وضعیت: «در حال ویراستاری»
معالجه mo’âleje [گونۀ دیگر: معالجت؛ جمع: معالجات؛ فعل همایند: فرمودن، کردن، کناندن، نمودن (مجهول: پذیرفتن، شدن، گشتن)]
یک. ۱. ← علاجیک. ۲.
ق۵. #گفت: مگر زبانش را آفتی رسیده باشد. طبیبان و منجمان را طلب کرد و جمع آورد. معالجه کردند، هرچند کوشیدند، سود نداشت (پند پیران، ۱۳۱) ║ ق۶. ملِک را وزیری بود که شاگرد سقراط بود. کسی را به رسالت به طلب سقراط فرستاد تا بیاید و ملِک را معالجه کند (علی بن ابی‌حفص، ۱۲۵) ║ ق۷. #در این وجع از خربزه مضرّتر چیزی نیست، بوی آن موجب وجع چشم است، فَحَسْب که تناول کنند نزدیک بود که چشم معالجه پذیرد (مناقب اوحدالدین، ۲۶۶) ║ ق۸. #سه روز موم و روغن زیت و زنگار بر او انداید و هر روز سه بار آن را به سرکه بشوید و اقاقیا در آب بمالد بسته شود و قیرتر به آب بیامیزد و در آنجا کند که بِه شود و در این اوقات که معالجه کنند، قطعاً نگذارد که اسب دست و پای به آب نهد (محمد بن محمد، ۱۳۱) ║ ق۹. سید برکه را مرضی طاری گشت و هرچند اطبای حاذق به تدبیرات لایق و ادویه و اشربۀ موافق در معالجۀ آن سعی نمودند، اصلاً مفید نیفتاد (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۲۳۱) ║ ق۱۰. مرضی بر وی مستولی شده، هرچند اطبا و حکما در معالجه کوشیدند، فایده‌ای بر آن مترتب نشد تا روز پنج‌شنبه سوم ربیع‌الاول از عالم فنا انتقال به دار بقا نمود (روملو، ۲/۸۴۵) ║ ق۱۱. #اطبا به معالجه مشغول شدند و آن جراحت در اندک فرصت التیام پذیرفت (بداؤنی، ۲/۴۳) ║ ق۱۲. #سلطان اعظم برادر کوچک‌تر از او به مرض استسقا و سودا مبتلا و مدت‌هاست که معالجه می‌کند و از بهبودی اثری نمی‌یابد (محمدابراهیم نصیری، ۱۰۳) ║ ق۱۳. #ملّا اسماعیل چند دفعه مبتلا به آزار صرع شد و شریف‌العلماء از بغداد طبیب آورده و مخارج گزاف کرده و او را معالجه نمود (تنکابنی، ۱۴۱) ║ میرزا علی‌اکبر ... با مشیرالدوله به لندن رفته و از اوضاع تشریح و طبابت و طریق معالجات فرنگی اطلاع حاصل نموده و بعضی دواهای لازمه نیز تحصیل کرده (دولت علیّه، ۱/۲۸۱) ║ ق۱۴. تقریباً بیست روز بیشتر طول نکشید که کلیةً معالجه گشتم (ممتحن‌الدوله، ۱۶۲) ║ ۱۳۰۱ش. عفت ترسید، ولی به‌زودی وحشتش از بین رفت، زیرا دانست که تازه‌وارد طبیبی است که فرخ برای معاینه و معالجۀ جراحت او آورده‌است (مشفق۱، ۱۰۸) ║ ۱۳۲۷ش. بای‌های کلان بخارا اگر بیمار شوند از چارجوی، یا از سمرقند دوکتور جیغ می‌زدند و اگر بیماری‌شان به سفر مانع نباشد، به شهرهای مذکور رفته معالجه می‌کناندند (عینی، ۳/۳۸۴) ║ ۱۳۵۸ش. آدم‌های حسابی، شما دواودرمان دراختیارِ آن پیرزن و بچه‌اش گذاشته‌اید، تب نوبۀ بچه‌اش را معالجه کرده‌اید، به درد پای خودش رسیده‌اید که این وسیلۀ تسلا را هم از او می‌گیرید؟ (یونسی، ۳۱۵) ║ ۱۳۸۲ش. پزشکان حاذق از اطراف‌واکناف جهان در آنجا گِرد آمده‌اند و شانس معالجه در آنجا بیش‌از سایر جاهاست (جعفری، ۲/۶۸۴)
۲. ← علاجیک. ۱.
