سپندان

وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
سپندان۱ ‎sepandân‎ [گونۀ دیگر: اسپند۲، اسپندان۱، اسفند۲، اسفندان، سپند۲، سفندان۱]
۱. (گیاه‌شناسی کهن) ← خردل‏۲.
ق۴. طلی‌الخردل: بگیرد سپندان و بکوبد و انجیر را بپزد تا چُن گِل گردد، آن‌گاه نیمانیم کند انجیر و سپندان و باز قرص کند (اخوینی، ۳۱۵) ║ ق۵. خردل سپندان بُوَد. و او گرم و خشک است اندر درجة سیُم اندر آخرش و به‌ترینش آن بزرگ‌تر است که میانه‌اش زرد بُوَد (موفّق هروی، ۱۲۹) ║ ق۶. اندر بهشت نشود آنک چند مثقال سپندانی اندر دل وی کبر بُوَد (ابوعلی عثمانی، ۲۱۸) ║ حَبُّ‌الرَّشاد: سپندان (کرمینی۱، ۱‏/۱۲۶‏) ║ ق۷. حرفه دانه‌ای است به‌مقدارِ خردل و یکی را از او حرفه گویند و اهل ماوراء‌النهر سپندان گویند (ابوبکر کاسانی، ۲‏/۸۱۹‏) ║ ق۸. لشکری من در تیزی و بسیاری چون این سپندان‌اند و مرغ اشارت است بدان چنان‌که برچیدن آن انبان کنجد بر این مرغ آسان است، زدن لشکر تو بر من از آن آسان‌تر است (بناکتی، ۴۳) ║ ق۹. الصِناب: سپندان و مویز درهم کوفته. و گویند سپندان با زیت آمیخته (دهار، ۱‏/۳۹۱‏) ║ ق۱۰. ستوری که کرمش بود در شکم/ به دیوار گردن بساید ز غم... سپندان و حلبه بدان‌سان تمام/ مداوای این درد شد والسلام (صبایی، ۲۰۶) ║ ق۱۱. در دوای اسبی که گرمازده باشد و نشان او آن است که در رفتن سر افشاند و چشم‌ها گشاده دارد و چون آب بر سر او ریزد بیارامد، بگیرد سپندان و در آب سرد بیاساید و سه روز پانزده قطره در دماغ او چکاند به شود (معین نخشبی، ۳۲۰) ║ ق۱۲. حرف به ضم حا و سکون راء مهملتین و فا اسم نبطی حب‌الرشاد و به سریانی مقلیاثا و به عربی ثفا و به بربری بلاسفین و به فارسی تخم سپندان و اسفند سفید و تخم ترة‌تیزک و شب‌خیزک و به یونانی قردامومن و حرف ابیض و به هندی هالم نامند و گویند چون آن را بریان نمایند آن زمان مقلیاثا نامند (عقیلی خراسانی، ۳۴۹) ║ ق۱۳. حُرف... حبّ‌الرّشاد است و، به سریانی مقلیاثا و، به عربی صفا و به بربری بلاسقین و، به فارسی تخم سپندان و اسفند، سفید، و تخم تره‌تیزک، و شب‌خیزک، و به یونانی فرداموس و، حُرف ابیض، و به هندی هالم نامند (نوری، ۱‏/۴۳۶‏)
۲. (گیاه‌شناسی کهن) ← خردل ‏۱(شواهد قرن ۴و ۶ به معنای دانۀ خردل نیز می‌توانند باشند).
ق۴. خَرْدَل: سپندان (لغات قرآن، ۲۰۱) ║ ق۵. دلالتشان... بر گیا و کِشت: ... سپندان و گندنا و پیاز و سیر و سداب و گرگیز و سپند و ترب و باتنگان (بیرونی، ۳۷۵) ║ ق۶. الخَرْدَلُ: سپندان (تراجم الاعاجم، ۱۴۶) ║ ق۷. شاطرج... را بویِ تیز باشد و از انواع نبات هیچ‌چیز چون او به سپندان مشابهت ندارد (ابوبکر کاسانی، ۱‏/۴۳۳‏) ║ ق۸. زحل از مساکن بر... مرابط چهارپایان دلالت کند... مریخ ... از اشجار بر هر درختی که تلخ‌تر بوَد و شوک بسیار دارد و ثمرۀ او را قشر باشد و بر سپندان و پیاز و سیر و سداب و جرجیر و بادنجان (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۲۹۵‏) ║ ق۹. الرَشاد: سپندان (خطیب کرمانی، ۳۴) ║ ق۱۰. الرَشاد: سَپَندان (محمد جنابذی، ۱۹۶) ║ ق۱۲. خردل... به هندی رائی نامند ماهیت آن گیاهی است شبیه به برگ ترب... و بری و بستانی می‌باشد بری آن را به عربی حرشا و به ترکی قجی نامند... نوع سفید آن را حرف ابیض و به فارسی اسپند و سپندان نامند و نوع غیر تخم مدور سرخ تند طعم را به ترکی ککج گویند (عقیلی خراسانی، ۳۸۳) ║ ق۱۳. خردل... برّی و بستانی می‌باشد. برّی آن را به عربی جرشاو، به تُرکی قجی نامند. و برگ آن ریزه‌تر... و نوع مفید آن را حرف ابیض و به فارسی اسپند و سپندان نامند (نوری، ۱‏/۴۳۹‏)
۳. (مجاز) چیز بسیار کم و ناچیز ؛ سپندان‌دانه‏۲.
ق۶. بعضی مفسّران گفته‌اند مراد به ذرّه مورچۀ خرد است سرخ ... و گفته‌اند: «ذرّه» خردل باشد سپندان و بر جمله کنایت است ... چنان‌که فرمود: ... با این همه هیچ مثقال ذرّه یا فتیلی یا ثقیری از ظلم در جهان نیست یا نبود یا نخواهد بودن (ابوالفتوح، ۵‏/۳۶۳‏) ║ ق۷. ذَرَّةٍ: سپندان. (۶۱:۱۰). [ق: ۵۸] (فرهنگنامۀ قرآنی، ۲‏/۷۴۸‏)
۴. ← اسفندان‏۳.
ق۶. می کزآن لب خورَد نه دندان است/ جام می کِش که این سپندان است (سنایی۲، ۶۷۱)