وضعیت: «در حال ویراستاری»
سرشت serešt
یک. (اسم) ۱. ویژگی‌های نهادینه در کسی یا چیزی که او یا آن را از دیگران متمایز می‌کند؛ ذات؛ طبیعت؛ نهاد.
ق۴. که تندی مرا گوهر است و سرشت/ چنان رُست باید که یزدان بکِشت (فردوسی، ۲/۱۵۱) ║ ق۵. سرشتِ روزگار بر آن است که هیچ پسر پندِ پدرِ خویش را کار‌بند نباشد (عنصرالمعالی، ۴) ║ ق۶. هرکه را سرشت پاکیزه بوَد، شاید که به یک نیکی بدی‌های بسیار فراموش کند (محمد بخاری، ۲۱۸) ║ ق۷. سرشتِ نیک و بد پنهان نمانَد/ توان دانست ریحان از دوبرگی (سعدی۴، ۷۷۱) ║ ق۸. ترک جوی و لب دل‌جوی نمی‌یارم گفت/ چه توان کرد چو این طبع و سرشت است مرا؟ (جهان‌ملک، ۱۳) ║ ق۹. سرشت دنیا بر تفرقه و غصّه واقع شده چنان‌چه مادام که شخص در دنیاست، او را رهایی از آن نه ممکن است (عبداللّه قطب، ۶۰۶) ║ ق۱۰. با وجودِ نیکویی سرشت ابواب ارتکاب افعال زشت بر روی روزگار خود می‌گشاید (خواندمیر۱، ۴/۵۶۳) ║ ق۱۱. از آنجا که شتابکاری در سرشت آدمی است، من فی‌الحال به تألیف و ترتیب آن پرداخته، آن را بسطی دادم (خالقداد۱، ۵۳) ║ ق۱۲. سرشت بد به تقاضای دهر نیک نشد/ سفال‌ریزه نشد گوهر بدخشانی (لامع، ۵۶۷) ║ ق۱۳. مربّی این سرزمین آفتاب و مردم این کشور به آن منسوب‌اند و در سرشت ایشان شجاعت و هوش مخلوق است (عبداللطیف شوشتری، ۲۷۱) ║ ق۱۴. در سرشت آدمی میلِ دانش به اندازه‌ای است که ندانسته دعویِ دانایی می‌کند (تربیت، ۲/۱۱۸۴) ║ ۱۳۰۹ش. کسی تصمیم خودکشی را نمی‌گیرد. خودکشی با بعضی‌ها هست. در خمیره و در سرشتِ آن‌هاست. نمی‌توانند از دستش بگریزند (هدایت۴، ۱۱) ║ ۱۳۴۰ش. سرشت بشر با آلودگی و خطاکاری و گناه پیوسته‌است (دستغیب، ۲/۵۷۶) ║ ۱۳۸۲ش. مذهب و مناسک و مراسمِ مذهبی با سرشتِ مردم عجین بود (جعفری، ۱/۲۱۴)
۲. ریشه و خاستگاهِ کسی یا چیزی؛ اصل و مایه.
