وضعیت: «تأییدشده»
اتباع atbâʼ [جمعِ تابع، تبعه؛ <عربی>]
(اسم) ۱. پیروان و معتقدان کسی، به‌ویژه رهبری دینی.
ق۴. هر روز خلقی با بنواسرائیل بدو همی‌گرویدند، و اتباع موسی بسیار شدند (بلعمی۱، ۴۰۳) ║ ق۵. یک گروه رسولان خدای و اتباع ایشانند که به کتاب‌های خدای مقرّند (ناصرخسرو۶، ۲۸۷) ║ ق۶. موسی ... خلق را به خدای دعوت می‌کرد. چون اتباع و اشیاع او بسیار شد، پای در زمین مصر گذاشت (احمد طوسی، ۵۱۸) ║ ق۷. اشیاع و اتباع او بر تعظیم او به‌حکم اعتقادی که بدو داشتند ... زیادت توفّر می‌نمودند (جوینی، ۳/۲۲۵) ║ ق۸. اتباع و اشیاع برقوق از هر طرف بدو پیوستند و به طاعت و تبعیت او کمر بستند (عزیز استرآبادی، ۳۶۴) ║ ق۹. چون عطش بر امام حسین و اتباع او استیلا یافت، برادر خود عباس را ... به طلب آب فرستاد (میرخواند، ۳/۱۴۵) ║ ق۱۰. در زمان هریک از انبیا و رسل از اتباع ایشان کرامات و خرق عادات ظاهر می‌شده ... است (حافظ حسین، ۲/۵۲۴) ║ ق۱۱. آنچه آن سگان جهنم در کربلا به حضرت امام حسین علیه‌السلام و اولاد و اتباع عالی‌مقام کردند، در سبزوار به سادات ... به‌عمل آوردند (محمود افوشته‌ای، ۵۷۱) ║ ق۱۲. با قلیلی از اتباع و اشیاع خود با شرمساری بسیار به حصار هزاراسب پناه بردند (محمد مروی، ۲/۸۱۰) ║ ق۱۳. بعد از مرشد سجاده‌نشین گردید و اتباع بسیاری او را از هر فرقه به‌هم‌رسید (عبداللطیف شوشتری، ۴۳۶) ║ ق۱۴. فتنۀ دیگر خروج سید یحیی ... بود و جمعی هم از اهالی به او گرویدند. دیوان‌بیگی ... به دفع سید یحیی و اتباع او مأمور شدند (اعتمادالسلطنه۲، ۳/۱۶۹۶) ║ ۱۳۰۷ش. مختار ... سیصدوهفتادوسه‌هزار نفر از بنی‌امیه و اتباع آنها را کشت (نواب رضوی، ۲/۸۶۷) ║ ۱۳۵۳ش. برخی از اتباع اشعری ... در نظریۀ جبری او دربارۀ خلق اعمال تجدیدنظرهایی کردند (مطهری۱، ۱۷۱) ║ ۱۳۷۱ش. مسیلمه از سویی و سجاح از طرفی ادعای پیغمبری کردند و میان اتباعشان قتال و جدال طولانی شده، فتح و نتیجه‌ای برای هیچ یک از طرفین مترتب نگردید (شهری۱، ۱/۴۵)
۲. افراد در خدمت و تحت فرمان کسی که به‌ویژه مقام اجتماعی و سیاسی بالایی دارد.
