وضعیت: «در حال ویراستاری»
سقط saqat [صورت کوتاهِ سقط‌بار؛ جمع: اسقاط، سقاط، سقطان]
یک. (صفت) ۱. (در مورد کالا) که کهنه و ناکارآمد و فرسوده شده باشد یا به خاطر نامرغوب بودن ارزشی ندارد.
ق۴. نعمان... بفرمود تا چیزها که سقط بود از جامه و آلات که آن را مقدار نبود به لشکرگاه بازگذاشتند (بلعمی۲، ۳/۵۱۲) ║ ق۵. خراش، یکی خراشیدن، دیگر آخال بُوَد یعنی سقط چون نابه‌کار و انداختنی (اسدی۲، ۲۰۵) ║ آری به مهره‌های سقط ننگرد کسی/ کو را به توده پیش بُوَد درّ شاه‌وار (فرّخی، ۱۵۴) ║ ق۸. فکر باید که بی غلط باشد/ جامه سهل است، اگر سقط باشد (اوحدی، ۶۴۸) ║ ق۹. در صفت‌های این متاع سقط/ از جهالت چه اوفتی به غلط (جامی۳، ۱/۲۰۲) ║ تسقّط: طلب سقط کردن یعنی طلب رخت و متاع زبون کردن (محمد بن عبدالخالق، ۱/۳۶۳)
۲. (در مورد سخن و مانند آن) نادرست و غلط.
ق۵. با خطّ او گاه نُقط خط‌های بن‌مُقله سقط/ بر کاغذ شاهیش خط چون نقش بر چینی حُلل (لامعی، ۷۹) ║ این سخنی سقط عامیانه باشد سخت کسی ولی باشد و بر وی کرامات ناقص عادات می‌گذرد و وی نداند که من ولی‌ام (هجویری، ۲۷۰) ║ ق۶. الهِتْرُ: کار عجب و صعْب، و سخَنِ سقَط و باطل (کرمینی۱، ۱/۷۷۱) ║ ق۷. معانی آن همه کذب و زور و تلفیق خرافات بود، الفاظش اکثر غلط و سَقط و خطای فاحش و عبارات مشوّش بود (جوینی، ۳/۲۲۷) ║ ق۸. سقطی نیست اندر این گفته/ عقد درّی‌ست پربها سفته (اوحدی، ۶۷۲) ║ ق۱۰. مصرع نظم بی غلط صفحۀ نثر بی سقط/ نسخۀ نظم و نثر من نقطۀ سهو و شک نخواست (نظیری، ۶۹) ║ ق۱۴. بعد از سی شب، یک شب قلمی برداشته، به طور ساده، مثل کسی که در جام و باده باشد، چیزی می‌نگارم. و در صباح، دوباره مطالب را خوانده؛ اگر سقطی در صحت مطلب باشد، قلمی بر روی آن می‌گذارم. (افضل‌الملک، ۲۳۰)
۳. پست و فرومایه، کسی که در اجتماع اعتبار و ارزشی ندارد ؛ ساقطیک. ۳.
ق۵. اگر بر کسی عرضه کرده آید که چیزی خوردنی خوش خواهی با محلّ و حشمت و بزرگ‌داشت و غلبه بر دشمن، اگر سقط و خُردهمّت بوَد و به محلّ کودکان و چهارپایان، شیرینی خواهد (ابن سینا۲، ۱۰۳) ║ ق۶. بود سلطانیم پندار و غلط/ سلطنت کی زیبد از مشتی سقط (عطّار۱، ۵۳) ║ ق۷. هر سقطی به عهدِ تو لافِ سری زند ولی/ زندِ مغان کجا رسد در ورقِ سی‌پاره‌ای (اسفرنگی، ۵۹۵) ║ ق۸. در خانة طالعت چو کردیم نظر/ هستی سقط و هیز و بسی کان‌داده (عبید، ۳۵۶) ║ ق۹. این سخن بشنید زنگی سقط/ گفت قاضی را که: بس کردی غلط (قاسم انوار، ۳۶۶)
۴. پیش از اسم می‌آید، صفت مرکّب می‌سازد و معنیِ کوتاه را به آن اضافه می‌کند.
ق۵. سقط‌همّت آنکس بوَد که قوّت‌های باطن وی مرده بوَد و خود خبر همی‌ندارد (ابن سینا۲، ۱۰۳) ║ سرو همی‌یازد اگرچه چنار/ خشک و نگون‌سار و سقط‌قامت است (ناصر خسرو۱، ۱/۲۶۷) ║ ق۶. هر سقط‌گردنی‌ست پهلوسای/ زآن ز دل طمع گردران برخاست (خاقانی۱، ۶۲)
۵. (در مورد کلمه، جمله، حرف و مانند آن) آنچه از کلام در خواندن و نوشتن حذف شده باشد ؛ اسقاط‌شده ۱؛ ساقط یک. ۵؛ مسقوط۱.
