وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
روس۱ rus [گونۀ دیگر: ارس، اروس؛ جمع: روسان]
یک. (اسم) ۱. کسی که اهل سرزمین یا کشور روسیه یا از قوم روس است ؛ ارس یک. ۲ (oros)؛ اروس یک. ۳(oros, -rus).
ق۶. طریدی برآورد و با روس گفت / که خواهی همین لحظه در خاک خفت (نظامی۷، ۴۵۷) ║ ق۷. شانزده پاره کشتی به دریا پدید آمد از آن روسان (ابن اسفندیار۱، ۱/۲۶۶) ║ ق۱۳. از رفتار بد انگلیس روس‌ها مطبوع طبایع شدند (فرّخ خان، ۱/۴۱۴) ║ ق۱۴. قسمتی از این شهر را چینی‌ها ساخته و قسمت دیگر را روس‌ها (تربیت، ۲/۹۳۹) ║ ۱۳۰۸ش. مک کهن نامی، خبرنگار روزنامۀ نیویورک هرالد، برای آنکه در فتح خیوه که در سنۀ ۱۸۷۳ مسیحی از طرف روس‌ها اتفاق افتاد حضور داشته باشد، از هزار حادثه جان به سلامت در می‌برد و به‌خلافِ میل نظامیان خود را به میدان جنگ می‌رساند (حجازی۱، ۸۷) ║ ۱۳۶۳ش. تختی همه را برده بود. یک روس و یک بلغاری گردن‌کلفت توی جدول مانده بودند (میرصادقی۳، ۱۹) ║ ۱۳۷۹ش. هرگونه ناسزایی به یک نفر روس بگویید، او دیر یا زود شما را می‌بخشد (دریابندری۱، ۱/۱۵۴)
۲. کسانی که اهل سرزمین یا کشور روسیه یا از قوم روس هستند ؛ اروس یک. ۲ (oros, -rus)؛ اروسیه ۲؛ روسیه.
ق۴. به‌جای آنکه ما را جزیت باید دادن حرب کنیم با روس به خواستۀ خویش و سلاح خویش (بلعمی۲، ۳/۵۳۱) ║ ق۵. روس قومی‌اند از نواحی بلغار (مسالک، ۱۲) ║ ق۶. بدان تا کند عالم از روس پاک / قرارش نمی‌بود در آب‌وخاک (نظامی۷، ۴۳۷) ║ ق۷. روس به انجیله که به عهد ما کاله می‌گویند فروآمده بودند، شبیخون به سر ایشان برد و بسیاری را بکشت (ابن اسفندیار۱، ۱/۲۶۶) ║ ق۸. آن‌ها که مساکن ایشان محاذی بناتِ نعش بوَد، همچو صقالبه و روس به‌واسطۀ کثرت بُعدِ ایشان از بروج و حرارت آفتاب برودت ایشان غالب شود و رطوبتِ فضلی بسیار گردد (شمس‌الدین آملی، ۳/۲۸۳) ║ ق۹. گمان برد قبچاق و روس آن‌چنان / کز ایشان مغل می‌هراسد به جان (شرفالدین یزدی، ۱/۱۶۶) ║ ق۱۲. آنچه حقّ کوشش بود درین چند سال به جا آورده و ولایات ایشان را با اسیران ایشان از دست افغان و روس و رومی خلاص کرده‌ایم (مهدی استرآبادی۲، ۲۶۸)
۳. سرزمین یا کشور یا دولت روس‌ها ؛ ارس یک. ۱ (oros)؛ اروس یک. ۱ (oros, -rus)؛ اروسیه۱.
