وضعیت: «در دست علوم کهن»
سدس sods [جمع: اسداس؛ مثنی: سدسان؛ (در بعضی از فرهنگ‌های قدیم، علاوه بر این تلفّظ، آن را به شکل /seds/ و /sodos/ هم ضبط کرده‌اند که در شواهد فارسی دلیل محکمی بر آن یافته نشد.)]
یک. (اسم) یک‌ششم.
ق۵. چرا گفت وَلاَ بَوَیْهِ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ اِنْ کَانَ لَهُ وَلَدً، بعد ما که اگر ولد ابنة بود پدر را سُدسان بود؟ (سورآبادی۱، ۱/۳۹۰) ║ اگر برادر و خواهر امی باشند، هریکی را سدس بیش نرسد؛ و اگر دو باشند یا بیش‌از دو همه را دو سدس بیش نرسد (سورآبادی۱، ۱/۵۱۵) ║ ق۶. اگر بول کودکان در دیگ مسی بجوشانند تا سدسی برود و درچشم کشند، سپیدی ببرد (محمد طوسی، ۳۹۹) ║ ق۷. ورد چهارم به گذشتن نیمۀ اول از شب درآید تا آنگاه که از شب سدُسی مانَد (مؤیّد خوارزمی، ۱/۷۲۷) ║ تسدیس سدس فلک بود، و تربیع ربع فلک، و تثلیث ثلث فلک، و مقابله نیمهٔ فلک، و صورت این جمله چنانکه گفتیم درین جدول نموده آمد (مجمل الحکمه، ۷۱) ║ ق۸. ثلثِ خمسِ «زوجِ فرد»ی را که خمسِ سدسِ او/ بی‌شک از حدِّ عدد بیرون بُوَد تنصیف کن {امامی هروی} (حمدالله مستوفی۲، ۷۱۷) ║ ق۹. بدان که قیمت ده عقد در که مقدار هر عقدی سدس مثقالی بود ربع دیناری است (محمد بن منصور، ۱۹۹) ║ ق۱۰. در این خط سدسی دَور است و باقی سطح، باآن‌که علی‌بنِ مقله از دایرة کوفی بیرون برد و به دایرة مغایر آن قرار داد (رستمداری، ۳۲۴) ║ ق۱۱. صارخ به رای مهمله و خای معجمه، خروس. از کثرت فریاد او را صارخ گویند، به تخصیص در شب، سیّما در سدس آخر (محمدتقی تبریزی، ۲۱۱) ║ ق۱۲. فلنجار: مقدار یک ملعقه است؛ قسط رومی نُه رطل و نصف سدس رطل است که بیست اوقیه باشد (عقیلی خراسانی، ۵۸) ║ ق۱۳. من مردی فقیر و صاحب‌عیالم اگر قبول بکنی سدس یا ربع از من بگیر (نورالدین جزایری، ۱/۶۱) ║ ق۱۴. اگر بوده باشد از برای یک کس؛ حلول می‌کند از برای او ثلث، از برای هر جنایتی سدس دیه (ابوالقاسم یزدی، ۴/۲۰۲۸) ║ ۱۳۱۳ش. مادۀ ۹۳۲ـ درصورتی‌که اعمام امی و اعمام ابوینی یا ابی با هم باشند عم یا عمۀ امی اگر تنها باشند سدس ترکه به او تعلق می‌گیرد و اگر متعدد باشند ثلث ترکه و این ثلث را مابین خود بالسویه تقسیم می‌کنند و باقی ترکه به اعمام ابوینی یا ابی می‌رسد که در تقسیم ذکور دو برابر اناث می‌برد (قانون مدنی، ۱۷۱) ║ ۱۳۴۰ش. گاه می‌شود که از نماز پذیرفته نمی شود مگر ثلث یا ربع یا سدس آن به‌مقدارِ حضورِ قلب نمازگزار و کسی‌که در تمام نمازش غافل باشد خداوند چیزی به او مرحمت نمی‌فرماید (دستغیب، ۲/۲۶۳) ║ ۱۳۸۹ش. اگر وارث میّت عمو و عمۀ پدر و مادری و عمو و عمۀ مادری باشد، اگر از خویشان مادری یک نفر باشد سدس (یک‌ششم) مال به او تعلق دارد (حسین مظاهری: رسالۀ توضیح‌المسائل، ۳۵۶؛ الزهرا، ۱۳۸۹ ش.)
دو. (پزشکی کهن) [گویا نوعی تب نوبه است که هر پنج روز یک بار بروز می‌کند].
ق۶. اندر... تب‌هاءِ خِمْس و سِدْس و غیر آن، استفراغ کمتر باید کرد تا حرارت هم اندر اخلاط می‌آویزد و به اندام‌هاءِ اصلی اندر نیاویزد و به دق ادا نکند، و تا اخلاط با آن حرارت برابری می‌کند... از درازای بیماری نباید ترسید (جرجانی۲، ۲/۸۰۲) ║ ق۹. و مرکّب آن است که از عفونت زیاده از یک خلط حادث شود، مثل شطرالغبّ و خمس و سدس و غیر ذلک (بدیعات اختیاری، ۹۲) ║ ق۱۲. حمّیات سوداویّه نیز انواع است، آنچه داخل عروقی است حمّی ربع دائمه نامند؛ به جهت آنکه دائم است و در روز چهارم که نوبهٔ آن است اشتداد می‌یابد. و کمتر از چهارم، سوداء اجتماع و ثوران نمی‌تواند یافت. و آنچه خارج عروق است: از آن جمله حمّی ربع دایر است که به یونانی تطرناوس نامند. و دورهٔ آن به ربع باشد؛ ... و دیگری، حمّی خمس یعنی نوبهٔ آن پنجم باشد؛ به همان ترتیب ربع. و دیگری، حمّی سدس و سبع و ثمن و غیرهاست؛ نیز به همان ترتیب. ایّام طفرهٔ ربع، دو روز در میان [است] و خمس، سه روز در میان و سدس، چهار روز در میان و هم‌چنین است (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۳۷۹)