ق۶. از دفتر شام در اقالیم/ مصر است سقط چو حرف ترخیم (خاقانی، ۱۸۲) ║ ۱۳۸۱ش. نسخه‌ای است سالم در دو جلد و جز چند برگ که از آخر مقالة سوم آن افتاده‌است هیچ‌گونه سقط و افتادگی و ناخوانایی ندارد، نام مؤلف کتاب مشخص گشته... . (نسخه‌ای کهن در هیأت و گاه‌شماری) (نامۀ بهارستان، ش۶/۴۳۹)
۶. (در مورد انسان و جانوران) که جان خود را از دست داده باشد ؛ سقط شده.
ق۶. هرچند کآن سَقَط به دَمش زنده گشته‌بود/ چون دست یافت، سوخت ورا سقط زند او (خاقانی۱، ۳۶۸) ║ ق۷. که بِرَو از پیه این اشتر بخَر/ بیند اشتر را سقط او راه بر (مولوی۲، ۳/۳۴) ║ ۱۳۵۹ش. حق نداریم آدم‌های پیری مثل روزا خانم را که حوصله‌شان سر رفته، سقط کنیم (لیلی گلستان، ۱۹۵)
۷. (در مورد انسان و حیوان) که کارآیی خود را از دست داده باشد.
ق۷. دستِ زاهد هم بریده‌شد غلط/ پاش هم می‌خواست هم کردن سَقَط (مولوی۲، ۲/۹۷) ║ فروختن غلام نوعی فتنه است... الا غلامی سقط که... خریدوفروخت آن سهل‌تر بود (نجم دایه، ۵۲۶) ║ ق۹. گوسفند و خر و بزغالة گرگین و سقط/ شترِ پیر و خرِ لاشه و گاوِ لاغر (عصمت بخارائی، ۸۵) ║ ق۱۳. خدا کند یکی از انگشتهای کوچک آن باشد که بیعیبتر است و اگر بر این چهار مخلب شکاری آن باشد سقط است و کاری از آن نخواهد آمد (تیمور میرزا، ۲۳۷)
دو. (اسم) ۱. دشنام، سخن و لقب ناخوشایند که دربارۀ کسی به کار برند.
ق۵. به‌درستی که بشنوید... از آن کسان که همباز آوردند با خدا... آزار بسیار؛ چنان‌که بوبکر شنید از فنجاص یهودی و دیگر سقَط‌ها که رسول و یاران از کافران می‌شنیدند (سورآبادی۱، ۱/۳۷۰) ║ ق۶. جهودان می‌آمدند و همان می‌گفتند و درزبان ایشان این کلمه قدحی عظیم بود و سقطی بزرگ (میبدی، ۱/۳۰۶) ║ ق۷. هردَم از یاد لبش جان لب خود می‌لیسد/ ور سقط می‌شنود ازبن‌دندان کِشدش (مولوی۱، ۳/۱۰۰) ║ ق۸. هرجا که رَوی و هرچه گویی شنوی/ از هرکه بُوَد، جواب دشنام و سقط (عبید، ۳۵۱) ║ ق۱۲. نبستی ز لهو و سَقَط دَم زدن/ زبان را به یک چشم برهم زدن (حزین، ۷۳۶) ║ ق۱۳. احمد او را ملامت کرد. سقط و دشنام ازسر گرفت و خواست او را بکوبد. (یغما، ۲/۳۰۷) ║ ق۱۴. من... در اسلامبول فهمیدم که چه برسرش آمده‌بوده، به خانة وزراء رفته، بعض صحبت‌ها کرده، فحش و سَقَط شنیده، کوتک خورده (مراغهای، ۲۵۱) ║ ۱۳۲۹ش. عیبی که پیدا شده است افزارهای خودکار است و دست‌های مانده از کار، جدال درویش و غنی امروز بدان سهولت طی نمی‌گردد که سعدی در گلستان گفته، به دشنام و سقط یا گرفتن گریبان و شکستن زنخ امر برگذار نمی‌شود (مخبرالسلطنه، ۲۴)
۲. (در مورد دام‌هایی مانند گوسفند) بخش‌هایی از آن بجز بخش‌های گوشتیِ خوراکی اصلی آن به مانند چرب‌روده، کله و پاچه.