ق۵. به‌جایِ بستاخی انبساط نویسند و ... به‌جایِ چاکران و خادمان اتباع و اعوان (بیهقی۲، ۳) ║ ق۶. استعظام اوامر و نواهی اولوالامر بر خود لازم شمر ... تا از استخدام حواشی و اتباع و خدم و اشیاع لذت و استمتاع یابی (ظهیری۱، ۲۰۳) ║ ق۷. اتباع و بندگان ما دلیری کردند و مسکر خوردند (عوفی۳، ۳۹۶) ║ ق۸. شیرینی آن خبر مانند گل‌شکر، سودا از دماغ خدم و اتباع بیرون برد (حسینی یزدی، ۶۷) ║ ق۹. هر کس از سران سپاه مجموع نوکران و اتباع خود را ... بازخواندند (شرف‌الدین یزدی، ۱/۹۸۱) ║ ق۱۰. حشم و اتباع خود را جمع آورده ... روی آرزو به‌سوی ماوراءالنهر نهاد (دوغلات، ۲۳) ║ ق۱۱. شاه رکن‌الدین محمود با اتباع خود بیرون آمده، داخل نیه شد (ملکشاه، ۹۰) ║ ق۱۲. ملک محمود با کوکبۀ تمام داخل ارض اقدس شده ... اتباع خود را در دور و نواحی چهارباغ جا و مکان داده، خاطرجمعی معقول حاصل نمود (محمد مروی، ۱/۳۸) ║ ق۱۳. شاهزاده با مهمان‌دار و اتباع به بارگاه رسیده، معارف بر کرجی کوچک ... سوار شدند (بهاء‌الملک، ۲۲۲) ║ ق۱۴. شیخ‌الاسلام اجزاء و اتباع بسیار دارد، ازقبیل فراش و فراش‌باشی (فراهانی، ۸۵) ║ ۱۳۱۶ش. این جماعت همراهان و اتباع رسولی هستند که سلطان ملکشاه او را به صوب رودبار روانه ساخته‌است (مؤتمن، ۵۷۴) ║ ۱۳۴۴ش. این حکام ... وظیفۀ جمع‌آوریِ اطلاعات و رسیدگی به جزئیات را به اتباع خود بازمی‌گذارند (زریاب، ۱۴) ║ ۱۳۶۳ش. دیگر میل نداشت که جویندۀ طلا باشد و درنتیجه نمی‌توانست اتباعش را به کار وادارد (نجفی- سیدحسینی، ۵۰۹)
۳. خویشاوندان و نزدیکان کسی که تحت سرپرستی او هستند.
ق۵. آلُ یاسِینَ: خاندان رسول، و گویند الیاس و اتباع وی (تفسیر مفردات، ۱۱۷) ║ ق۶. اگرنه آنستی که در خانۀ تو مهمانم و از اتباع تو اندیشه می‌کنم، تو را زنده نگذاشتمی (سهروردی، ۲۵۴) ║ ق۷. دلم به جانب اولاد و اطفال نگران است. اگر ایشان را قوتی مهیّا بودی، در خدمت تو موافقت کردمی. ابوبکر آنچه کفاف اتباع او بود بداد (عوفی۱۱، ۳۱۱) ║ ق۸. غارت در خانۀ او و اتباع او افتاد (ابن بزّاز، ۱۰۶۵) ║ ق۹. لوط درِ خانۀ خود بست و اتباع خود را از آمدوشد مانع آمد تا کسی خبر ایشان بیرون نبرد (میرخواند، ۱/۱۱۶) ║ ق۱۰. چندین مدت به‌ضرورت در بدعت مانده بودم و با مروان حمار به سر می‌بردم که چون چندین موالیان دیگر، به کشتن نروم و اتباع من به اسیری نرود (ابومسلم‌نامه، ۴/۳۱۶) ║ ق۱۱. اولادش متفرق گردیده، بعضی به اردوی معلّی رفته، اتباع و اولاد صغارش مصحوب نعش او به مشهد مقدس شتافتند (محمود افوشته‌ای، ۳۳۶) ║ ق۱۲. اولاد و اتباع از پسران و دختران ... به دارالبوار رسانید (میرزا کلانتر، ۷۴) ║ ق۱۳. اللهیار خان با زن و فرزند و خویش و پیوند و اتباع خویش ... به دارالملک طهران پیوست (دنبلی، ۱۴۷) ║ ق۱۴. خواجه حسین عیال خود و اتباع خود را از قلعه بیرون آورد (حسن فسایی، ۱/۷۷۰) ║ ۱۳۰۹ش. ماشاءالله خان و اتباعش و پدرش و برادرانش هریک مسندی داشتند ازبرای حکومت (نواب رضوی، ۱/۵۴۳)
۴. آنچه برای تکمیل یا تأیید سخنی، به دنبال آن می‌آید یا گفته می‌شود.
ق۵. سخنی مختصر بگویم که این هرچه گفتم از اتباع آن سخن است (عنصرالمعالی، ۲۶۰) ║ ق۷. تا در عرف سخن‌سرایان / ز اتباع ثنای توست تحسین (اسفرنگی، ۴۰۸)
۵. کسانی که پیامبر اسلام را ندیدند، اما صحابۀ او را دیدند؛ تابعین.
ق۶. درود ... بر ذات معظّم و روح مقدس مصطفی و اصحاب و اتباع و یاران و اشیاع او باد (نصرالله منشی، ۳) ║ ق۷. درود و تحیات نثار ... محمد مصطفی ... باد و بر اولاد و اتباع و انصار و اشیاع او (عوفی۱، ۲/۲۴۰) ║ ق۸. سلام و تحایا بر اولاد و اصحاب و انصار و اتباع او (عبید، ۲۳۱) ║ ق۱۰. صلوات ... بر ... اتباع و اشیاع و انصار که ترک‌تازان میدان حقیقت و پاک‌بازان مضمار طریقت‌اند (دوغلات، ۴)
۶. سربازانی که به دنبال لشکر حرکت می‌کردند یا کسانی که معمولاً به‌قصدِ غارت در پی لشکر می‌رفتند.
