وضعیت: «در حال ویراستاری»
سحر sehr [جمع: اسحار۲؛ فعل همایند: انگیختن؛ برزیدن؛ پرداختن؛ راندن؛ کردن؛ نمودن؛ (مجهول: شدن)]
(اسم) ۱. فن و توانایی‌ای که وسیله آن از طریق خواندن وردهای خاص یا انجام دادن کارهای خاص، امور غیرممکن به وقوع می‌پیوندد و چیزهای غیرطبیعی به وجود می‌آید یا به کار بستن این فن و توانایی ؛ ساحری؛ سحرآفرینی ۱؛ سحرآمیزی ۲؛ سحربازی؛ سحربند؛ سحرسازی ۲؛ سحرکاری ۲؛ سحرنمایی؛ سحروافسون ۱؛ سحروجادو ۱؛ سحروجادوی؛ سحروجادویی؛ سحروساحری؛ سحریت.
ق۴. زردشت ... چیزی از شعبده و سحر اندر کتب قدیم ... بخوانده بود و بدانسته (بلعمی۱، ۶۵۶) ║ آگاه باش که حکم جادویی که هرگاه‌که جادویی سحر کند، هر چیزی را به چشم خلق از گونه‌ای دیگر نماید، جز آنکه به حقیقت است. (بلعمی۲، ۱/۲۹۸) ║ ق۵. سحر از سر خامه آفریند/ سحری که سزای آفرین است (ابوالفرج رونی، ۱۷۱) ║ و نه کافر بود سلیمان که سحر برزیدی، بی دیوان بودند که کافر بودند، درمی‌آموختند مردمان را جادوی (سورآبادی۱، ۱/۱۰۴) ║ ق۶. از عهد ادریس تا به روزگار سلیمان ـ علیه‌السّلام ـ سحر درمیان مردم مستعمل شده بود (ابوالفتوح، ۲/۸۳) ║ زین سحر سحرگهی که رانم/ مجموعۀ هفت سبع خوانم (نظامی۴، ۶۶) ║ ق۷. اهل نجران کودکان را پیش وی می‌فرستادند تا سحر از وی می‌آموختند (اسحق همدانی، ۱/۵۸) ║ در معجزه‌ها و کرامت‌ها سحر و جادوی و سیمیا گنجد (سلطان ولد، ۳۶۵) ║ ق۸. وقت سحر ز شاخ چمن گل چو بشکفد/ گویی به سِحر ماه برآمد ز چاه کش (اوحدی، ۲۳۸) ║ ق۹. تمر هندی گفت: ... به سحر و جادوگری، سکان کشتی صحن قلیه‌برنج را در گرداب دریای روغن غوطه می‌دهم تا چون ماهیش در تابه بگیرم و تسلیم شما گردانم (اطعمه، ۲۵۰) ║ یکی از سمرقندیان شیره نام غمز و سعایت فاطمه‌خاتون آغاز کرده گفت که او سحر نموده (میرخواند، ۵/۱۶۹) ║ ق۱۰. چون فغانی از سواد خامه سحر انگیختم/ وصف زلفت در غزل طومار افسون منست (بابا فغانی، ۱۶۴) ║ آنکه کلکش سحر پردازد در اوراق خیال/ صورت لعلش به صد افسانه و افسون کشد (بابا فغانی، ۲۶۳) ║ اتراک منکر سحر می‌باشند (خواندمیر۲، ۲۸۲) ║ ق۱۱. اسکندر ... گفت: این سزای آن کس است که به علم سحر کار کند (منوچهر نقّال۲، ۶۰) ║ ق۱۲. لطفت میان معجز و سحر امتزاج داد/ لعلت میان آتش و آب اقتران دهد (حزین، ۵۷۷) ║ ق۱۳. او جادوگری بود مشهور و در سحر و شعبده معروف، حیله‌ها انگیخته، طرح نقوش فریبنده بر لوح خاطر ریخت. {س:۳} (اختر، ۲/۱۴۴۹) ║ ق۱۴. آن‌هایی که معتقد به سحر هستند این زن را جادوگر می‌گفتند (اعتمادالسلطنه۱، ۵۵۷) ║ ۱۳۱۱ش. لطافت بهار صفحۀ زمین را با نهایت مهارت نقاشی نموده و ما در روی این پردۀ بدیع کنار نهر آبی دراز کشیده به تماشای سحر و اعجاز استاد طبیعت مشغول می‌شویم (مسعود۱، ۵۳) ║ ۱۳۳۸ش. ذهن او از مطالبی ... مانند سحر و جادو و نزاع و نبرد تن‌به‌تن و جنگ مغلوبه و جراحات و دل‌ربایی ... و عشق‌وعاشقی و طوفان و شگفتی‌های محال پر شد (قاضی۱، ۱/۱۶) ║ ۱۳۵۳ش. قذف از موبقات است (یعنی مهلکات هفتگانه) سحر، شرک ... فرار از صف جهاد در هنگام تلاقی صفین (مردوخ، ۴/۳۳)
۲. موجود یا پدیده‌ای که براثر انجام آیین‌های خاص و خواندن وردهای خاص از راه‌های غیرطبیعی به وجود آمده باشد ؛ سحروجادو۲.