ق۵. #در غلبۀ غیرت ملامت نکرد سعد را که واقعه‌ای بازمی‌گفت که در راه بود و در تحت آوردن هر صفتی که بجنبد نه به امر حق و متابعت سنت، اما معالجه‌اش فرمود که من از تو غیورترم (خواجه عبدالله۱، ۱/۹۶) ║ ق۶. در این آیت اسباب قهر دشمن و انواع معالجۀ قتال برشمرد (میبدی، ۴/۹۶) ║ ق۷. التفات دل را به فرزند بدان معالجه نماید که آفریدگار روزی او با او آفریده‌است، و بسیار فرزند باشد که از پدر میراث نیابد و حال او بِه از آن‌کس بوَد که میراث یابد (مؤیّد خوارزمی، ۳/۵۴۷) ║ ق۸. #چون ابلیس را پیش ضحاک بردند، گفت هر روز دو آدمی بکش و مغز ایشان بدین دو مار ده تا بخورند قصد پادشاه نکنند. ضحاک بفرمود تا هر روز مغز سر دو آدمی بدان دو مار می‌دادند ... مردی بود نام او کاوه. آهنگری پیشه داشت. دو پُسر او را در آن معالجه کشته بودند و دل او بر پسران سوخته گشته (قطبی اهری، ۴۳) ║ ق۹. #زلیخا را ابتدا تسکین بود، به‌واسطۀ آنکه درها را مقفّل ساخته و بر استحکام احوال ابواب دل قوی می‌داشت و گویند که در آن‌وقت جبرئیل آنجا حاضر بود و یوسف گفت: ای جبرئیل درها مقفّل است، چه معالجه نمایم؟ (معین‌الدین فراهی، ۴۰۶) ║ ق۱۰. #روی نکو معالجۀ عمر کوته است/ این نسخه از علاج مسیحا نوشته‌ایم (نظیری، ۳۰۷) ║ ق۱۱. #اکثر اقسام اسب خصوصاً فحل گاهی اخلاق ناخوش می‌دارد که بعضی از آنها به معالجه و تدبیر زایل می‌شود و بعضی قابل علاج نیست (نظام‌الدین گیلانی، ۴۰) ║ ق۱۲. #به درد عشق رسیدی به آه‌وناله بساز/ که این معالجه در نسخۀ مسیحا نیست (تأثیر، ۳۰۲) ║ ق۱۳. قبلۀ عالم که ظلّ‌اللّه‌اند و تیغ اسلام در دست دارند و صاحب غیرت و قوی‌مطاع‌اند و تقویت دین اسلام می‌فرمایند، می‌توانند در مقام معالجۀ این امور برآیند (فرّخ خان، ۲/۳۳) ║ ق۱۴. صدای احدی هم بالا نمی‌آید؛ چنان بدبختی و بی‌غیرتی مردم را گرفته است که دیگر معالجه نشود (نظام‌السلطنه مافی، ۳/۶۱۵) ║ ۱۳۰۹ش. چون سابقاً اهالی چندین بار شورش کرده بودند و تن به طلاشویی نمی‌دادند و می‌خواستند که معالجه بشوند، حسنی قوزی همۀ آنها را بدین‌وسیله رام و مطیع کرد و از این راه منافع هنکفتی عاید پول‌دارها و گردن‌کلفت‌های آنجا شد (هدایت۴، ۱۰۹) ║ ۱۳۴۴ش. اعراب بادیه چون از طول راه‌های خشک و بی‌آب‌وعلف به جان می‌آیند، عبا را از دوش افکنده، آن را پُر از خاک و رمل می‌کنند ... چون مقداری می‌روند ... گوشۀ عبا را شل کرده خاک و شن‌ها را به زمین می‌ریزند، در این‌وقت ... سبک‌بال و آماده دومرتبه به راه می‌افتند، حالت معالجۀ مردم انقلابی سرکش هم که تکلیف سفر می‌شوند همین صورت را دارد (شهری۶، ۱/۱۳۱)
۳. ← علاجیک. ۳.