ق۶. ولایت ماوراءالنهر از وَطأت لشکر خوراسان و ناهمواری حشم و اتباع ایشان به‌ستوه آمدند (راوندی، ۱۷۲) ║ چندان که عدد ایشان بود سه چندان اوباش خراسان و اتباع لشکر بدیشان پیوست (ظهیرالدین نیشابوری، ۶۴) ║ ق۷. فوجی از لشکر دیلم بر اتباع و اذناب لشکر خراسان که به غارت مشغول بودند، عطفه‌ای کردند (جرفادقانی، ۵۱)
۷. شهرها یا روستاهایی که زیرمجموعه یا بخشی از شهری بزرگ‌تر و اصلی‌تر هستند.
ق۷. نشاور ... قرب بیست شهر از اتباع داشت (سیرت جلال‌الدین، ۸۱) ║ ق۱۳. وکلای روسیه ... به دستاویز اینکه ماکو هم از اتباع ایروان است، ادعای آنجا هم کردند (ایشلقی، ۶۹)
۸. اهالی و شهروندان یک کشور که امروزه به لحاظ حقوقی به آن وابسته‌اند.
ق۹. اکثر اتباع و اشیاع و اهالی آن مملکت، مِیل به ملت حنیفی زهرا کرده، به سعادت اسلام استسعاد یافتند (شرف‌الدین یزدی، ۱/۵۷۰) ║ ق۱۲. هرگاه یکی از اتباع دولتین طرفین از جادۀ خویشتن انحراف ورزند، در تنبیه آن کوشیده، غفلت و کوتاهی به منصۀ ظهور نرسانند (محمد مروی، ۳/۱۰۱۰) ║ ق۱۳. اگرچه یونان و روس و ارمنی یکی هستند، ولی باز رعایت اتباع خود را روس‌ها بیشتر می‌نمایند (سیّاح، ۳۳۳) ║ ق۱۴. جوانی تاجرزاده از اتباع دولت عثمانی ... قدری فارسی و فرانسه می‌داند (امین‌الدوله، ۱۰۲) ║ ۱۳۲۱ش. جمعی از کرمی‌های اتباع افغانستان که در این وقت کارهای آنها با سفارت انگلیس بود، در تهران از قدیم به شغل قصابی مشغول بودند (عبدالله مستوفی، ۲/۳۱۰) ║ ۱۳۵۰ش. این جنگ‌ها و شکست‌ها نفوذ روس را در ایران تحکیم و حق کاپیتولاسیون را برای اتباع روس و بعدها برای خارجیان دیگر تثبیت کرد (آرین‌پور۱، ۱/۴) ║ ۱۳۸۲ش. برای اتباع کشورهای همسایۀ عرب جنوبی هم روادید گذاشته شده (بهنود، ۱۱۷)
۹. کارکنان و کارمندان یک وزارتخانه.
ق۱۳. اتباع وزارت خارجه در میدان جلو سردر نگارستان مهمان جناب اشرف سپهسالار اعظم ... می‌بودند (ایران۱، ۲/۱۱۹۱) ║ ق۱۴. اتباع وزارت جنگ احضار شده بودند (اعتمادالسلطنه۱، ۲۰۵) ║ تمام شاهزادگان کبار و وزراء و امراء و بعضی از مستوفیان و ... بعضی از اتباع وزارت خارجه به صرف شام ... دعوت شده بودند (افضل‌الملک، ۲۶۱)
۱۰. (زبان‌شناسی) کلماتی معمولاً بی‌معنا که قبل یا بعد از اسم یا صفت می‌آیند و معمولاً در برخی از حروف، به‌ویژه حرف آخر، و وزن با آن اسم یا صفت همانند هستند و گاهی با واو عطف به آن اضافه می‌شوند، و برای تأکید یا گسترش معنا یا بیان مفهوم جنس به‌کار می‌روند؛ گاهی به مجموع آن کلمه و کلمۀ قبل یا بعد از آن نیز اطلاق می‌شود.