ق۴. بدو گفت شاه: ای سرشت بدی/ که ترسایی و دشمن ایزدی (فردوسی، ۶/۳۲۲) ║ ق۵. بوَد مرد دانا درخت بهشت/ مر او را خرد بیخ و پاکی سرشت (اسدی۳، ۳۱۴) ║ ق۶. به ایران ز تخم که دارم نژاد/ چگونه‌ست ما را سرشت و نهاد؟ (ایران‌شاه۲، ۵۹۳) ║ ق۷. اصل من و سرشت من، مسجد من، کُنشت من/ دوزخ من، بهشت من، تازۀ من، قدید من (مولوی۱، ۴/۱۲۶) ║ ق۸. درختی که تلخ است آن را سرشت/ گرش درنشانی به باغ بهشت ـ ... (؟: رشید‌الدین فضل‌الله۸، ۱/۴۳) ║ ق۹. هر آن نان که تلخ است وی را سرشت/ گرش خود به چنگال خواهی سرشت (اطعمه، ۸۹) ║ همان بِه که سازم سخن مختصر/ پدر بدگهر بُد پسر بی‌هنر ـ سخن‌دان طوسی چه درخور نوشت/ درختی که تلخ است وی را سرشت (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۸۴۲) ║ ق۱۱. به ارباب طرب گرم‌اختلاط است/ که هر برگش سرشت انبساط است (منیر لاهوری، ۱۳۸) ║ ق۱۲. لامع سرشت خوی بد و نیک هرکسی/ ز آثار قول و فعل پدیدار می‌شود (لامع، ۲۸۱) ║ ق۱۴. سرشت تلخ چو دارد درخت، اگر آبش/ ز جوی خلد دهی، تیره‌رنگ و تلخ‌بَر است (ادیب‌الممالک، ۲/۷۶۸) ║ ۱۳۱۶ش. به گفتۀ آن دانای طوس درختی که سرشت وی تلخ باشد، اگر در باغ بهشت نشانده شود، سرانجام همان میوۀ تلخ را به‌بار خواهد آورد (مؤتمن، ۴۷۳) ║ ۱۳۷۶ش. از این دیدگاه اسلام و مسیحیت سرشت و سرگذشت مشابهی دارند ... که از تعریف دقیق کلامی حق حقیقت و حقیقت حق برگرفته شده (کیان، ش۳۸/۳۲)
۳. اخلاق و رفتار؛ خوی و خصلت.
ق۴. دلیران که دیدند خشت مرا/ همان پهلوانی‌سرشت مرا (فردوسی، ۸/۱۴۷) ║ ق۵. که این مرد کشتن سرشت تو است/ همه فتنه‌ها دست‌کشت تو است (ربیع، ۱۱۷) ║ ق۶. نسل زنگیان بسیار گشت و هیچ مردمی و سرشت پسندیده خدای تعالی در ایشان نیافریده‌است (مجمل التواریخ، ۱۰۶) ║ ق۷. هرکس که در امور دینی و دنیاوی و اعمال شرع و رسم مراسم قرآن را مقتدا سازد،... خوی و سرشت ناخوب از نفْس وی ممتنع گردد (فرائد السلوک، ۵۷۲) ║ ق۸. پری‌وشا، تو چه ترکی که کم فرشته بود/ به شکل و شیوه و خوی و سرشت و اخلاقت (نزاری، ۱/۹۳۸) ║ ق۹. به صورت هرکه زشت آمد سرشتش/ بِه است از خوی زشتش روی زشتش (جامی۳، ۲/۱۵۲) ║ ق۱۰. طبعم ز غضب گفت ندانم به چه نسبت/ در دام سرشت تو قضا کرد اسیرم (عرفی، ۲/۲۵۶) ║ ق۱۱. نتوان ز گریه ما را نفسی فریفت سنجر/ که هنوز خوی خُردی نشد از سرشت ما را (سنجر کاشی، ۱۲۱) ║ ق۱۲. از سرشت خود بوَد دایم ستمگر در قفس/ هست بر بال و پَر اخگر ز خاکستر قفس (تأثیر، ۵۷۴) ║ ق۱۳. چه خواری و کدام خاکساری از آن بیش که دوست دشمن گردد و فرشته سرشت اهرمن گیرد؟ (یغما، ۲/۱۵) ║ ق۱۴. از حکایات حکمت‌انگیز ... به زبان ملیح و بیان فصیح تقریر، و در لوح ضمیر تحریر شود، تا آنکه طبیعت خلیفه به خوی و سرشت آن بزرگان و دلیران میل کرده (جنیدنامه: ابومسلم‌نامه، ۱/۲۱۳) ║ ۱۳۶۸ش. آقای تیبو دستور داد ... تا مراتب تشکّرش را از بابتِ تأثیر ستایش‌انگیز نظام تربیتیِ پرورشگاه کروی در تغییر سرشت آلکسیس جوان به حضورِ حضرت‌عالی ابلاغ کنم (نجفی۱، ۲/۷۲۴)
۴. آفرینش و خلقت.
