وضعیت: «تأییدشده»
ابیض abyaz [جمع: بیض؛ <عربی>]
یک. (اسم) ۱. رنگ سفید.
ق۴. بربسته هوا چون کمری قوسِ قزح را / از اصفر و از احمر و از ابیض مُعْلَم (طاهر بن فضل چغانی: عوفی۱، ۱/۲۹) ║ ق۶. ز خدمت تو شناسد سداد و سؤدد خویش / هر آن‌کسی که شناسد ز ابیض اسود را (امیر معزی، ۳۴) ║ ق۷. نه علم به متقابلات یکی است در تعمیم یا نه علم به حار و بارد و اسود و ابیض یکی است در تخصیص (خواجه نصیر۲، ۵۰۶) ║ ق۸. اصل الوان خیل چهارند: ادهم، کمیت، ابیض، اصفر (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۰۹) ║ ق۱۲. الوان شش نوع می‌باشند: ابیض و احمر و اصفر و اخضر و اسواد و ازرق و هریک را صفتی خاص است (عقیلی خراسانی، ۲۲)
۲. (مجاز) شمشیر.
ق۶. مهمهش با مهابت ارقم / چون دم ابیض و دل بلعم (سنایی۲، ۴۸۷) ║ ز عکس ابیض و ازرق، هوا نجوم نجوم / ز فعل {ظ: نعل} اشهب و ادهم زمین هلال‌هلال (وطواط، ۳۱۷)
۳. انسان سفیدپوست.
ق۷. هر انسانی ابیض بُوَد به امکان و هیچ ابیض زنگی نیست به ضرورت و علّتِ امتناع انتاج اختلاف حالِ اوسط است به قوّت و به فعل، پس با صغری خاص‌تر می‌باید (خواجه نصیر۲، ۲۵۳) ║ ق۱۱. داغ تو جبهت‌طراز صالح و طالح / حبّ تو خاطرنواز ابیض و اسود (شفائی، ۴۷) ║ ق۱۲. بندگانِ بِیض و سودش سرِ سُؤدة بر فلک سوده، و در مهدِ عهدِ پُرسودش ابیض و اسود، آسوده (مهدی استرآبادی، ۳۷) ║ ق۱۳. خلیفه کرد خدایش به مشرق و مغرب / فریضه کرد ولایش بر ابیض و اسود (سروش، ۱/۸۳) ║ ۱۳۱۸ش. خواجۀ عالم آن‌که بندگیش / فرض آمد بر ابیض و اسود (فرّخی یزدی، ۲۶۳)
۴. اسب کاملاً سفیدرنگ.
۵. (کیمیا) قلع.
ق۸. ارباب این صناعت ... نقره را اسد و أم و هرمس و بیضا و شمع خوانند و ... قلعی را مشتری و صراء و لین و خوار و ابیض و رخو (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۸۳)
۶. (مجاز) نقره.
ق۱۰. وزرای نامدار نقود نامعدود از ابیض و احمر و دُر و گوهر نثار کردند (روملو، ۲/۱۰۸۰)
۷. هرچیز سفیدرنگ.
ق۱۴. به‌جز سرشک رخم بهره نی ز احمر و اصفر / به‌غیر نامه و کِلکم نمانده ز ابیض و اَسوَد (ادیب‌الممالک، ۲/۷۸۷)
دو. (صفت) ۱. دارای رنگ سفید؛ سفیدرنگ.
ق۵. از سینه تا به گردن از عنبر اشهب و از گردن تا به چکاد سر از کافور ابیض باشد (سورآبادی۱، ۴/۲۵۱۲) ║ ق۶. فیل ابیض و ابقع و اسود باشد (محمد طوسی، ۵۴۵) ║ ق۷. مراد از آن قلعه بیضه است که زرّ طلی خالص را ناقد تقدیر در حقّۀ نقره در غلاف کیمخت ابیض تعبیه کرده‌است (عوفی۴، ۵۵) ║ ق۸. نمودی در تنش هر استخوانی / چو مویی ابیض اندر پرنیانی (عماد فقیه، ۴۲۲) ║ ق۹. مرکبی دید ایستاده ... سینۀ او گوئیا از یاقوتِ احمر بود و پشتش درِّ ابیض (میرخواند، ۲/۱۵۴) ║ ق۱۰. ریش و رویش سیه و هردو بناگوش سپید / چون کلاغی که بُوَد ابیض و اسود سر و دم (هلالی قزوینی: سام میرزا، ۲۳۲) ║ ق۱۱. چون خازن صبح از کلید مشرق در به روی جهانیان گشوده، شبروان زمانه کسوت سیاه به خلعت ابیض مبدل ساختند (ملکشاه، ۶۷) ║ ق۱۲. برند از نامه و رخسار و موی و اشک نزد او / خط اسود رخ اصفر خس ابیض گل احمر (لامع، ۴۰) ║ ق۱۳. ابواب خزاین زرّین و سیمین خاک از ریاحین ابیض و احمر شکسته شد (خاوری، ۲/۶۴۲) ║ ق۱۴. دگر موی ابیض بگردد سیاه / شَوی شاد از لطف آن کبریا (جیحون‌آبادی، ۴۰۰) ║ ۱۳۳۰ش. اگر این احمر است و آن ابیض / وگر این کنگر است و آن ریواس ـ همه هستیم نبت یک وادی / همه هستیم نسج یک کرباس (بهار، ۲/۱۲۴۲) ║ ۱۳۴۳ش. لب و رخساره‌اش از دولت پودر و ماتیک / همچو تخم شب عید ابیض و احمر باشد (روحانی، ۵۹) ║ ۱۳۷۴ش. حالا همۀ لغزهائی را که از غریبه و خودی شنیده ... گرز می‌کند و مثل رستم اعاجم که بر فرق دیو ابیض کوبید، می‌کوبد به فرقشان (محمود۸، ۷۷)
۲. ⇅ ابیضیک. ۳.