ق۱۴. پیق از اتباع جیق است (قاسمی کرمانی، ۳۱۷) ║ ۱۳۴۲ش. در فارسی میان تابع و متبوع برخلافِ اتباع عربی، غالباً واو عطف می‌آید؛ مانند تارومار، لوت‌وپوت (جعفر شعار: یغما، ۱۸۲/۲۷۹) ║ ۱۳۷۹ش. واژۀ «ابیر» در ترکیب اسیروابیر ... از مهملات و اتباع و بعضاً هم یک واژۀ عربی دانسته شده‌است (مصطفی موسوی: زبان و ادبیات فارسی، ش۳۰و۳۱/۱۶۵) ║ ۱۳۸۳ش. در همین قسمت، ترکیب «چاق‌و‌چله» به عنوان صفت مشتق مرکب ذکر شده که اشتباه است؛ زیرا کلمۀ چله از اتباع است و معنی خاصی ندارد (خیرالله محمودی: رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش۷۰/۴۱)
اتباع بیگانه
(علوم سیاسی) کسانی که از نظر حقوقی به کشوری خاص وابسته‌اند، ولی در کشور دیگری به سر می‌برند.
۱۳۳۲ش. بعد از الغای کاپیتولاسیون ... رسیدگی به امور حقوقی و جزائی اتباع بیگانه در صلاحیت محاکم دادگستری قرار گرفت (مصدّق، ۳۰) ║ ۱۳۵۰ش. دولتین روس و انگلیس موافقت کردند که قشون روس به بهانۀ شکستن خط محاصره و حمایت از اتباع بیگانه ... وارد تبریز شود (آرین‌پور۱، ۲/۹) ║ ۱۳۸۹ش. ازدواج اتباع بیگانه با زنان ایرانی بدون اجازۀ وزارت کشور و در نتیجه عدم ثبت این ازدواج‌ها، مشکلات متعددی برای شهروندان ایرانی موجب شد (حسین آقابابایی: ارزش مرزبانی، آموزه‌های حقوق کیفری، ش۱۳/۹۹)
اتباع تابعین
کسانی که صحابۀ پیامبر را ندیدند، اما تابعین را دیدند؛ اتباع‌التّابعین.
ق۵. ابوعبداللّه احمدبن عاصم الانطاکی ... عمری دراز یافت و ... اتباع تابعین را دریافته بود (هجویری، ۱۵۹) ║ ق۹. به تابعین و به اتباع تابعین یعنی / متابعان نبی در موارد افعال (جامی۱، ۲/۳۸) ║ ق۱۰. آنان را که بعد از صحابه و تابعین بودند، اتباع تابعین خواندند (ابوالمحاسن جرجانی، ۴/۱۱۴) ║ ق۱۲. کسانی که صحابه را دیده‌اند، تابعین می‌گفتند و بعد از تابعین، اتباع تابعین (نورالدین جزایری، ۲/۳۵۳) ║ ق۱۳. سیوطی در اثبات فضیلت قرون ثلاثه اعنی صحابه و تابعین و اتباع تابعین بالتخصیص رساله تصنیف فرموده (میرحامد کنتوری: عبقات‌الانوار، ۱۳/۶۸) ║ ۱۳۷۱ش. ایشان ضمن گزارش کوتاه و مفیدی از تفاسیری که از صدر اسلام یعنی از زمان صحابه و تابعین و اتباع تابعین نگارش یافته‌است، کسانی را که اهداف و انگیزه‌های تفسیری را با روش‌ها و شیوه‌های تفسیری مخلوط کرده‌اند به انتقاد گرفت (ناشناس: کیهان فرهنگی، ش۴۵/۱۷۷) ║ ۱۳۷۵ش. سومین طبقه از مفسّران را شاگردان تابعین تشکیل می‌دهند که به طبقۀ اتباع تابعین معروفند (محمدتقی شوشتری: پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، ش۴/۱۰)
اتباع خارجی
(خارجی: خارجه) ؛ ⇅ اتباع بیگانه.
ق۱۳. برای اینکه ... یک جواز را سند آزادی دو مال‌التجاره قرار ندهند و یا کسی از اتباع خارجه به اهالی داخله نتواند بفروشد و میان تجار خریدوفروش نشود، تدبیر دیگر اخذ شده‌است (دولت علیّه، ۱/۲۱۵) ║ ق۱۴. اجازۀ مداخلۀ اتباع خارجه در امور داخلهٔ مملکت ... موجب پریشانی عموم رعیت است (اسناد قاجاریه، ۱۰) ║ ۱۳۲۱ش. محاکمات وزارت خارجه در مرکز و کارگزاری‌ها در ولایات مشغول قطع و فصل کارهای اتباع خارجه بودند (عبدالله مستوفی، ۲/۵۱۵) ║ ۱۳۹۱ش. برقراری نظم اجتماعی ایجاب می‌کند که اتباع خارجی ... حق تنظیم اسناد خود را به‌صورتِ رسمی داشته باشند (حمیدرضا احمدی: کانون، ش۱۳۰/۱۳)