وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
روسی rusi [گونۀ دیگر: ارسی، اروسی؛ جمع: روسیان]
یک. (صفت) ۱. (درمورد کسی) که اهل سرزمین یا کشور روسیه یا از قوم روس است.
ق۵. غلام سقلابی و روسی و آلانی قریب‌اند به طبعِ ترکان، ولکن از ترکان بردبارتر و کدودتر‌اند (عنصرالمعالی، ۱۱۵) ║ ق۶. چو باشد مطربان زنگیّ و روسی/ نشاید کرد از این بهتر عروسی (نظامی۳، ۶۹۱) ║ ق۹. چه گویم زآن پری‌رویان روسی/ چو گل آگنده در کتّان روسی (شرفالدین یزدی، ۱/۸۱۷) ║ ق۱۰. ز غلمان پری‌دیدار روسی/ ز زنگی‌زادگان آبنوسی _ بدو بخشید بی‌حد چون شب و روز/ همه پوشیده خلعت‌های زردوز (ناشناس: خواندمیر۱، ۴/۶۰۰) ║ ق۱۳. دخترهای روسی در آنجا خوانندگی کردند (سالور۲، ۲۹۷) ║ ق۱۴. آمدن این راه جدید و عمله و کار‌فرمایان روسی وضع منجیل را تغییر داده، دکاکین رونقی یافته، می‌توان همه چیز پیدا کرد (امین‌الدوله، ۳۰) ║ ۱۳۲۰ش. پس از مطالعۀ دقیق کتاب لابریولا در خود تمایل شدیدی حس کردم که در اطراف آن با خوانندگان روسی صحبت و بحث کنم (کیانوری، ۵) ║ ۱۳۴۸ش. شنیدم یک ناظر روسی برای باز‌دید به گردنۀ خونگاه آمده (دانشور۱، ۱۸۳) ║ ۱۳۸۲ش. چون شرکا و مدیران آن کتاب‌فروشی ... اغلب کتاب‌هایی که چاپ می‌کردند از نویسندگان روسی بود ... آن کتاب‌فروشی هم تعطیل شد (جعفری، ۱/۴۱۵)
۲. ساخته‌شده در سرزمین روس‌ها یا کشور روسیه یا به روش معمول در آنجا ؛ ارسی دو.؛ اروسیدو. ۱.
ق۶. همان تیغ‌زن زنگی سخت‌کوش/ برآورده چون زنگ روسی خروش (نظامی۷، ۱۵۱) ║ ق۷. تیغ چند نوع است: چینی و روسی و خزری و رومی و فرنگی و یمانی و سلیمانی و شاهی و علایی و هندی و کشمیری (فخر مدبّر، ۲۵۸) ║ ق۸. با حکمت ما نصیر طوسی چه بود/ با خرقۀ ما کتان روسی چه بود؟ (شاه نعمت‌الله، ۸۸۶) ║ ق۹. مردم نفایس و اقمشه و رُخوت مصری و قبرسی و روسی و غیر آن که در اول وهله گرفته‌بودند می‌انداختند و نقود و جوهرینه و اوانی زر و نقره بار می‌کردند (شرفالدین یزدی، ۲/۱۰۸۳) ║ ق۱۰. سلطان شترهای قطار و استران راهوار و زره‌های قبروسی و پوستین‌های روسی بیرون از حد و شمار به محل عرض کشید (روملو، ۳/۱۵۴۲) ║ ق۱۳. از آن تاریخ مادام‌الحیاة قند روسی میل نفرمودند و ملبوس از اقمشهٔ فرنگ را بدون شستن نمی‌پوشیدند (جهانگیر میرزا، ۶۴) ║ ق۱۴. امشب شبِ قندوشکر و چایی روسی‌ست/ چون شامِ عروسی‌ست (نسیم شمال، ۲/۱۵۵) ║ ۱۳۰۹ش. چهار کله‌قند روسی و یک قوطی بزرگ چایی لمسه و دو سماور دادم به حضرات سوارها (نواب رضوی، ۲/۱۰۲۱) ║ ۱۳۴۲ش. عم‌قزی، با روبنده‌اش و قد کوتاهش و چاق‌چورهایش، گالش روسی‌اش، هفته‌ای یک روز خانۀ ما بود (آل‌احمد۹، ۹۰) ║ ۱۳۸۰ش. مرد جوان پیراهن سفید یقه‌باز و گشاد به تن داشت، مثل پیراهن‌های روسی (پیرزاد۱، ۱۸۳)
۳. منسوب یا متعلق به سرزمین یا کشور روسیه ؛ اروسیدو. ۲.
