وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دونی۱ duni [جمع: دونیان]
یک. (اسم) ۱. ویژگی دون۱ (معنای یک.۱) بودن.
ق۵. از آن دونی که گردون راست اندر نام و در همّت/ به‌جز کار کسی کو دون بُوَد، نظّر نیندازد (ابوالفرج رونی، ۲۰۳) ║ ظاهر کردیم که وجود جسم علت شناخت نفس است مر باری را - سبحانه - و آنچه او علت شناختن خدای باشد، مر او را شناختن واجب است و هرکه مر دلیل را نداند به مدلول نرسد. و این فصل بدان یاد کردیم اندر فضل جسم وا دونی او اندر مراتب از موجودات، تا عقلا بکوشند و چیزها را به‌حق بشناسند (ناصر خسرو۶، ۲۶۱) ║ ق۶. ای چرخ شریف‌کُش ز دونی/ جان را دیت از دهات جویم (خاقانی۱، ۳۰۵) ║ اکنون‌که ز دونی ای جهان گذران/ استام زر همی‌زنی بهر خران (سنایی۱، ۱۱۵۹) ║ ق۷. دریا‌صفت آی تا مکدّر نشوی/ دون‌القَلَّتِیْنی همه‌جای دونی‌ست (اوحدالدین کرمانی، ۲۴۶) ║ بدین خسیسی و دونی است کار اهل این عالم (شمس تبریزی، ۲/۱۲۴) ║ خواری و دونی مس‌ها برملا/ گر نباشد کی نماید کیمیا (مولوی۲، ۱/۱۹۸) ║ ق۱۳. احمق: ... آنچه دربابِ زنان به لفظِ گهربار فرمودید، به‌نظرِ بندة خاک‌سار چنین می‌آید که درمیانِ فرنگیان و حیوانات ممائلت و مشابهتی تمام است و پستیِ فطرت و دونیِ خلقتِ آنان از اسلامیان، از آن‌جا ظاهر می‌گردد (میرزا حبیب۱، ۲۷۹) ║ ۱۳۱۸ش. وزیری که باید مقام وطن را/ رساند به اعلی رهاند ز دونی (فرّخی یزدی، ۱۹۴)
۲. ویژگی دون۱ (معنای یک.۲) بودن.
ق۵. همیشه جوان و جوان‌مرد باش/ ز دونیّ و بی‌حاصلی فرد باش (بدیع بلخی: شاعران بی‌دیوان، ۵۱۷) ║ سخن باید که در تو ترس نهد نه دلیری، امید نهد نه نومیدی، همّت نهد نه دونی (خواجه عبدالله۱، ۱/۱۵۱) ║ ق۶. استعیذوا بالله من طمع یهدی الی طبع. گفت (پیغامبر صلی‌الله‌علیه) فریاد خواهید به خدا(ی) از طمعی که راه نماید به دون‌همّتی، طَبَع چرک و دونی باشد، پس مردم از طلب فایدة خویش کردن خالی نیست (و) همه‌کس به زیادتی طمع دارد لکن پیغامبر (صلوات‌الله‌علیه) فرمود (که) طمع [را] چنان دارید که ازپیِ آن طمع آب‌رویِ خویش نبَرید و خود را درمقامِ ذل نیفکنید (ابن قضاعی، ۴۱۳) ║ سخن‌چینی از دونی باشد و سعایت از بداصلی و این هردو رأس شرّ و اساس غدرند (راوندی، ۱۶۳) ║ آن تُرُش روی کرده بر مهمان/ که ز دونی چو جان شمارد نان (سنایی۲، ۲۸۲) ║ ق۷. خساست عِرق... و دونی و سفلگی نگذارد که مسلمانی برآساید (فخر مدبّر، ۱۲۲) ║ خردهایی نمی‌خواهم که از دونی و طمّاعی/ سر و سرور نمی‌جوید، همی‌جوید کله‌داری (مولوی۱، ۵/۲۶۷) ║ ق۸. گر آزادمردی تو و دین رندان/ به دونان رها کن خسیسی و دونی (اوحدی، ۴۱۱) ║ ق۹. لحظه‌لحظه ز خسّت و دونی/ مخراشش چو موی افزونی (جامی۳، ۱/۲۲۹) ║ ق۱۰. جمعی از طالب علمان و اهل‌فضل که در آن محفل بودند، در بیرون خانه بدین کمینه در مقام اعتراض شده فرمودند که: این مقدار زبونی و تحمل از آثار رذالت و دونی است (واصفی، ۱/۴۸) ║ ق۱۱. عروة‌بن جریر... گفت: ای اشعث! این چه دونی و خساست بود که لازم گرفتی درکارِ دین حَکَم گردانیدن را؟ (خالقداد۲، ۱/۱۴۹) ║ ق۱۲. اگر صلح خصم از زبونی بُوَد/ به افتاده پیکار دونی بُوَد (حزین، ۷۲۲) ║ ق۱۳. به کرمان قتالی ز شاه شهید/ همی رفت و کرمانیان از عناد - بکشتند آن نوجوان در عوض/ زهی دونی و فطرت کج‌نهاد (خاوری، ۲/۶۸۳) ║ ق۱۴. فقط پس هوس دونی و گم‌رهی/ بمانَد بر ایرانیان تهی (عشقی، ۳۶۵)
۳. ⇅ دون۱یک. ۲.
ق۶. خود را چو به میزان خرد برسختم/ از بن‌گه دونیان کم آمد رختم (میبدی، ۱/۳۷)
۴. ویژگی دون۱ (معنای یک.۵) بودن.
ق۶. انبیا گرچه محتشم بودند / هریکی صفر آن رقم بودند ـ پیش بودند نزپیِ دونیش / بیش بودند بهرِ افزونیش ـ گرچه پیش‌اند بیش ازین چه غم است / پیشی صفر بیشی رقم است (سنایی۳، ۶۱)
دو. (صفت) ۱. ⇅ دون۱یک. ۱.
ق۶. مخور ازروی شهوت دونی / وز پی حرص و آز و افزونی ـ لقمه نان که بازخواهد داشت / از بسی لقمه‌های صابونی (حمیدالدین بلخی، ۶۷)
۲. ⇅ دونی۱یک. ۳.
ق۱۱. کاهی سالِ وفاتش بنوشت/ ملحدِ دونی رفت ز عالم (بداؤنی، ۳/۱۱۹)