ق۴. سرشت تن از چارگوهر بوَد/ گذر زین چهارانْش کمتر بوَد (فردوسی، ۶/۳۵۰) ║ ق۵. سرشتِ مردم چنان آمد که تکاپوی کند تا از دنیا آنچه نصیب او آمده باشد، به گرامی‌تر کسِ خویش بماند (عنصرالمعالی، ۴) ║ ق۶. به دستور دانا وثیقت نوشت/ که از دانش و داد بودش سرشت (نظامی۷، ۳۷۷) ║ ق۷. ای ستاره‌پرست، ستاره را کسی بباید که برافروزد. ای فلکی، چرخ را سازنده‌ای بباید. ای طبیعی، سرشت را سرشتنده‌ای بباید (بهاء ولد، ۱/۴۲۰) ║ ق۸. آب و خاک عشق برهم کرده‌اند/ پس سرشت من از آن خاک است و آب (نزاری، ۱/۵۷۷) ║ ق۹. طریق عاشقی صدق و نیاز است/ سرشت دلبران از کبر و ناز است (هاتفی، ۱۱۱) ║ ق۱۰. به گل فسردۀ ما نرسید ابر رحمت/ چه امید خیر باشد ز چنین سرشت ما را (بابا فغانی، ۸۷) ║ ق۱۱. ازبهرِ نان در آتش حرصند روز و شب/ بوَد از گلِ تنور همانا سرشت خلق (صائب، ۵/۲۵۰۲) ║ ق۱۲. روشن چراغ عشق ز داغ دل من است/ پروانه را سرشت ز آب و گِل من است (طبیب اصفهانی، ۱۶۳) ║ ق۱۳. حسَن گذشت به من آنچه سرنوشتم بود/ یقین که بهر شهادت همی سرشتم بود (تعزیه، ۱/۲۵۴) ║ ق۱۴. که آن مردمان را ز روزِ نوشت/ تن و روح بُد خاک اندر سرشت (جیحون‌آبادی، ۴۶۷) ║ ۱۳۲۰ش. چون سرشتم از گِل است از نور نیست/ گر گِلم ریزند بر سر دور نیست (اعتصامی، ۱۸۴) ║ ۱۳۵۳ش. قرآن درموردِ سرشت انسان مسئلۀ نفخۀ الاهی را طرح کرده‌است (مطهری۱، ۱۹۸)
۵. آمیخته‌ای که از درهم شدن دو یا چند چیز پدید می‌آید؛ ترکیب.
ق۵. اَلْعَبیر: سرشتی باشد از هر گونه طیب (ادیب نطنزی۲، ۴۵) ║ ق۶. المُثَلَّثُ: سِیَکی، و سرشتی باشد از مشک و عُود و عنبر (کرمینی۱، ۱/۵۹۸) ║ ق۷. المُثَلَّث: شراب سه بهر رفته و یک بهر مانده و سرشتی که باشد از مشک و عود و عنبر (تاج الاسامی، ۵۱۰) ║ ق۹. المُثلَّث: شراب دو بهره رفته و یک بهره مانده ـ و سرشتی باشد از مشک و عود و عنبر (دهار، ۱/۵۵۵) ║ ق۱۴. نمودند پخته چو آن گِل به مشت / به زرد و سیاه هردو گشتی سرشت (جیحون‌آبادی، ۸۵) ║ ۱۳۷۹ش. ناله‌ها و زاری‌ها درهم سرشته می‌شود و سرشتِ هم می‌شود و تنومند می‌شود (محمود۲، ۲/۱۰۰۹)
۶. ساخت و بنیانِ چیزی یا جایی.
ق۵. یکی جای دید او چو خرّم‌بهشت/ ز دیبا نهاد و ز عنبر سرشت (ایران‌شاه۱، ۵۷۲) ║ ق۶. این بقعه بدین نهاد و سرشت مگر روضه‌ای است از روضه‌های بهشت (حمیدالدین بلخی، ۱۶۱) ║ ق۷. به پیشش یکی باغ همچون بهشت / که دیده ندیده است زآن سان سرشت (ابن بی‌بی۱، ۳۲۳) ║ ق۱۰. اساسی که باشد بر آبش سرشت/ تهی ز آهک و فارغ از سنگ و خشت (امینی هروی، ۱۵۷) ║ ق۱۳. ای کاخ تو رشک بهشت از خشت جاویدش سرشت/ با نزهتش جنت کنشت با رفعتش گردون زمین (قاآنی، ۷۱۰) ║ ق۱۴. هست باغی نه باغ بلکه بهشت/ به ز باغ ارم به طبع و سرشت
(هفت پیکر: دید باغی ...) (؟: حسن فسایی، ۲/۱۲۳۶)
۷. آمیختن و درهم شدن دو یا چند چیز.