ق۸. آنچه باریک و به شیوۀ روسی می‌بافند ... نیکوتر شود (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۱۵۹) ║ ق۱۳. مخابرة همایونی از تفلیس ... هشتاد کلمه دهم ماه روسی یازده ساعت از نصف‌شب گذشته طهران به اعلی‌حضرت پادشاه ایران (دولت علیّه، ۲/۷۸۴) ║ ق۱۴. دو تئاتر در این شهر است، یکی را تئاتر گرجی می‌گویند و یکی را تئاتر روسی (فراهانی، ۸۸) ║ ۱۳۲۱ش. کالسکۀ صدراعظم را اسب‌های روسی قوی‌هیکل چنان به‌سرعت می‌بردند که اگر کلاه سفید بختیاری‌ها، که گارد احترام او بودند، همراه نبود، کسی نمی‌دانست که در کالسکه کیست (عبدالله مستوفی، ۱/۴۹۲) ║ ۱۳۶۷ش. عجب گچ‌بری‌های مدرنی؛ به سبْک روسی است (معروفی، ۱۳۵) ║ ۱۳۷۹ش. آشپزی روسی را هم، گذشته از زمینه‌های بومی آن، باید دنبالة شاخة بیزنطی آشپزی رومی به شمار آورد (دریابندری۱، ۱/۶۸)
۴. (درمورد کلام، نوشته و مانند آن‌ها) به زبان روسی.
ق۱۴. چون آن نوشتجات روسی و آلمانی و ترکی بود، دادیم که خودش بدهد به ندیم‌السلطان ترجمه نموده، به حضور بیاورند (مظفرالدین شاه، ۵) ║ ۱۳۱۲ش. بی‌اختیار فحش‌های مخلوط تُرکی و روسی از زیر سبیلش درمی‌آمد و معلوم نبود به شخص معینی یا به اسب‌ها و یا به هوا فحش می‌داد (هدایت۶، ۲۵) ║ ۱۳۲۷ش. تنها چیز مثبتی که در دستِ من است همین اسم یه‌ره‌نچکا است و یک شعر روسی که قبلاً بلد نبودم (علوی۵، ۱۲۴) ║ ۱۳۶۸ش. تقریباً همۀ رمان‌های امروز فرانسوی و انگلیسی و روسی را خواندم (نجفی۱، ۱/۴۹۴)
دو. (اسم) ۱. ⇅ روسی یک. ۱؛ اروسییک. ۴.
ق۵. خَزَریان با ایشان ستدداد کنند و به بازرگانی آیند، و روسیان همچنین (گردیزی، ۲۷۴) ║ ق۶. ز روسی نجوید کسی مردمی / که جز گوهری نیستش ز آدمی (نظامی۷، ۴۳۳) ║ ق۹. قبچاقی و چرکسی و روسی/ خوارزمی و ماجری است اینجا (بدر شیروانی، ۱۵۹) ║ ق۱۲. که با روسیان جنگی آهنگ داشت/ به این ره هم آهنگ آن جنگ داشت (نشاط، ۲۹۲) ║ ق۱۳. همه روسی افتاده در خون و خاک/ ز سرنیزه‌ها سینه‌ها چاک‌چاک (دنبلی، ۲۹۳) ║ ق۱۴. من خود در ظرفِ این اندک مدّت تجارت از روسیان بسیار کسان دیده و می‌شناسم که در ظرفِ چند سال با قلیل سرمایه‌ای دستگاه شعربافی برپا کرده بود (مراغهای، ۲۳) ║ ۱۳۰۰ش. روسی مجروح، به‌محض شنیدن صدای آشنا، سر از زیر عبا بیرون آورد و مثل آنکه جان تازه‌ای در بدنش دمیده‌باشند، نیشش باز شد (جمالزاده۱، ۶۳) ║ ۱۳۳۰ش. چو آذربایجانی می‌زند با روسیان پنجه/ پِیِ یغمای رشتی و خراسانی است تهرانی (بهار، ۱/۶۷۲) ║ ۱۳۵۶ش. بلغاری را ضربه کرد و روسی را با امتیاز برد، اما شب آخر به علی‌توپی باخت (میرصادقی۷، ۷۵)
۲. ظاهراً نوعی پارچه از جنس کتان یا جامه‌ای که از آن نوع پارچه تهیه می‌شود.
