مسقط

وضعیت: «در حال ویراستاری»
مسقط ‎masqat, -qet‎ [جمع: مساقط]
(اسم) ۱. (هیئت و نجوم کهن)
ق۵. چون اندیشه به جای‌گاه مسقط فرودداری علی‌الاوّل یکی دُور قمری به‌کار باید (شهمردان۲، ۱۶۵) ║ چون زهره اندر ابتدای مسقط و اندر این ماه نیک‌حال بُوَد فرزند خداوند زینت و جمال باشد و خوب‌روی [و عاقل] (شهمردان۲، ۴۰۴) ║ چون زهره اندر ابتدای مسقط و اندر این ماه نیک‌حال بُوَد فرزند خداوند زینت و جمال باشد و خوب‌روی [و عاقل] (شهمردان۲، ۴۰۴) ║ ق۷. اولیای دین در سکر شکر باری‌تعالی و طرب طلب رأفت، و انتشاق نسیم جنّت و اشتیاق به لقای منازل رحمت، چون فحول هایج و بحور مایج ازوقتِ لمعة فلق تا گاه مسقط شفق، با طلایع مرگ به بازی درآمدند (جرفادقانی، ۳۶۶) ║ ق۸. بر یکدیگر حمله کردند چنانک در مقاحم آن ملاحم از صدمۀ خناجر غزاة بر حناجر غواة و مفاصل انجاد بر مفاصل آن اوغاد و لمع بوارق سیوف و خطف صواعق حتوف انواء(؟) می‌چکید و تا سه شبانروز آنگاه لمعۀ فلق تا وقت مسقط شفق مصادف متصاف بودند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۹۲) ║ از گاه لمعۀ صباح تا هنگام مسقط رواح آسیای طعن و ضرب دایر بود و نایرۀ داروگیر متوقد و مشتعل (ابوالقاسم کاشانی۱، ۲۱۰)
۲. جایی که چیزی یا کسی در آنجا از ارتفاع به سمت پایین می‌افتد.
ق۶. چه گویی اگر تقدیر کرده آید از فلک به موضع سمت سرا سنگی انداخته شود کجا رود، و هم‌چنین از دیگر سمت‌ها و افق‌ها؟ این جمله را مسقط و مهرب کجا اقتضا کند؟ (ظهیری۱، ۱۰۴) ║ چشم بدان مسقط کلام و مواقع اقلام اکتحال یافت و... بدان خاندان کریم و دودمان قدیم آفرین‌ها گفته آمد (وطواط۳، ۱۸) ║ ق۷. چون تمسّک به حبل ما نمودی، فارغ‌البال باید بودن... و امید دربستن که زمین این متحوّل مَنبت لالة دولتی تازه و مسقط سلالة سعادتی نو شود (وراوینی، ۱‏/۵۲۱‏) ║ ق۸. کوکب نصرت از افق غیب طلوع کرد و اختر بدسگال در مهبط وبال و مسقط نکال و خبال غارب گشت (عزیز استرآبادی، ۴۰۸) ║ ق۱۱. چون سنبل‌خان را نظر بر مسقط تیر افتاد، حدیدالبصر بود، حضرت شاهنشاهی را شناخت (علّامی، ۱‏/۳۹۳‏) ║ ق۱۲. چون دراثنایِ گیرودار به قادراندازی قَدَر زخمی از ناوک دل‌دوز «فاَتبَعَهُ شهابٌ ثاقبٌ» یافت، به آفت آن جُرح آهنگ دارالبَوار، و درک عذاب... نموده از مطرح به‌سرِ مسقط «ویل» شتافت و ویالات مسقط و مطرح به‌تصرف درآمد (مهدی استرآبادی، ۵۸۵)
۳. (هیئت و نجوم کهن) (درباره نطفه و ولادت) گروه تخصصی ببیند.