ق۵. قلب ... ستاره‌ای است سرخ و جنبان و منجمان او را سرشت مریخ اندر عقرب نام کنند (بیرونی، ۱۱۱) ║ ق۱۳. سرشت خاکِ کان با آب نیسان گرچه پاک آید/ ولی از فیض خورشید است کآن زر گردد این گوهر (قاآنی، ۲۳۸)
۸. تن و پیکر؛ جسم.
ق۶. سرشت مرا کآفریدی ز خاک/ سرشته تو کردی به ناپاک و پاک (نظامی۷، ۶۰) ║ ق۷. خارپشتی بدان سرشت درشت/ چه زنی لاف نرمی قاقم؟ (همگر، ۶۰۳) ║ ق۹. تن شاهوارش به تختی ز زر/ مرصّع به هر گونه دُرّ و گهر ـ بشستند و خود پاک بود آن سرشت/ نهالی‌ست گفتی ز باغ بهشت (؟: شرفالدین یزدی، ۱/۵۰۸) ║ ق۱۱. دوزخ به پشت‌گرمی ایام هجر تو/ خویشی گرفت با گل و آب سرشت ما (میر داماد، ۴۷)
۹. ذوق و احساس.
ق۶. ز بس سردی که چون یخ شد سرشتم/ فسون هردو را بر یخ نوشتم (نظامی۳، ۵۶۴)
۱۰. درون و باطنِ چیزی یا کسی.
ق۷. گفتم ار چیزی نباشد در بهشت/ غیرِ این شادی که دارم در سرشت (مولوی۲، ۲/۳۱۹) ║ ق۹. دل آدمی معدن خیر است و شر و تخم بدی و نیکی در سرشت دل کشته‌اند (هفتادوسه ملت، ۵۴) ║ ق۱۱. قلم راست حرفی از او در سرشت/ که بر کاغذ باد باید نوشت (قدسی، ۸۵۷) ║ ق۱۳. بکن هر آنچه می‌کنی که سرنوشت من تویی/ به دل نه غایبی ز من که در سرشت من تویی (قاآنی، ۸۱۰) ║ ق۱۴. گو بوَد در سرشت ما هموار/ قطعه‌ای سنگ سخت ناهموار (ادیب‌الممالک، ۲/۶۱۲) ║ پادشاهان خوش‌عقیده و نیک‌طینت درمیانشان پیدا شده که مِن جانب اللّه شجرۀ عدل و انصاف در سرشت او بارور بوده (مراغهای، ۳۸۰)
۱۱. ذات و فطرت الهی.
ق۷. زآن همه کارِ تو بی‌نور است و زشت/ که تو دوری دور از نورِ سرشت (مولوی۲، ۲/۳۸۰)
۱۲. آماده کردن و پختنِ نان و دیگر خوراکی‌ها.
ق۷. فایدۀ چهارم فراغ دل است از تدبیر خانه و مصالح پخت و سرشت و مشغولیِ رُفتن و فرش انداختن (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶۴)
۱۳. وجود و هستی.
ق۱۱. اگر ذرّه‌ای را بیابی سرشت/ توان صد کتاب از غم او نوشت (زلالی، ۴۰۱)
دو. (صفت) پس از اسم یا صفت می‌آید و صفت مرکب می‌سازد و معانی زیر را می‌دهد:
الف- پس از اسم می‌آید و صفت مرکب می‌سازد و این معنی از آن به دست می‌آید: «کسی یا چیزی که از جنس آن اسم پدید آمده و ساخته شده باشد.».