ق۴. فریدون همۀ مُلک را به زندگانی خویش میان فرزندان بخش کرد ... زمین روم و سقلاب و روس و زمین مغرب مر سلم را داد و او را قیصر نام کرد (بلعمی۲، ۱/۱۰۷) ║ ق۵. ز چین و ماچین تا روم و روس و تا سقلاب / همه ولایت خان است و زیر طاعت خان (فرّخی، ۲۵۱) ║ ق۶. تو را خرامش کبک است و رفتن طاووس / مَثَل زنند ز حسنت همی به روم و به روس (ادیب صابر، ۴۷۴) ║ ق۷. سلطانِ روم و روس به منّت دهد خراج / چیپالِ هند و سند به گردن کشد قلان (سعدی۴، ۶۷۸) ║ ق۹. بفرمود تا اهل آن مرزوبوم / چه از شام و مصر و چه از روس و روم (جامی۳، ۲/۵۱۸) ║ ق۱۰. اکثر حکّام ایران و توران و روم و روس در آن جشن حاضر بودند و او را بر تخت سلطنت نشاندند (حافظ حسین، ۲/۳۳۰) ║ ق۱۱. عبدالله خان، که در آن ولا فرمان‌فرمای بلاد ماوراءالنهر بود و تمامی دیار ترکستان را تا ... منتهای مملکت روس به حیز تسخیر درآورده ... متوجه مملکت خراسان گردید (محمود افوشته‌ای، ۲۹۲) ║ ق۱۲. والی مزبور با عساکر غیر محصور به حدود سولاق، که سنور مملکت ایران و روس می‌باشد، وارد گردیده است (مهدی استرآبادی۲، ۲۶۱) ║ ق۱۳. در کوی عشق حاجب و دربان و بنده‌اند / سلطان روم و خسرو ایران و پطر روس (مستوره، ۵۰) ║ ق۱۴. یکی بت‌پرست و یکی بُد مجوس / یکی از فرنگ و یکی بُد ز روس (جیحون‌آبادی، ۴۵۴) ║ ۱۳۴۳ش. هنوز قلب شوروی در همان محفظه‌ای می‌زند که روس تزاری (آل‌احمد۸، ۵۰) ║ ۱۳۷۱ش. خیابان علاء‌الدوله ... از زمانی شناخته شده، در آن رفت‌وآمد برقرار گردید که در تهران نوای مشروطه‌خواهی برآمده، سفارت‌های انگلیس و روس به حمایت دولتی‌ها و ملتی‌ها برخاسته، دیگ‌های پلو در سفارت انگلیس بر سر اجاق‌ها رفت (شهری۱، ۱/۳۵۷)
دو. (صفت) ۱. ⇅ روس۱یک. ۱.
ق۱۱. دیگری از سوانح این سال آمدن ایلچیان روس است که ... تحف و هدایای لایق آوردند (اسکندر بیک، ۲/۷۹۷) ║ ق۱۲. جمعی از مردم ماسوله که با روسیه اتفاق و از بی‌حسابی‌های قلندریه تنگ آمده بودند، بر دفع قلندر مصمم گشته، در ماسوله بر سر او ریخته، او را کشتند، و سرش را به جهت سرکردگان روس بردند (مهدی استرآبادی۲، ۲۵) ║ ق۱۳. جنرال‌ها و صاحب‌منصبان روس و گرجی و ارمنی و مسلمان و اعیان و تجّار آن‌ها، که تخمیناً مرد و زن بیست‌هزار می‌شدند، مجتمع شده، عمارت بسیار خوبی با غرفات بسیار از چوب ساخته بودند (ایران۱، ۱/۲۱۵) ║ ۱۳۲۱ش. چند کلمه صحبت من با اسدبهادر به او فهماند که ما روس نیستیم، فوراً نرم شد و باکمالِ مهربانی ما را به منزل آورد (عبدالله مستوفی، ۲/۱۳۳) ║ ۱۳۶۸ش. بر دفتر خاطرات سفر آقای پوانکاره صفحۀ عبرت‌انگیزی، رنگین از خون کارگران روس، افزوده شده‌است (نجفی۱، ۳/۱۳۷۲) ║ ۱۳۸۲ش. لئونف، نویسندۀ روس، رمانی دارد به‌نام جنگل روسیه، در این کتاب دو شخصیت را تصویر می‌کند (جعفری، ۲/۶۵۸)
۲. ساخته‌شده در سرزمین یا کشور روسیه یا به روش معمول در آنجا ؛ ارس دو. ۲ (oros)؛ اروس دو. ۲(oros, -rus).
۱۳۲۱ش. قند و شکر و قماش و کبریت و نفت روس، که برای بستن ته‌ماندة کارخانه‌ها و دست‌کاری‌های داخلی عمداً ارزان‌تر و فراوان‌تر از سابق به بازارهای ایران می‌ریخت، ناگزیر در افزایش گمرک تأثیر نمایانی داشت (عبدالله مستوفی، ۲/۵۸) ║ ۱۳۳۴ش. در زمان ما دیگر کاغذ سمرقندی و ... متروک شده و کاغذ فرنگی، مخصوصاً کاغذ روس، جای آن را گرفته بود (نفیسی۱، ۶۵۴)