وضعیت: «در حال ویراستاری»
سماعی samâ’i
یک. (صفت) ۱. (چیزی) که مبتنی بر شنیدن باشد و یا آگاهی از آن از طریق آموختن و یا شنیدن از دیگران حاصل شود ؛ استماعی؛ سمعی؛ سمعیه.
ق۵. هَمَت آزادگی بینم طباعی/ هَمَت فرهنگ‌ها بینم سماعی (فخر گرگانی، ۵۳۷) ║ ق۶. آفریدگار خواص را موجود کرد در چیزها و از چند وجه بود، یا تعلیقی بود چون عنکبوت را کی بر آن کس بندند کی تب سیم دارد .... یا سماعی بود چون اسفیدرو و نقره کی از مس گرفته باشند بزنند به طاسی یا طشتی، طیور و وحوش بشنوند برجای بمانند (محمد طوسی، ۴۵۸) ║ ق۸. بر رای دوربین خافی نباشد که پیراهن عقلی و نقلی و ادلۀ سماعی و قیاسی پادشاهی دین و دنیا بر رسول خدای و برگزیدۀ هردو سرای محمد مصطفی صلّی‌اللّه‌علیه که فرستادۀ حق و فرمان‌ده مطلق است من‌عنداللّه مفوّض و مقرّر است و سلطنت دوجهان او را مسلّم و میسّر (عزیز استرآبادی، ۴۶۱) ║ ق۹. این سید کثیرالنکاح و اولاد بود از کنیزان ترک متعدد در تصرف داشت و دربارۀ کثرت اولادش روایت عجب می‌کنند که در دور قمر فوق طوق بشر است و آنچه نوشته شده است اکثر سماعی است چون این سخن هم از مردم استماع افتاد (مرعشی، ۳۸۷) ║ ۱۳۶۸ش. در گیر و دار فتوح اسلامی، ادبیات طبقات عالی جامعۀ ساسانی که شامل ادبیات دینی هم می‌شد خیلی بیش از ادبیات طبقات عامه که متضمن آفرینش‌های شفاهی و سماعی بود لطمه دید (زرّین‌کوب۲، ۴۹۵)
۲. مربوط و منسوب به سماع (معنای سماع ۳).
ق۵. مشکل‌ترین این جمله خرقۀ سماعی باشد و آن بر دو گونه باشد یکی مجروح و دیگر درست و جامۀ مجروح را شرط دو چیز بود یا بدوزند و بازدهند این جماعت با درویشی دیگر و یا مر تبرّک را پاره‌پاره کنند (هجویری، ۵۴۳) ║ ق۱۱. به گلشن کند سرو وجد سماعی/ به جدول کند آب رقص روانی (فیّاض لاهیجی، ۱۳۳)
۳. (شتری) که به شنیدن آواز و نغمۀ شتربانان خو گرفته است.
ق۵. نشستم بر آن بیسراکِ سماعی/ فروهشته دو لب، چو لَفْجِ زبانی (منوچهری، ۱۳۹)
۴. (مقوله و عنصری زبانی) که مبتنی بر قاعده‌ای کلی و قابل تعمیم یا واقعیتی بیرونی نیست و آگاهی از درست و غلط بودن یا شیوهٔ کاربرد آن از طریق شنیدن آن در بافت زبان و گفتار اهل زبان حاصل می‌شود؛ مقابل قیاسی (در مواردی که دربارهٔ مذکر و مونث به کار می‌رود در مقابل «حقیقی» و گاه به معنی «غیرواقعی» است، مانند شاهدهای ق۱۱، وحید قزوینی؛ ق۱۳، میرزا حبیب) ؛ قس: سماع۸.
ق۸. مصدر حدثی است که جاری کنند بر فعل و صیغت او در ثلاثی مجرّد سماعی است (شمس‌الدین آملی، ۱/۴۹) ║ ق۱۱. ماضی آن است که در زمان گذشته کرده شده است و علامت او آن است که دلالت ضمیر در حالت سماعی به وی الحاق کنند همچو: زدند و کشتند (زینمی، ۸) ║ این قوم ز رقص اختراعی/ هستند مؤنّث سماعی (وحید قزوینی، شهرآشوب، ۲۴۷) ║ ق۱۳. صاحب آواز معلوم است باید زن حکیم باشد که، العهدة علی الراوی، از مخوف‌ترین زنان نه بلکه بدخوی‌ترین ایشان و شوهرش مذکّرِ سماعی او، چنان‌که فرمانش بدو جاری و حُکمش ساری بود (میرزا حبیب۱، ۲۲۹) ║ ق۱۴. خلوش به ضم خاء [و لام و واو] نوعی از شالباف است، جمع [آن] خوالیش، سماعی است (قاسمی کرمانی، ۳۲۲) ║ ۱۳۳۹ش. مقصود این است که مصادر سماعی عربی را که از کلماتی که در فارسی به قیاس عربی ساخته شده است تمیز بدهند (همایی، ۲۸)
۵. ← سماع‌گر.
ق۱۱. به قطعه قطعهٔ ربع رباعی/ به رقص نبض آهنگ سماعی (زلالی، ۸۶۵) ║ قد زیبا نهالان سماعی/ شده از عکس می خط شعاعی (وحید قزوینی۱، ۱۲۶)
دو. (اسم) (موسیقی) یکی از اوزان قدیمی موسیقی ایرانی که شامل چهارده ضرب (هفت ضرب سنگین و هفت ضرب سبک) است که برپایۀ تکرار ضرب‌آهنگ «مفاعلن/فا، مفاعلن/ فا» اجرا می‌شود.
ق۱۰. جهت فراگرفتن بحور اصول و موسیقی از هر اصول یک دور نموده می‌شود: ... سماعی: تنه تنه تن تنه تنا دیم (عبدالمؤمن، ۴۲) ║ ق۱۱. [شمس تیشی] در مرتبه خود رشید بود و تصنیفی ساخته در نغمۀ بیات و اصول سماعی و بسیار به‌کیفیّت بسته (نصرآبادی۱، ۱/۲۱۴)