ق۹. معتقدِ کمینة کله‌پزم که هر سحر/ چرب کند تریت ما از سر و پاچة سقط (اطعمه، ۱۶۰) ║ درآن‌وقت از بسیاری گوسفند و کثرت نعمت مطبخ سر و سقط گوسفند مثل چرب‌روده و امثال آن بازنمی‌خواستند (میرخواند، ۴/۶۰۰)
۳. پاره یا تکه‌ای از آجر و خشت، آجر و خشت شکسته و تکه‌تکه شده.
ق۱۳. برخلاف آن این سفر دیدم غالب آن‌ها را با کلنگ و به‌زحمت زیادی خراب نموده و می‌نمایند به‌خیال آجرهای آن‌جا ولی چندان آجری هم به‌دست نمی‌آید گمان نکنم که زیاده‌از اجرت عمله چیزی عاید شود، بیش‌تراز شدّت استحکام خُرد می‌شود و جز سقط چیزی به‌دست نمی‌آید (نجم‌الملک، ۱۷۶) ║ ق۱۴. رفتاری که از مباشرین اخذ و تحصیل مالیات با ما شد آن هم از صدی بیست‌وپنج گرفتند و مختصر شرح این واقعه جانسوز آن است که مثلاً از یک کوره دوصدهزار آجر هشت و قهراً ده‌هزار آن خشت خام و ناپخته و به‌کلی بی‌مصرف و بیهوده و غیرقابل انتفاع است صرف‌نظر کرده از مابقی که نودهزار می‌شود شصت‌هزار آن را خزانه‌داری دست‌چین نموده و اگر فی‌الجمله شکستگی یا بریدگی در گوشه یک دانه آجر می‌شود قبول نکرده و فقط آنچه را که درست و صحیح و بی‌عیب می‌شود حمل کرده به انبارها برد و مابقی آن صدی‌هزار آجر شکسته و سقط می‌شود برای ما گذاشت (اسناد تجاری، ۳۵۸) ║ ۱۳۲۱ش. آقاجان... یک مرتبه بدون‌ِهیچ مقدمه و حرف و صحبتی از محل خود باعجله جلو آمده، حسین را از بالای دیوار به قعر آب‌انبار روی سقط‌ها و آجرها که با سطح مختلف این‌سروآن‌سر ریخته‌بود، پرت کرده و مثل بچّه‌ها فرار نمود (عبدالله مستوفی، ۱/۲۶۶) ║ ۱۳۳۰ش. بلدی خانة مردم را کرده‌است خراب/ نصف این شهر پُر است از سقط و از آوار (بهار، ۱/۴۷۳) ║ ۱۳۶۸ش. مصالح ساختِ‌مان عبارت بود از آهک و گچ و خاکِ رُس و آجر و پاره و سَقَط و خاکستر و خشتِ خام و لوئی و ماسه و تیر و نی و حصیر و کاه و گُنگ و چیز دیگر وجود نداشت (شهری۲، ۲/۲۸۸) ║ ۱۳۷۶ش. اهل محل ریخته‌بودند سرِ عمله‌های بی‌چاره، با بیل و چوب و سنگ و سقط. شیون هم کرده‌اند، انگار همین امروز و دیروز عزیزشان را به خاک سپرده‌اند (گلشیری۳، ۸۳)
۴. ⇐ سقط‌بار.
ق۱۳. در نجف اشرف به موجب تفصیل از آن‌ها گمرک می‌گیرند: بار پوست بره پنج ریال ... از سقط و قماش ... گمرک و راه‌داری حکما مطالبه می‌نمایند و می‌گیرند (فرّخ خان، ۴/۲۳۱) ║ ق۱۴. چیت‌ساز یک من دو من می‌خرد و مناط اعتبار نیست. خرید آن و دلّالی آن هم قبیل دلّالی‌های سایر اجناس سقط و اقمشه که نیستند ثبت داشته باشند (اسناد امین‌الضرب، ۴۶۹) ║ ۱۳۱۱ش. احصائیهٔ کل نفوس نسبت به مشاغل، انواع مشاغل، تجارت، تجارت اجناس سقط، تجارت دوا و جوهریات، تجارت اجناس ارزاقی، تجارت اجناس دخانیه، تجارت جوارب و اجناس کش‌باف، تجارت فرش و قالی، تجارت ماشین‌آلات دستی، تجارت اجناس خرازی، تجارت رزین و لاستیک (سرشماری، ۱۱۶)
به سقط رفتن
⇅ به سقط شدن.
به سقط شدن (شدن: رفتن)
مردن.