ق۵. از جملۀ انواع حیوان یک نوع آدمی و همان نوع نیز انواع مختلف ابیض و اسود، عربی و عجمی (مستملی، ۴/۱۵۴۱) ║ ق۷. کسی انسانی ابیض دید کی می‌نویسد، گمان برد کی هر کاتبی ابیض است (قطب‌الدین شیرازی، ۲/۱۶۱) ║ ق۱۱. ز بندگان سرای وی اسود و ابیض/ دو چاکرند یکی از حبش یکی ز تتار (فیّاض لاهیجی، ۸۰)
۳. (مجاز) (درمورد روز، نور و مانند آن‌ها) روشن.
ق۶. همیشه تا که بُوَد دور گنبد اخضر / به روزِ ابیض آبستن و شبِ اسود (سوزنی۳، ۴۱۳۵) ║ ق۸. چون در حرم تربۀ معظم جسم مبارک ایشان را دفن کردند، حظیرۀ تربۀ منور از نور ابیض ابهر مالامال گشته بسیاران بی‌هوش شدند (افلاکی، ۲/۷۸۰) ║ ق۱۱. در نفَس از لاف مِهرت صبح ابیض را اثر / در کف از خاک درت کبریت احمر را خواص (فیّاض لاهیجی، ۶۱۲) ║ ق۱۳. تا مهر دهد روشنی و مشک دهد بوی / تا روز بُوَد ابیض و تا شب بُوَد اسود ــ شادان بنشیناد در این کاخ همایون / با حشمت و با دولت و اقبال مؤید (سروش، ۱/۸۲)
۴. (مجاز) (درمورد شمشیر و مانند آن) درخشان و صیقلی.
ق۹. آن چوب متحول به شمشیر طویل ابیض گشت (میرخواند، ۲/۲۴۶) ║ ۱۳۰۷ش. ترک‌ها وقتی که با هندوهای بی‌دست‌وپا دست و یاخن می‌شدند و جنگ فقط به سلاح ابیض و سرنیزه منجر می‌شد ... قوای ناریه ... از کار می‌افتاد (آقا نجفی، ۵۶۷)
۵. (درمورد سکه) از جنس نقره.
ق۱۰. هر روز جمعی کثیر از مریدان صافی‌عقیدت و معتقدان خاندان ولایت به‌خدمت رسیده، از نقود ابیض [و] احمر و اجناس نفیسۀ دیگر از بذورات می‌گذرانیدند (خواندمیر۱، ۴/۴۴۱) ║ ق۱۱. تخت پادشاهی را به وجود همایونش زیب و زینت دادند و نقود ابیض و احمر و جواهر نفیسۀ بی‌حدومر، نثار فرق سلطنتش کردند (محمود افوشته‌ای، ۶۴) ║ ق۱۲. روز دیگر از غنایم نقود احمر و ابیض و اجناس و امتعۀ نفیسه ... به تصرف آورده، جمیع غازیان غنی گردیدند (محمد مروی، ۱/۴۰۲)
ابیضِ یَقَق
سفیدِ سفید.
ق۶. مرغان پر در پر گذاشته، ... یکی اخضر ناضِر، یکی را ابیض یقق (سمعانی، ۴۲۲) ║ بادِ بَزان از فرقِ خود او را تخت ساخته... مرغان پر در پر گذاشته، یکی اصفر فاقع، یکی اسود حالک، یکی احمر قانی، یکی اخضر ناضر، یکی را ابیض یقق (سمعانی، ۴۴۲)
ترکیبات دیگر: بنج ابیض؛ بهق ابیض؛ جفر ابیض؛ حُرف ابیض؛ حجر ابیض؛ حرمل ابیض؛ خربق ابیض؛ خردل ابیض؛ خشخاش ابیض؛ خیط ابیض؛ درهم ابیض؛ ذهب ابیض؛ رصاص ابیض؛ زاج ابیض؛ زعفران ابیض؛ سوسن ابیض؛ شخاد ابیض؛ شراب ابیض؛ شیاف (شاف) ابیض؛ صندل ابیض؛ عروق ابیض؛ فلفل ابیض؛ مرهم ابیض؛ موت ابیض؛ نقد ابیض؛ یرقان ابیض