ق۶. چون اقلیم روم مستخلص گشت و حکیم ارسطاطالیس که استاد او بود و در حکمت و دانش برهان قاطع و بیان ساطع همی‌نمود و طالع مولود و مطالع مسقط ولادت او روشن کرده و احکام او نهاده (ظهیری۱، ۱۰۳) ║ ق۸. میلاد سلطان خلداللّه‌ایام‌سلطنته و اتفاقات حسنه که مشتمل است بر مسقط (عزیز استرآبادی، ۴۷) ║ حکمای نجوم را در احکام موالید دو مبدأ است... یکی مبدأ سقوط نطفه در مشیمه که آن را مَسقِط خوانند و به نمودار بطلمیوس و هُرمُس و ماشاءاللّه و زردشت تحقیق و تصحیح آن‌زمان می‌کنند و برحسبِ صلاح و فساد حال طالع آن وقت و باقی بیوت احکام می‌نویسند (عزیز استرآبادی، ۴۸) ║ حکمای نجوم را در احکام موالید دو مبدأ است... و در این دو مبدأ خلاف کرده‌اند؛ بطلمیوس و جمعی از متقدمان طالع مسقِط را اعتبار کرده‌اند ازآن‌جهت که مبدأ اول و زمان قرار نطفه است در مستقر خود که اصل وجود و مادة بینت مولود است (عزیز استرآبادی، ۴۸) ║ کلیات احکام طالع همایون و مدلولات کواکب ثابته و سیاره بر رأی حکمای نجوم: هرچند ترادف اتفاقات حسنه و تراکم هیآت محموده از برکات مسقط و میلاد و شرایف منامات و مقامات و ارشاد خلفای راشدین و تنبیه و تعلیم اقطاب و ابدال در خواب و بیداری که من‌المهدالی‌العهد واقع شده از ضمیمة کیفیت اوضاع طالع ولادت و احکام دلایل نجومی بی‌نیاز است (عزیز استرآبادی، ۵۱)
۴. هندسه کهن گروه تخصصی ببیند.
ق۶. اگر نقطه‌ای در هوا فرض کنیم و از وی خطّی بیرون آریم، چنان‌که بر سطح افق قایم بُود هر ثقیل که تنها از آن نقطه فروگذارد، لامحاله بر آن خط نزول کند و بر مرکز او و مسقط آن خط قرار گیرد (فخر رازی، ۳۶۸)
۵. مسقط الرأس.
ق۹. ظالمان ازسرِ جحود و عناد گویند که: قبلۀ آباواجداد خود و مسقط و مولد خود دوست می‌دارد ازین‌سبب روی از بیت‌المقدّس بگردانید (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۱۷۳‏)
مسقط حجر
(ریاضیات کهن)
ق۵. مسقط حجر... آن نقطه است از قاعده که عمود بدو رسد (بیرونی، ۱۰) ║ چه‌گونه شناسیم مقدار عمودهای کوه‌ها و شخص‌های برداشته و مساقط احجار سرهاشان... بباشیم بر جای‌گاهی معلوم از زمین راست، و ارتفاع سر آن چیز فرازگیریم (طبری۱، ۱۶۴) ║ ضرب کنیم مسقط حجری را ازین دوگانه که گفتیم اندر مثل خویش، و ضرب کنیم پهلوی بزرگ‌تر در مثل خویش اگر مسقط، حجر اعظم در مثل خویش زده‌باشیم، و اگر مسقط حجر اصغر زده‌باشیم ضرب کنیم پهلوی که‌ترین را در مثل خویش، پس بکاهیم مسقط حجر ضرب کرده در مثل خویش از آن پهلوی ضرب کرده در مثل خویش، اگر مسقط اعظم بُوَد از پهلوی بزرگ‌تر و اگر اصغر بُوَد از پهلوی کم‌تر، آن‌چه برود از جذر، او عمود باشد آن مثلث را (طبری۳، ۱۹۰) ║ ق۱۳. آنچه از مرتفعات که به مسقط حجر آن نمی‌توان رسید مانند جبال، پس ملاحظه کن از ثقبتین عضادهٔ اسطرلاب تا سر آن مرتفع را ببینی، چون دیدی پس ملاحظهٔ شظیهٔ تحتانیه را که بر کدام خط ظل واقع شد و نشان کن موقف خود را و شظیه بگردان که زیاد شود یا ناقص شود و خود نیز تا قدری بیشتر از موقف اول برو یا عقب‌تر بیا به حیثیتی که مرتبهٔ دیگر سر آن مرتفع را از ثقبتین اسطرلاب ببینی (فروغ اصفهانی، ۲۴۰)
مسقط حجر اصغر
(ریاضیات کهن)
مسقط حجر اعظم
(ریاضیات کهن)
مسقط رأس
← مسقط الرأس.