ق۵. این قول مختلف را نیز بر قرآن رانده‌اند و گروهی آن را سحر گفتند و گروهی اساطیر‌الاولین گفتند (سورآبادی۱، ۴/۲۴۲۴) ║ اگر این انشقاق قمر در قیامت باشد کس از آن انکار نکردی و آن را سحر مستمر نخواندی (سورآبادی۱، ۴/۲۴۸۰) ║ ق۶. چون از کف موسی دم عیسی‌اثر تو/ بر حادثه آن کرد که با سحر عصا کرد (سنایی۱، ۱۲۷) ║ ق۷. سحر از سر خامه آفریند/ سحری که سزای آفرین است (دعویدار، ۱۸۱) ║ سحر سخنم در همه آفاق برفته‌است/ لکن چه زند با ید بیضا که تو داری (سعدی۳، ۳۲۹) ║ ق۹. نیک‌اندیش چون آن اژدها را بدید، بترسید، اما دانست که سحر است (بیغمی، ۱/۶۳۸) ║ ق۱۰. در گوشۀ باغ یکی غاری بود مانند ثعبان موسی دهان باز کرده آن اژدها را چون سحر سحرۀ فرعون فروبرد (واصفی، ۲/۸۶) ║ سخن وحی است و ما عرش برینیم/ سخن سحر است و ما سحرآفرینیم (هلالی، ۲۸۳) ║ ق۱۳. حبل سحری‌ست که در دیده نماید چون مار/ زان‌که آن موسی با دست و عصا نشناسیم (صفای اصفهانی، ۲۴۳) ║ ۱۳۶۳ش. آیا این اژدها چون عصای موسی برای بلعیدن سحرهاست؟ یا برخلاف رای مولانا جلال‌الدین، چندی بعد خواهند گفت که: فرعونی با فرعونی در جنگ شد؟ (ندوشن، ۱/۱۴)
۳. به بن فعل، اسم و صفت اضافه می‌شود، صفت مرکّب می‌سازد و هر یک از معنی‌های سحر را به آن اضافه میکند.
ق۵. به‌سان پشت من است آن دو زلف مشکآگین/ به‌سان جان من است آن دو چشم سحرآگند (قطران، ۶۷) ║ ق۶. در حضرتت مجیر به عزّ و قبول تو/ شیرین‌حدیث و خوش‌سخن و سحرپرور است (مجیر، ۴۱) ║ مشتری سحرسخن خوانمش/ زُهرۀ هاروت‌شکن دانمش (نظامی۲، ۸۳) ║ ق۷. ز کلک خواجه مگر گوش تربیت دارد/ چنین‌که مردم چشم تو سحرپرور گشت (کمال‌الدین اصفهانی، ۳۲۷) ║ ق۱۰. ای دل غریب صورتی آخر شد آشکار/ از نظم پرغرابت سحرانتظام تو (محتشم، ۱/۶۸۶) ║ ق۱۲. مملکت کرمان علاوۀ ممالک مملوک داور کشورستان گردیده، سایر وقایع کرمان به عنایت الله العزیز المتعال در محل و مکان نگاشتۀ قلم سحرتوأمان خواهد شد (نامی اصفهانی، ۹۱) ║ ق۱۳. ره دل‌ها زند هر دم به رنگی/ زهی نیرنگ‌ساز و سحرپرور (قاآنی، ۲۹۰)
۴. نوشته یا چیزی که کسی بر آن اعمال خاصی انجام داده باشد و اوراد خاصی بر آن نوشته باشد و موجب به وقوع پیوستن امور غیرممکن یا به وجود آمدن چیزهایی از راه غیرطبیعی شود ؛ سحروافسون ۲؛ سحروجادو۳.