ق۵. #از عجایب‌های دیگر سگ دیوانه است که هرکه را بگزد، آن‌کس مدهوش گردد. چون آب تاختن کند بر زمین، همه بر صورت سگ بود و از جای آب تاختن او پنداری که سگ‌بچگان بیرون می‌آیند و هرگز آب نتواند خورد و چون آب پیش او بری، نگاه کند و به چشمش چنان آید که اندر آن آب سگ‌بچگانند. چون ببیند، آب نخورد و همچنان تشنه و مدهوش می‌باشد. مگر او را بدان معالجه‌ها که حکما فرموده‌اند بدارند واگرنه بمیرد (تحفة الغرائب، ۱۲۸) ║ ق۷. #صحّت دل به‌واسطۀ معالجۀ به‌صواب و استعمال ادویه توان حاصل کرد (نجم دایه، ۱۹۸) ║ ق۸. از داروهایی که در این علت نافع است، حَبِّ ایاره و حَبّ ریوند و قرص زرشک بزرگ و کوچک است و در آب دریا نشستن و آب شور لایق بوَد و مستسقی را در ریگ گرم‌کرده مدفن کردن یا در آفتاب گرم نشاندن از قوی‌ترین معالجه‌ها باشد (نجم‌الدین شیرازی، ۱۸۲) ║ ق۱۰. #یک مَن شراب کهنه را نیم‌گرد کرده، در بینی اسب بریزند تا خلاص شود و اگر بدین معالجه نیک نشود، باید که نای گلوی او را سوراخ کنند، بادها بیرون رود و به حال خود آید (شاه قلی، ۴۰۰) ║ ق۱۱. #مشک و سنبل و صبر و نیل از هریک یک دانگ و پوست هلیلهٔ زرد دو دانگ مجموع را نرم صلایه کرده با عسل صاف معجون سازند و مکرر با پر یا با میل در چشم کشند و این معالجه آب سفید و سیاه را نیز ببرد (نظام‌الدین گیلانی، ۶۴) ║ ق۱۲. #از معالجۀ مجرّبۀ اطبای هند است، اگر قدری جو پاک‌کرده در شیرۀ برگ تاتوره تا سه روز تر نمایند و روز چهارم در آفتاب خشک نموده، به آتش نرم بریان کنند و هر روز چهارپنج بار، هربار به وزن دوسه ماشه اختیار نمایند، درعرضِ یک هفته کم‌وبیش صفای حنجره حاصل آید (شیرعلی لودی، ۱۳۵) ║ ق۱۳. #مرض نوبه در این مملکت زیاد است و بهترین معالجه‌ای که برای آن یافته‌اند، این است که مریض را به آب سرد فروبرند و بعد از آن بالاپوش زیاد روی او بیندازند تا عرق نماید (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۷۸۰) ║ الحمدالله احوالش خوب بود، خیلی خوب. از معالجۀ میرزا کاظم تعریف می‌کرد (ناصرالدین شاه۷، ۳۴۳) ║ ق۱۴. اعتمادالسلطنه آمد تعبیر خواب مرا کرد و تفصیل چشم نوکرش را گفت. از دفتر آمدند خبر کردند که فردا برویم سلام شاه. امروز میرزا اسدالله و حاجی میرزا ابوالقاسم با هم در معالجهٔ منصور حرف زدند (بصیرالملک، ۳۱۲) ║ ۱۳۳۶ش. عهد می‌کنم که در تمام معالجات، مقصودم نفع مرضی باشد و اگر کسی از من دارویی کُشنده بخواهد، ندهم و اگر در اعدام نفْسی مشورت شود، اظهار عقیده نکنم و به زن‌ها دارویی که مسقط جنین باشد، ندهم (شعلهور، ۲۳۵)
دو. (اسم) روش‌هایی که برای سامان‌دهی به امور یا برطرف کردن وضعیت نامساعد به کار می‌برند.
ق۸. #به حق خدا که من تجربۀ مردمان پیش از تو کرده‌ام و علاج بنی‌اسرائیل سخت‌تر معالجه‌ای نموده‌ام. بازگرد و امت را تخفیفی طلب کن (ابرقوهی، ۱/۲۹۲) ║ ق۱۲. مراعات حال هوا آن است که اگر هوا - مثلاً - به سببی از اسباب سماوی یا ارضی گرم شود در فصل شتا، پس احکامی که مخصوص به شتا است ساقط می‌گردد و رعایت حال هوا در معالجه لازم می‌شود (ارزانی، ۳/۱۰۰۶) ║ ق۱۴. #اگر ادعاء کند طفل حربی که روییدن، یعنی: موی درشت بر موضع مخصوص او، به معالجه است، نه به سال، یعنی: به سن بلوغ، تا اینکه خلاصی یابد از کشتن، در آن تردد است (ابوالقاسم یزدی، ۴/۱۷۱۳) ║ #شیخ‌مرتضی مریض است و بعد از رفتن به قرانتن و دو شب توقف به ضجّه و اصرار به کشتی برگشت و از سیاق عامله و معالجۀ دستگاه قرانتن قصه‌ها می‌بافت (امین‌الدوله، ۳۱۰)