ق۵. دو برگ گلش سوسن مِی‌سرشت/ دو شمشاد عنبرفروش بهشت (اسدی۳، ۲۲۴) ║ ق۶. صحن صحرا ز لطف و رحمت او چو بهشت است و روی خاک ز لطف و رأفت او چو زمین عدن مُشک‌سرشت است (راوندی، ۲) ║ ق۷. بر در و دیوار جسم گِل‌سرشت/ حق ز غیرت نقش صد صوفی نبشت (مولوی۲، ۳/۲۴۲) ║ ق۸. داشت در خانۀ نشاط‌سرشت/ هفت‌منزل به‌سان هشت‌بهشت (امیر خسرو۳، ۱۹۱) ║ ق۹. که داند در این دِیر کینه‌سرشت/ که ما را کجا زیر سر ماند خشت (عبدالرزاق سمرقندی، ۲/۵۵۶) ║ ق۱۰. ز بس که ذوق‌سرشتم، ز خون من دمِ قتل/ دهانِ تیر و زبانِ سنان شود شیرین (عرفی، ۲/۳۱۵) ║ ق۱۱. در این گلشنِ آب گوهرسرشت/ در این تازه‌گلزار رشک بهشت (میرزا قطب: نصرآبادی۱، ۱/۶۵۱) ║ ق۱۲. آن غفلت‌سرشتان اصلاً متاثر نشده و اختیار طریق عصیان نمودند (حسینی منشی، ۲۲۵) ║ ق۱۳. آتش زدند دوزخیان ستم‌سرشت/ در خیمۀ امام مبین خواجۀ بهشت (سروش، ۲/۷۵۷) ║ ق۱۴. در بهشت عنبرسرشت خانه‌ای بود که چهل در داشت (خاکساریه، ۸۷) ║ ۱۳۰۷ش. هرگاه این مواد خارجیه ضمیمه شود به آن روحانیت باطنی و فرح و سرور قلبی، این خان کثیف، بهشت عنبرسرشت خواهد گردید (آقا نجفی، ۵۰۱) ║ ۱۳۴۰ش. پایتختِ همایونی گرچه غبطۀ بهشتِ عنبرسرشت است اما سوزِ پاییزیِ بدی دارد (آل‌احمد۱۳، ۷۵)
ب- پس از اسم می‌آید و صفت مرکب می‌سازد و این معنی را می‌رساند: «کسی یا چیزی که در ذات و سرشت خود ویژگی‌های برجستۀ آن اسم را دارد.».
ق۵. خلقی نه مردم‌آسا نه آدمی‌سرشت/ با دیو هم‌طبیعت و با غول هم‌زبان (مسعود سعد، ۱/۵۷۳) ║ ق۶. نهاده بر آن فرشِ میناسرشت/ یکی لوحِ یاقوتِ مینانوشت (نظامی۶، ۱۷۷) ║ ق۷. ای حورسرشت هیچ‌چیزت بد نیست/ وز حُسن تو ماه را یکی از صد نیست (همام، ۲۰۹) ║ ق۸. عجب باشد ای ماه رضوان‌سرشت/ اگر چون تو سروی بُوَد در بهشت (سلمان ساوجی، ۵۷۷) ║ ق۹. بستانی بهشت‌سرشت، ارم‌صفت و سرایی خلدآسای جنّت‌طینت ... بنیاد نهادند (حافظ ابرو۱، ۳/۳۹۰) ║ ق۱۰. بنیان آن امر را به خاک و خشت حکایات اصلاح‌سرشت پای‌دار ساخته، چهره‌اش را از آب و رنگ دروغ زینت و فروغ دهد (امینی هروی، ۲۱۸) ║ ق۱۱. اگر بیندش چشمِ هندوسرشت/ بدیهیش گردد وجودِ بهشت (قدسی، ۸۸۲) ║ ق۱۲. ساقی کوثرسرشت کاش ندارد دریغ/ از من آتش‌جگر لعل می‌آلود را (حزین، ۱۱۱) ║ ق۱۳. چمن سلطانیه را از فرّ مقدم سعادت‌توأم قرین روضۀ بهشت و شرم‌دهندۀ سپهر صافی‌سرشت کرد (رضاقلی خان، ۹/۶۴۴) ║ ق۱۴. شهی بود عاری ز هر خوی زشت/ نکوروی و خوش‌خوی و مینوسرشت (قاسمی کرمانی، ۳۶۱) ║ ۱۳۱۲ش. هزاران دختر حورسرشت در سر راه به تماشا و امید تو نشسته‌اند (حجازی۲، ۲۳۷) ║ ۱۳۳۶ش. کم کم منظرهٔ روح‌افزای آن باغ بهشت و آن دخترک حورسرشت مانند شبنمی که به اشعهٔ آفتاب آب شود، محو و محوتر شد (جمالزاده۱۵، ۱/۱۲۷)
ج- پس از صفت می‌آید و صفت مرکب می‌سازد و این معنی از آن به دست می‌آید: «کسی که در سرشت خود مانند آن
صفت است. یا سرشتی مانند آن صفت دارد.».