ق۶. سبب نزول آیت آن بود که شیاطین سحر و نیرنجات بنوشتند (ابوالفتوح، ۲/۷۴) ║ گفتند تورات و قرآن هردو سحر‌اند یکدیگر را بر فریفتن مردمان معین (ابوحفص نسفی، ۲/۷۴۰) ║ پیه او در خانه دود کنند هر سحر که در آن خانه باشد باطل گردد (جمالی یزدی، ۸۲) ║ ق۷. در این شهر مردی است معزم و در علم تنجیم و تقویم بی‌نظیر است ... و از موی حلق مرد طلسمی می‌سازد و سحری می‌پردازد که مرد را شیفتهٔ زن میکند (عوفی۹، ۵۶۳) ║ ای بسا خشک‌لبا کز گِره سحر کسی/ در ارس بی‌خبر از آب چو دولاب شده‌است (مولوی۱، ۱/۲۴۲) ║ ق۸. نسخه‌ای کز خطّ تست اندر دل سوزان من/ سحر آتش‌بند یا تعویذ تب می‌خوانیش (امیر خسرو۴، ۵۲۶) ║ ق۱۱. به دُر سفتن آید چو سحر لبش/ نهد غمزه الماس بر مِثْقَبش {ظهوری، ق۱۱} (فخرالزمانی، ۳۷۷) ║ ق۱۲. که این شعله را گردش رنگ‌هاست/ درین نسخۀ سحر نیرنگ‌هاست (بیدل، ۳/۷۶۷)
سحر بابل (بابل: بابلی)
فنون سحری که دو فرشته به نام‌های هاروت و ماروت که برای عذاب در چاه بابل به صورت سرنگون آویخته شده بودند از آن باخبر بوده‌اند و چنانچه کسی بر سر آن چاه حاضر می‌شد می‌توانست این فنون سحر را از آن دو بیاموزد.
ق۶. خلق از آن سِحر بابِلی کردن/ دل نهاده به بابِلی خوردن (نظامی۵، ۲۸۰) ║ کس کو نظم من بیند، نجوید سِحر بابل را/ کسی‌کو صوت من یابد، نخواهد لحن عنقا را (وطواط۱، ۳۲) ║ ق۷. جادُوی کردش عجوزه‌یْ کابُلی/ کِی بَرَد زآن رشک سِحرِ بابلی (مولوی۲، ۲/۴۶۴) ║ ق۸. چشم تو که سِحر بابِل است استادش/ یارب که فسون‌ها برواد ازیادش (حافظ، ۲/۱۱۰۲) ║ ق۱۰. گره نیکو نمی‌زیبید آن ابروی زیبا را/ اگر افسون او گر سِحر بابل بود وا کردم (نظیری، ۲۸۶) ║ ق۱۱. زِ سِحر بابلی، خاکش سرشته/ هوایش تازه و حُسنش برشته (قدسی، ۷۷۵) ║ زِ سِحر بابلی، خاکش سرشته/ هوایش تازه و حُسنش برشته (قدسی، ۷۷۵) ║ ق۱۳. ز چشمان سیاه فتنه‌جویش/ بلای غمزه سحر بابلی بس (نورعلی‌شاه، ۷۰)
سحر بابلی
سحر حلال
۱. (مجاز) شعری که در نهایت فصاحت و زیبایی سروده شده است.
ق۵. اگر برایشان سحر حلال برخوانم/ جز این نگویند آخر که کودک و برناست (مسعود سعد، ۱/۷۴) ║ ق۶. به فکرت غیرت دُرّ یتیمی/ به خاطر خازن سحر حلالی (ادیب صابر، ۶۹) ║ ق۷. زین‌سان سخن که گفتم اندر ثنا و مدحت/ سحر حلال داند هرکو بوَد سخنور (دعویدار، ۱۰۰) ║ ق۸. این گفتۀ مستانه از سیّد ما بشنو/ قولی و چه خوش قولی این سحر حلال اوست (شاه نعمت‌الله، ۱۴۲) ║ ق۹. در سخن جامی زبان عیب‌جویان را ببست/ از کدام استاد این سحر حلال آموخته‌است (جامی۱، ۲/۱۵۴) ║ ق۱۰. کلام او همه سحر حلال در هر حال/ مراد او همه اعطای مال در هر دم (فخرالدین صفی، ۲۸۸) ║ ق۱۱. زِ رشک سحر حلالم که خسته‌شان دارد/ زدند دامن بغض و نفاق من به میان (شفائی، ۱۰۷) ║ ق۱۲. در دهر حرامی‌زده شد سحر حلالم/ سرمایۀ دزدان جهان است خیالم (حزین، ۳۷۹) ║ ق۱۳. قاآنی ارچه سحر حلال آورد همی/ کوته کند سخن که ملال آورد همی (قاآنی، ۸۳۷) ║ ق۱۴. چنین شعر موزون و سحر حلال/ به اعجاز پیغمبری گفته‌است (ادیب‌الممالک، ۲/۷۵۵)
۲. سحری که برخلاف سحرهای دیگر که از نظر اسلام حرام است، ممنوع نیست.