ق۸. هرچند کتان قونیه بدنام است، چه [کم]وقت می‌باشد و زود پاره می‌شود، لیکن آنچه باریک و به‌شیوۀ روسی می‌بافند بسیار بهتر از روسی عادت می‌باشد و داشت دوسه چندان روسی می‌کند، و چندان‌که شویند نرم‌تر و نیکوتر شود تا وقت پاره شدن (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۱۵۹) ║ ق۹. سوزن به درز روسی و والا و بیت کرد / عمری به سر دوید و به آخر خیال یافت (نظام قاری۱، ۷۷) ║ به روی یکدگر پوشیدن رخت آنچنان باید / که روسی زیر و بالا صوف و اطلس در میان باشد (نظام قاری۱، ۱۱۵)
۳. زبانی از شاخۀ زبان‌های بالتی اسلاوی، از خانوادۀ زبان‌های هندواروپایی، که زبان رسمی فدراسیون روسیه و یکی از زبان‌های رسمی کشورهای بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و جمهوری خودمختار کریمه است و در کشورهای اوکراین، گرجستان، ارمنستان، ازبکستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان به آن تکلم می‌شود. ؛ ارسی یک. ۵؛ اروسی یک. ۵
ق۱۳. میرزا اسدالله خان زبان فرانسه را خوب می‌داند، روسی هم یاد گرفته است (فرهاد میرزا، ۵۰) ║ ق۱۴. چون روسی می‌داند، شاه فرموده‌است در خلوت باشد، به شاه روسی درس بدهد (اعتمادالسلطنه۱، ۲۷۳) ║ ۱۳۰۸ش. با وجودِ ندانستن زبان روسی، از عبور از روسیه و مشکلات گمرکی واهمه‌ای ندارم (حجازی۱، ۳) ║ ۱۳۴۴ش. شما با زبان‌هایِ ... سوئدی و ایسلندی و فریزی و مائوری و روسی و عبری و لاتینی و یونانی آشنا بودید (زریاب، ۲۴۶) ║ ۱۳۸۰ش. بعد که کمونیست دوآتشه و رویالیست دماغ‌سوخته دست می‌دهند و به روسی لابد چاق‌سلامتی می‌کنند، همه نفَس راحت می‌کشند (پیرزاد۱، ۲۱۳)
۴. خطی که برای نوشتن زبان روسی به کار می‌رود ؛ اروسییک. ۶.
ق۱۳. کارت را میرزا اسدالله خان داد به خط روسی نوشتند (فرهاد میرزا، ۵۴) ║ ۱۳۲۰ش. به نظر این جانب تابلوها و لوحه‌هایی که روی مغازه‌ها و سینماها نصب می‌شود و به طور مختلف خطوط روسی، فرانسه، انگلیسی، ارمنی و غیره نوشته می‌شود، چندان مناسب نیست و باید به فارسی نوشته شود (اسناد اصناف، ۲/۶۷۶) ║ ۱۳۵۳ش. ترک‌های روسیه زبان خود را به خط روسی می‌نویسند (محمدحسین ساکت: وحید، ش۱۳۱/۶۵۹) ║ ۱۳۷۱ش. گستاخ‌تر شدند و با این استدلال که کودک با آموختن زبان خود به خط روسی زبان روسی را آسان‌تر یاد می‌گیرد، اقوام ساکن در شوروی را وادار به پذیرش خط روسی کردند (حبیب برجیان: تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ش۴/۳۵)