معرفه

وضعیت: «در دست علوم انسانی»
معرفه ‎ma(’)refe‎
(صفت) (دستور) (درمورد برخی از واژه‌ها، به‌ویژه اسم) که از نظر معنایی، مرجع آن برای مخاطب و نیز گوینده معیّن یا شناخته‌شده است. از نظر دستوری معرفه بودن در زبان‌های مختلف به شیوه‌های گوناگون و با کمک بافت یا ابزارهای دستوری بیان می‌شود؛ برخی واژه‌ها در بسیاری از زبان‌ها ذاتاً معرفه هستند، مانند: ضمایر، اسم‌های خاص و نام چیزها یا پدیده‌های منحصر به فرد. برخی اسم‌ها نیز با کمک ابزارهای دستوری مانند همراهی با حرف تعریف، صفت اشاره، نشانۀ ندا، یا برخورداری از قرینۀ معنوی معرفه می‌شوند ؛ اسم شناس؛ اسمِ معرفه؛ قس: نکره.
ق۵. مصر و دیگر اسماء بلدان چون معرفه بود لاینصرف بود، اما نکرة منصرف بود (سورآبادی۱، ۱‏/۷۹‏) ║ چون معرف را به منکر صفت کنی، آن معنی آن صفت بر آن افتد به‌ انبازی شدن میان معرفه و میان نکره (ناصر خسرو۳، ۱۰۲) ║ ق۶. در عبارت پارسی تأنیث و تذکیر نباشد، از آن سبب که چون الفاظ تازی را پارسی استعمال می‌کنند، بعضی را از آنچه شرط تازی است ترک روا می دارند چنانکه «الف و لام» معرفه و تنوین و اضافت و امثال آ‌ن (محمد ملطیوی۱، ۱۱۱) ║ ق۷. پارسیش آن باشد که آن مرد آمد که می‌شناسی و آن مرد چنین گفت؛ پس آن مرد دوم هم مرد اول باشد، چون به لفظ معرفه یاد کرد (دهستانی، ۱‏/۲۱‏) ║ ق۸. حالتی که اقتضاء آن کند که اسم معرفه باشد، وقتی بوَد که او عندالسامع به یکی از طرق تعریف معلوم باشد و خواهند که بدو خبر دهند (شمس‌الدین آملی، ۱‏/۸۷‏) ║ ق۱۲. در تحدید مرض بر مؤلّف ایراد کرده‌اند که «افعال» را معرفه آورده و جمع معرفه به [«الف و] لام» فایدۀ استغراق می‌دهد (ارزانی، ۲‏/۲۷۳‏) ║ ق۱۳. معرفه اسمی است که موضوع بوَد برای چیزی که نزدیک متکلم و مخاطب معهود و معینّ باشد (رضاقلی خان هدایت: فرهنگ انجمن‌آرای ناصری، ۱‏/۶۶؛ کتابفروشی اسلامیه، بی‌تا.‏) ║ ۱۳۲۷ش. علم لفظی است که برای چیز معیّنی با تمام مشخصاتش وضع شده باشد؛ علم پس از ضمیر معروف‌ترین معرفه‌هاست (فضایلی: احگر، ش۲۸‏/۳۸‏) ║ ۱۳۶۴ش. اگر دربارۀ اسم عامی، حکمی کلی ذکر شود آن اسم عام حکم اسم جنس پیدا می‌کند و معرفه است (محمدجواد شریعت: دستور زبان فارسی، ۲۱۸؛ اساطیر، ۱۳۶۴ش) ║ ۱۳۹۸ش. معرفه و نکره بودن در زبان‌ها به صورت صرفی یا نحوی نشان‌دار می‌شود (محبوبه همتیان: مطالعات زبانی بلاغی، ش۱۹‏/۳۹۱‏)