ق۶. گزارنده پیر کیانی‌سرشت/ گزارش چنین کرد ازآن سرنوشت (نظامی۷، ۱۸۰) ║ ق۷. دوش ما را بین نویدی کز بهشت آورده‌اند/ وآن نوید از سید عالی‌سرشت آورده‌اند (لویکی، ۲۹۲) ║ ق۸. ماییم و می ناب و بتی خوب‌سرشت/ نه بیم ز دوزخ و نه امید بهشت (ابن یمین، ۶۴۳) ║ ق۹. حدودِ هندوستان به فرزند ارجمند پادشاه عالی‌همت پاکیزه‌سرشت معین‌الدنیا و الدین، شاهرخ‌بهادر، عنایت فرمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۷۳۱) ║ ق۱۰. ز عدلش جهان گشته همچون بهشت/ به از عدل جمشید فرخ‌سرشت (قاضی میر احمد۱، ۱/۴۸۸) ║ ق۱۱. آن بدسرشت در مقام بغی و کافرنعمتی درآمده، عصیان ورزیده، تفرقۀ عظیم در آن لشکر راه یافت (جهانگیر، ۳۶۳) ║ ق۱۲. بر سرِ خود دهدم جا، خُم پاکیزه‌سرشت/ خاکم آن روز که در میکده خواهد شد خشت (حزین، ۱۳۱) ║ ق۱۳. این پادشاهِ نیکوسرشت در خرابی‌های گذشته هیچ شراکتی نداشته (ملکم خان، ۱/۱۸۲) ║ ق۱۴. کوته‌بینان کج‌سرشت که مستعدّ بی‌دینی و جهت رهایی از قید شریعت بی‌آرامند، در داخله از این هرزه‌داریی‌ها بسیار می‌نمودند (مراغهای، ۵۸۵) ║ ۱۳۰۰ش. دیدم جسد حبیب‌الله ناکام در زیرِ خرمن شکوفۀ برف شبانه ناپدید گردیده‌است و نه از او اثری مانده و نه از جاپاهای قزاق بدسرشت (جمالزاده۱، ۶۸) ║ ۱۳۳۴ش. از مهر و نیک‌سرشتی اوست که در اینجا دنبال مرگ آمده‌است (خانلری، ۱۳۴)
سرشت داشتن از چیزی
آفریده شدن و پدید آمدن از آن.
ق۴. دو چشمش چو دو نرگس اندر بهشت/ تو گفتی که از ناز دارد سرشت (فردوسی، ۶/۲۸) ║ یکی شارسْتان است این چون بهشت/ که گویی نه از خاک دارد سرشت (فردوسی، ۶/۱۱۵) ║ ق۵. چرا تو آشتی در دل نداری/ مگر چون سرشت از گِل نداری (فخر گرگانی، ۴۵۴) ║ ق۷. بنی‌آدم سرشت از خاک دارد/ اگر خاکی نباشد آدمی نیست (سعدی۴، ۷۵۱) ║ ق۱۱. سرشت از مهر اهل‌البیت دارم/ از آب کوثرم تخمیر طین است (فیض کاشانی، ۶۶)
سرشت داشتن از کسی
نمایانگر شخصیت و ذات او بودن.
ق۶. گوا خواهم آن نقش را در نوشت/ ز هرکس که این از که دارد سرشت؟ (نظامی۷، ۳۰۳)