ق۵. ز تاب زلفش نور جمال پیدا/ به خِسم چشمش سحر حلال مضمر (مسعود سعد، ۱/۳۸۶) ║ ق۶. دختری دید چون حور در قصور ... با چشم غزال و سحر حلال و سلاست آب زلال و لطافت باد شمال (ظهیری، ۱۸۰) ║ ق۷. حدیث جادوی سامری حرام شناس/ به غمزه چون در سحر حلال بگشاید (سیف فرغانی، ۱/۱۳۴) ║ ق۸. میکند بر چشم عشاق تو خواب خوش حرام/ غمزۀ جادوی پرنیرنگت از سحر حلال (ابن یمین، ۱۲۶) ║ ق۱۱. بیش ا زاین از خاطر یاران مبر یاد اسیر/ دوستی سحر حلال است ای فلک باطل مکن (اسیر شهرستانی، ۳۹۱) ║ ق۱۲. افسون کلامش مارگزیده‌های زهر فراق دلدار را سحر حلال و عقده‌گشایی {متن: عقده‌گشای} طلسم سربستۀ معانیش به ناخن تدبیرِ وقت‌گزینان محال (شیرعلی لودی، ۲۶۰)
۳. (ادبیات) یکی از صنایع بدیعی که در آن یکی از اجزای بیت یا مصراع را می‌توان یک بار با اجزای قبل از آن و یک بار با اجزای بعد از آن خواند و به این صورت دو معنی به بیت یا مصراع داد مانند این مصراع از حافظ: بر جای بدکاری چو من یک دوم نکوکاری کند که «چو من» را یک بار می‌توان با اجزای قبلی آن خواند به این صورت: بر جای بدکاری چو من، و این‌گونه معنی کرد: «در حق بدکاری مانندِ من» و یک بار می‌توان «چو من» را با اجزای بعدی خواند به این صورت: «چو من یک دم نکوکاری کند» یعنی به مانندِ من نیکوکاری کند.
ق۹. سحر حلال: و بعضی آن را تجاذب نام کرده‌اند آن است که در کلام لفظی بیارند که به هریک از سابق و لاحق خود متعلّق تواند بود (محمود حسینی، ۲۶۳) ║ ق۱۰. دشمنت را مباد جز دل بریان / هیچ دل‌سوز بهر دیدۀ گریان ـ تقطیع: فاعلاتن مفاعلن فعلاتان ـ قافیه: ایطاء جلی نوع دیگر ـ بحر: خفیف مسدس مخبون، صدر و ابتداء سالم عروض و ضرب مسبغ ـ صنعت: سِحر حلال (اهلی، ۷۹۰) ║ دوستانش چو سرو خرم و خندان/ دل ایشان به عیش و خصم گدازان ـ تقطیع: فاعلاتن مفاعلن فعلاتان ـ قافیه: ایطاء جلی ـ بحر: خفیف مسدس مخبون عروض و ضرب مسبغ ـ صنعت: سحر حلال (اهلی، ۸۱۱) ║ سگانت جمله شیران و پلنگان/ سگ ایشان و غالب بر هژبران ـ تقطیع: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل ـ قافیه: ایطاء جلی در الف‌نون جمع ـ بحر: هزج مسدس مقصور ـ صنعت: سحر حلال (اهلی، ۸۴۰)
سحر سامری
سحر منسوب به شخصی به نام سامری که از قوم بنی‌اسرائیل بود و گوساله‌ای زرین را به سخن درآورد و به معنی سحری که بسیار قوی و اثرگذار باشد.
