورد شد مشتاق‌تر (مولوی۲، ۱/۸۷) ║ ق۱۰. به دل ز شوق تو چون ناله در سماع آید/ اجابت از دروبامم به استماع آید (نظیری، ۱۸۲) ║ ق۱۱. تر نسازند به افسانۀ ما کام سماع/ به لب گوش هوس تشنۀ گفتار خودند (طالب آملی، ۴۱۸) ║ سماع از شوق سر از پا نمی‌یافت/ ز شادی خنده بر لب جا نمی‌یافت (نوعی، ۳۰۲) ║ ق۱۲. یک خطاب آمد به عقل و عشق از دربار دوست/ در صماخ این تجنب در سماع آن یقال (نشاط، ۱۲۳) ║ ق۱۴. مظلومین ایرانی ... انین استمداد خویش را به سماع انسانیّت‌پروران عصر بیستم می‌رسانند (انجمن تبریز، ۲/۹۸۹)
۱۱. آگاه شدن ؛ ← استماع ۵؛ قس: سماعییک. ۷.
ق۶. نومیدی تو سماع کردم/ خود را تو را وداع کردم (نظامی۴، ۲۰۴) ║ ق۷. سلطان بعد از سماع رسالت محمود خوارزمی را تنها در شب پیش خود خواند (سیرت جلالالدین، ۴۹) ║ ق۸. پیام گل سوی بلبل رساند باد سحر/ سپید سرو به‌رقص آمد از سماع خبر (ناصر بخارائی، ۵۷) ║ ق۹. از سماع آن خبر، دهشت و حیرت که به سببِ واقعۀ قیامت‌نهیب داشتند زیادتر شد (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۳۰۸) ║ ق۱۰. انواع خوارق عادات بسیار است چون... سماع کلام حیوانات و نباتات و جمادات از تسبیح و غیر آن (حافظ حسین، ۲/۵۲۵) ║ ق۱۳. عجب از شماست. چرا سماع را به شهود راجح می‌دارید. انصاف خوب چیزی است (قائم‌مقام۱، ۱۵۱)
سماع داشتن
۱. حدیث یا مجموعه‌ای از احادیث را، همراه با زنجیرهٔ اسناد و راویان آن، از محدث و استادی معتبر شنیده بودن و به یاد داشتن.
ق۶. پیر شبویی صحیح بخاری یاد داشت و محدث بود و ما صحیح بخاری از وی سماع داریم (محمد منوّر، ۱/۲۵۰) ║ گفتم: حدیثی سماع دارم از حسن رضی‌الله‌عنه، از من بشنوی؟ (هزار حکایت، ۱/۲۲۵)
۲. ← استماع داشتن.
ق۷. هم‌چو جوانان عهد بازنگویم/ هرچه ز پیران خود سماع ندارم (اسفرنگی، ۶۴۶) ║ ق۹. بعضی‌از حکایات و روایات سماع دارم از جناب مفخر‌الفقرا زین‌العرفا خلاصة‌الاخوان و نقاوة‌الفتیان درویش محمّد علی غرّاخوان طبرسی (کاشفی۲، ۱۲۶)
سماع طبیعی
← سمع‌الکیان.
ق۷. اصول علم طبیعی هشت صنف بود: اول معرفت مبادی متغیّرات چون ... سکون و نهایت و لانهایت و غیر آن، و آن را سماع طبیعی گویند (خواجه نصیر۱، ۳۹) ║ اصول علم طبیعی هشت صنف بُوَد: اوّل معرفت مبادی متغیّرات ... و آن را سماع طبیعی گویند (قطب‌الدین شیرازی، ۱/۷۵) ║ ق۸. علم اجسام طبیعی و مقوّمات اجسام ... را هفت قسم نهاده‌اند: علم سماع طبیعی، علم سما و عالم، علم کُون‌و‌فساد، علم آثار علْوی، علم حیوان، علم نبات، علم معادن (شمس‌الدین آملی، ۱/۲۰) ║ ۱۳۱۵ش. آثارِ ارسطو ... در چند کتاب مضبوط است که عمدۀ آنها ازاین‌قرار است ...: کتاب طبیعت یا سماع طبیعی ... کتاب حیوانات کتاب آثار جَو (فروغی، ۱/۴۲)