وضعیت: «در دست علوم کهن»
معدّل‌النّهار moaddelonnahâr [(مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۱، در برابر celestial equator) ]
(اسم) (نجوم) دایرهٔ عظیمه‌ای در کرهٔ آسمان و در امتداد صفحهٔ استوای زمین که کرهٔ آسمان را به دو نیمکرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند و عمود بر محور گردش زمین است ؛ استوا(ء) ۷؛ استوای آسمان؛ استوای سماوی؛ استوای فلکی؛ خط استوا۲.
ق۵. مَیل دوری بُوَد از معدل‌النّهار سوی شمال و جنوب (بیرونی، ۷۵) ║ این شش برج مشرقی را از معدّل‌النّهار هیچ مطالع نبُوَد اعنی طلوع ایشان نه در زمانی بُوَد بل‌که در افق بُوَد (قطّان مروزی، ۱۶۵) ║ ق۶. چون آفتاب برسرِ حمل آید و از معدل‌النهار هیچ میلش نماند بر سمت آن جای‌گاه بُود (فخر رازی، ۴۲۳) ║ ق۷. دایره‌ای که برمیانِ بروج می‌گذرد، و آن منطقۀ بروج است، که مایل است از معدل‌النهار، و راه آفتاب و ماه در کواکب پنجگانه متحیره است، یعنی صورت‌هائی که بروج دوازده‌گانه را به نام آن صورت‌ها تعریف‌می‌کنند و هر برجی را به نام صورتی که دروقتِ رصد آنجا بوده است (خواجه نصیر۳، ۱۳۱) ║ ق۸. در مطالع مستقیمه و معرفت مقادیر قِسی از معدّل‌النهار که طالع شود با قِسی مفروضه از فلک‌البروج در کُرۀ مستقیم رسم کنیم صورت متقدّم را (شمس‌الدین آملی، ۳/۳۹) ║ ق۹. چون دایرۀ عظیمۀ دیگر فرض کنند، چنانکه بر بسیط ارض بر زوایاء قائمه بر هر دو قطب معدل‌النهار بگذرد و قاطع ارض بود، به این دو دایره، کرۀ زمین به چهار ربع متساوی شود: دو شمالی و دو جنوبی (حافظ ابرو۴، ۱/۹۰) ║ ق۱۱. معماران عمارت... به‌وقتی‌که کفة آفتاب زرپاش از عمود معیار معدل‌النهار متمایل گشته علی‌سبیل‌التدریج برسطح غرب نشستی ترازوی ادای اجرت برآوردی اجرا اجرت یافته شاکراً و سعی مشکورا و عمل مبروراً به منازل خویش رفتندی (مفید بافقی، ۱/۱۶۶) ║ ق۱۲. شمس... دائم بر محاذات منطقةالبروج یا بر یمین و یا بر یسارِ معدّل‌النّهار سیر می‌نماید، مگر در مدار نقطهٔ اعتدالین که محاذی معدّل‌النّهار است سیر آن (عقیلی خراسانی۱، ۱/۴۱۹) ║ ق۱۳. این سهل است چون میل کلی «کج ل» بیست‌وسه درجه و سی دقیقه است لهذا آفتاب درعرض سال دو بار به سمت‌الرأس اهالی مکه می‌گذرد که یکی هشتم درجۀ جوزا است و یکی بیست‌وسه درجه سرطان، که میل این دو نقطه از معدل‌النهار با عرض مکه برابر است. پس شمس که در نصف‌النهار که به نقطۀ سمت‌الراس برسد سایه به‌کلی معدوم است (فرهاد میرزا، ۳۴۰) ║ ق۱۴. از دوایر مشهوره دوایر طولیه است... آنکه از همه بزرگ‌تر باشد همان معدل‌النهار است و باقی آن‌ها دوایر صغاری باشند که همه با یکدیگر متوازی و موازی دایره معدل‌النهار باشند (حسن فسایی، ۲/۸۸۳) ║ ۱۳۰۷ش. دایرة معدل‌النهار با منطقةالبروج تقاطع نمود و نقطة اعتدال ربیعی و خریفی محقق گشت و دو نقطة انقلاب صیفی و شتوی نیز مفروض گشت (آقا نجفی، ۳۰۷) ║ ۱۳۳۵ش. باز در زمین غیر حرکت وضعی و انتقالی چند حرکت دیگر یافتند مانند حرکت اقبالی (که قدماء میل منطقةالبروج به سمت معدل‌النهار می‌دانستند و تصور می‌کردند که زمانی این دو دایره منطبق خواهد شد و میل کلی از بین می‌رود و بالنتیجه اختلاف دو نقطه انقلاب و اعتدال که چهار فصل از آن پدید می‌آید معدوم شده و جهان مدتی بر یک فصل می‌گردد (الهی قمشه‌ای، ۱/۱۹۹) ║ ۱۳۶۲ش. قوسی از آن‌ها که بین مدار یکی از دو انقلاب و معدّل‌النّهار از جانب اقرب واقع شود، قوس مِیل کلی است (حسن حسن‌زادهٔ آملی: دانشگاه انقلاب، ش۲۷/۳۱) ║ ۱۳۹۳ش. درست کردن جدول مطالع، یعنی به دست آوردن هم‌زمانی طلوع قوس‌هایی از معدّل‌النّهار با قوس‌های معینی از دایرةالبروج اهمیت داشته‌است (حنیف قلندری: تاریخ علم، ش۱۶/۴۹)