ق۷. روایت کرده‌اند از مفضل‌بن عمر، گفت: ابوجعفر محمد‌بن علی‌الباقر علیهم‌السلام از مکه به مدینه رفت، به جماعتی رسید. در راه شخصی را دید که درازگوش وی به‌سقط شده‌بود و رخت‌ها آن‌جا افتاده، و می‌گریست (محمد رازی، ۲/۶۹۰) ║ ق۹. به تخصیص قمرالدّین که به مجرّد شنید خبر فقط افلاجی بر او مسلّط شد که در ضمن آن به سقط رفت؛ و دیگر حیکسک اغلان، که در عری توقتامیش خان بود و تمچۀ الوس توقماق در سر داشته حدود تونس (؟) را تا ناحیۀ ترکستان به دست فروگرفته بود، پایمال عساکر منصوره شد. و بی واسطۀ بازوی کامکار و شمشیر خون‌خوار اعادی دولت نگون‌سار و بدخواهان مملکت تار و مار گردید (معین‌الدین نطنزی، ۴۳۵)
سقط آوردن
⇅ سقط گفتن.
ق۶. ای گرده‌بازو... بااین‌همه حرمت که از من یافتی چنین کارها کردی... درخدمتِ من این گستاخی تو کردی و بر عالم‌افروز من سقط آوردی (سمک، ۵/۲۵۰)
سقط دادن
⇅ سقط گفتن.
ق۶. تاج‌دخت... ازبرایِ هیچ کار چهار زن چنان بکشت، بی‌آن‌که آزاری از ایشان به دل وی رسیده‌بود... یا از آنچه با ایشان کرده‌بود دشنامی و سقطی به وی داده‌بودند (سمک، ۵/۴۷۴) ║ ق۸. ناقدان اخیار و ناقلان اخبار روایت چنان کردند که روزی حضرت سلطان ولد را چند دیناری ضایع شده بود؛ تمامت خانه‌ها را درهم زده از آن درهم اثری پیدا نشد و همه درهم آن عاقبت درمیان کتب برادر علاءالدین قیرشهری موجود شد؛ هم‌چنان حضرت ولد به توبیخ و تقریع آغاز کرد، عتاب‌ها کرد و سقط‌ها می‌داد (افلاکی، ۱/۴۴۸) ║ ۱۳۴۸ش. سیاه نافرجام... به غیظ و غضب اندرشده دشنام و سقطی چند به آخوند داد. {میرزا آقا خان کرمانی} (کتیرایی۱، ۴۳۲)
سقط شدن (شدن: گشتن؛ گردیدن)
از دست دادن جان.
ق۴. هر روزی گفتی اینک یک زمان ماند و فردا به آب رسیم و پس‌فردا، تا پانزده روز برآمد و آبشان سپری شد و خلق به مردن گرفتند و چهارپایان سقط همی‌شدند از تشنگی (بلعمی۲، ۱/۶۶۳) ║ ق۵. هارون‌الرَّشید روزی اندر موکِب همی‌رفت؛ یکی را از لشکریان اسب سَقَط شد (غزالی۲، ۱۹۸) ║ چند گویی که مرا چند شتر گشت سقط/ این سقط باشد برخیز و کنون اشتر خر (فرّخی، ۱۳۶) ║ ق۶. در آرزوی کاه بر آخور سقط شده‌ست/ بختی کوه‌کوهان تازی راه‌وار (جمال‌الدین اصفهانی، ۱۹۵) ║ ق۷. سنگ‌پشتی سقط شده‌بود و گوشت روی او تمامت پوسیده و رفته و پوست او بر کاسة او باقی مانده (عوفی۳، ۳۵۴) ║ ق۸. چهل شترِ فربه درزیرِ آن سَقَط شدند (حمدالله مستوفی۲، ۳۴۸) ║ ق۹. در پشه‌کال اسپ‌های ایشان سقط شده‌بودند (شامی، ۱۸۱) ║ ق۱۰. در چول شیر شتر اسپ من سقط گردید و [همة] این راه را پیاده طی کرده‌ام و قصیده‌ای گفته‌ام در مرثیة اسپ خود (واصفی، ۲/۳۴۹) ║ ق۱۱. پادشاه... بعداز خرابی بصره و بی‌سامانی لشکر که به تازگی مثنی شده و اسبان و شتران سقط گشته و باقی‌مانده چنان افگار و لاغر بود که به هیچ‌کار نمی‌آمد (بداؤنی، ۱/۲۴۱) ║ ق۱۲. دو شبانه‌روز هرچند ایلغار نمودند، که