ق۶. گویی که دست او ید بیضاست ازقیاس/ کلکش عصای موسی و خط سحر سامری (امیر معزی، ۷۲۵) ║ ق۷. خاک زد در چشم سحر سامری/ معجزات نرگس جادوی تو (سیف فرغانی، ۳/۳۸) ║ ق۸. اخی نوروز که یکی از نواب علی بک بود ... دمنه‌ای بود در کسوت بشری و گوساله‌ای با سحر سامری (عزیز استرآبادی، ۲۵۶) ║ ق۹. گاه در چشم‌های عین بقر/ شده با سحر سامری یکجا (نظام قاری۱، ۲۹) ║ ق۱۰. نسخۀ سحر سامری کاغذ توتیا شود/ گر به کرشمه سر دهی نرگس سرمه‌سای را (بابا فغانی، ۷۴) ║ ق۱۱. گر دعا سحر سامری گردد/ چه کند با تو بیوفا چه کند (اسیر شهرستانی، ۲۹۰) ║ ق۱۲. خاک سحر سامری را داده برباد فنا/ غمزۀ غارت‌گر جادوی افسون‌ساز تو (لامع، ۴۶۷) ║ ق۱۳. با موسی و ثعبان او ما را چه کار ای ماهرو/ دانم که باطل میکند چشم تو سحر سامری (مستوره، ۹۷)
سحر مبین
برگرفته از آیه ۱۳ سوره نمل به معنی سحری که آشکار است و در سحر بودن آن شکی نیست و در ادبیات فارسی بیشتر استعاره از شعر بسیار قوی و زیبا است.
ق۶. فحل وهم تو کرده آبستن/ نوک کلک تو را به سحر مبین (انوری، ۱/۳۷۸) ║ ق۷. عقل که جمشید پنج نوبت حسن است/ خادم لفظ تو گفته سحر مبین را (شمس طبسی، ۴) ║ ق۸. جمالت معجز حسن است لیکن/ حدیث غمزه‌ات سحر مبین است (حافظ، ۱/۱۲۸) ║ ق۹. شعر چون سحر مبین من متین است و بر آن/ خرده‌گیران سخن را نیست امکان اعتراض (بدر شیروانی، ۲۶۳) ║ ق۱۳. آن دختر بعد‌از فصلی ترقّص در‌پشت همان اسب سوار گشته کارنمائی و شعبده‌بازی چند نمود که عقل مستقیم در آن مقدمه حیران گشته سحر مبینش تصور نمودیم (رضاقلی میرزا، ۴۳۲) ║ ق۱۴. بر خلق جهان نگر دلا وحدت بین/ پرسی تو که از کجاست این سحر مبین (لاهوتی، ۲۱۲)
سحر و افسون
صورت نحویِ سحروافسون.
سحر و جادو
صورت نحویِ سحروجادو.
سحر و جادوی
صورت نحویِ سحروجادوی.
سحر و جادویی
صورت نحویِ سحروجادویی.
سحر و ساحری
صورت نحویِ سحروساحری.
سحر هاروت (هاروت: هاروتی)
فنون سحر منسوب به فرشته‌ای به نام هاروت که به همراه فرشته‌ای دیگر به نام ماروت برای عذاب در چاه بابل به صورت سرنگون آویخته شده بود و چنانچه کسی بر سر آن چاه حاضر می‌شد می‌توانست این فنون سحر را از آن دو بیاموزد ؛ قس: سحر بابل (بابل: بابلی).
ق۶. حوردیدار است لیکن بر سر دیدار او/ سحر هاروت است و کید و فتنۀ اهریمن است (امیر معزی، ۱۰۳) ║ زبان زهره‌فریبم به سحر هاروتی/ ز زهره یاره ز مه گوشوار بگشاید (ظهیر فاریابی، ۸۸) ║ ق۷. دایه‌ای ... که ... به گره‌گشایی زبان و سحر هاروتی بیان یارای آن داشت که از ساعد زهره یاره و از ماه گوشواره بگشاید (ابن بی‌بی، ۱/۹۷) ║ ق۹. خال و چاه ذقن و خندۀ جان‌بخش و سرود است چو سیم و دهن و قامت و زلف و بر رویت/ سحر هاروت و چَه بابل و اعجاز مسیح و ید بیضا و کلیم است و درخت و شب و آذر (عصمت بخارائی، ۵۵۲) ║ ق۱۰. ای آنکه بَرَت سفال و یاقوت یکی‌ست/ اعجاز مسیح و سحر هاروت یکی‌ست (عرفی، ۳/۷)
سحر هاروتی
← سحر هاروت (هاروت: هاروتی).