ق۶. منشأ و مولد و مسقط ‌راس او دیه دیوره بوده‌است، و اسفار بسیار کرده‌است در طلب علم (ابن فندق، ۱۴۲) ║ پیغمبر ما صلی‌الله‌علیه مرارت غربت و مفارقت اهل و عشیرت چشید و از حرم خدای تعالی مهاجرت کرد و از مسقط‌ راس و وطن اصلی به‌اضطرار نه به‌اختیار دور شد (نجم​الدین راوندی، ۱۳۱) ║ ق۷. فریدون ضحّاک را ... به پایان کوه دنباوند آن‌جا که مسقط ‌رأس او بود یک شب داشت (ابن اسفندیار۱، ۱‏/۵۸‏) ║ نظام‌الملک چون از نشاور متوجه خوارزم گشت ... به مرج شایغ رسید و آن از مواضع مشهور است نزدیک قلعۀ خرندز که مسقط‌ راس و منشأ اساس من است (سیرت جلال​الدین، ۴۵) ║ ق۸. فلان ولایت مسقط راس و مقام ایناس این دولت‌خواه است (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۲‏/۱۴۰‏) ║ از آثار شاپور شارستان قزوین که اکنون محلتی است از آن و مسقط ‌رأس و مقام و مولد و منشأ مؤلّف این کتاب است (حمدالله مستوفی۲، ۱۰۹) ║ ق۹. آزادوار مسقط رأس و موطن مألوف خواجه‌ شمس‌الدین محمد صاحب دیوان جوینی و برادر او خواجه‌ علاءالدین عطاملک که تاریخ جهانگشای او نوشته بوده‌است (دولتشاه، ۱۰۵) ║ ق۱۰. درد طلب گریبان جان گرفته از مقامی که مسقط راس {متن: رأس} و محل استیناس بود بیرون آورد (حافظ حسین، ۲‏/۱۲‏) ║ ق۱۱. بر او به‌غایت دشوار نمود که دل از آن ولایت دل گشا که رشک تبت و خطاست و مسقط رأس و محل نشوونمای او بود برداشته از مرتبۀ سلطنت و حکم‌روایی به ملازمت و نوکری بیگانگان تنزل نماید (اسکندر بیک، ۲‏/۷۶۶‏) ║ ق۱۲. بیان حال و وصف احوال سعادت‌ خان به‌نحوی است که مولد و مسقط‌ رأس او نیشابور که از ولایات خراسان است بوده، و در میان ابنای جنس خود آبروی تمام داشته و از جملۀ رعایای آن دیار نیز بوده (محمد مروی، ۲‏/۷۰۱‏) ║ ق۱۳. ندرقلی‌بیک... آن دو تن را بکشت و فرار کرده، به‌جانبِ ابیورد و درّة جزو دستجرد که مسقطِ رأس او بود رفته، طوایف آن‌ها را به خود دعوت کرده (رضاقلی خان، ۸‏/۵۱۴‏) ║ ق۱۴. گفتم: نامم یوسف، پدرم عبدالله، مسقط‌ رأسم ایران، توطنم مصر، در این‌جا غریب و بی‌کس هستم (مراغه​ای، ۴۵۴)
مسقط هامه
⇅ مسقط الهام‏۱.