شاید به آبادانی برسند، و از عدم طاقت گرما و عدم آب نحوی نمایند که شاید تسلی خاطر حاصل گردد، به جایی نرسیده، دواب بسیار سقط گردید (محمد مروی، ۲/۵۲۰) ║ ق۱۳. در درّة هشترود اسب و استر بسیاری غریق و سقط شد (رضاقلی خان، ۹/۳۲۶) ║ ق۱۴. یک اسب فوراً سقط شده و اسب دیگر زخمی، الجائاً پیاده شده از بی‌راهه خود را به باغ شمال... رسانید (اسناد قاجاریه، ۳۵۰) ║ ۱۳۰۱ش. آقا جان اگر اسب‌ها صدمه ببینند و سقط شوند من مسئولم نه شما، دولت که نمی‌تواند اسب‌هایش را برای خاطرِ شما بکُشد (مشفق۱، ۱۳۲) ║ ۱۳۳۳ش. خرَم سَقَط شده آورده‌ام به میخی که در این خانه دارم آویخته، پوستش را بکَنَم (رمضانی، ۱۷۵) ║ ۱۳۵۳ش. نگاه خواربارفروش ـ که درست روبه‌روی کوچه است ـ مثلِ میله‌های نوک‌تیز داغ، تنم را سوراخ می‌کند. دلم می‌خواهد آن‌چنان با عصا به فرقش بکوبم که سَقَط شود (محمود۱، ۲۰۸) ║ ۱۳۷۹ش. این‌همه گداگشنه هرشب تویِ کوچه‌پس‌کوچه‌هایِ شهر سقط می‌شوند که باعث‌وبانی هم ندارند... (محمود۲، ۲/۱۰۲۱)
سقط کردن
۱. از بین بردن و زایل کردن.
ق۷. دستِ زاهد هم بریده‌شد غلط/ پاش هم می‌خواست هم کردن سَقَط (مولوی۲، ۲/۹۷)
۲. کشتن.
۱۳۵۹ش. حق نداریم آدم‌های پیری مثل روزا خانم را که حوصله‌شان سر رفته، سَقَط کنیم (لیلی گلستان، ۱۹۵) ║ ۱۳۷۷ش. شلیک کردم. یک سگ را وسط خیز سَقَط کردم (مندنی‌پور۲، ۱۶۴)
سقط گفتن
دشنام دادن.
ق۵. اگر آن کس بدانستی وی را سقطی بگفتی و اگر ندانستی چون نزدیک او شدی نوح سر فا سر او بردی به گوش وی درگفتی بگو لا اله الا الله آن کس طپانچه بر روی او زدی (سورآبادی۱، ۴/۲۶۹۰) ║ ق۶. در آن ساعت که غور کوهی بر سر تخت نشسته‌بود و عیاران نشسته، و شراب می‌خوردند که از دور زنگی پیدا آمد، مردمان به‌جوش آمدند و گفتند سیاه مردم‌خوار آمد، یکی او را دشنام داد، یکی سقط گفت، یکی نفرین کرد (سمک، ۱/۵۷۲) ║ ق۷. درویش... دستِ تعدّی دراز کرد و بیهوده گفتن آغاز... دشنامم داد سَقَطش گفتم، گریبانم درید زنخدانش گرفتم (سعدی۲، ۱۶۶) ║ ق۸. منقولست که روزی دو شخص بزرگ با هم‌دیگر خصومتی می‌کردند و ترهات و سقط به هم‌دیگر می‌گفتند؛ آن یکی به اقران خود می‌گفت که خدا ترا بگیرد اگر دروغ می‌گوئی و آن دیگر می‌گفت که نی نی خدا ترا بگیرد (افلاکی، ۱/۴۵۲) ║ ق۹. گر کند در حساب چمچه غلط/ گوید او را هزار گونه سقط (جامی۳، ۱/۸۵) ║ ق۱۳. رسم زدن و سقط گفتن اطفال مطلقاً نیست، در کمال عزت و احترام پرورش کنند، و اگر تقصیری سر زند، به رخت‌خواب فرستاده، دروازه [از بیرون] بند نمایند. (میرزا ابوطالب، ۲۳۵) ║ ق۱۴. بالاخره به‌تنگ آمده آنچه به دهنم آمد از فحاشی و سَقَط گفتن مضایقه نکرده، نوشته، از پُست فرستادم (مراغهای، ۳۲۳) ║ ۱۳۲۲ش. ایشان... از شناسایی امیرنظام تجاهل کرده و به او سقط‌ها گفتند (شیخ‌المشایخ، ۳۱۱) ║ ۱۳۳۰ش. ور عوامی سقطی گفت درافتد به قصاص/ داد ازدستِ خواص (بهار، ۱/۲۶۱)