وضعیت: «در دست علوم انسانی»
زمان zamân [گونۀ دیگر: زمن؛ جمع: ازمان۳، ازمنه]
(اسم) ۱. پشت‌سرهم آمدن برگشت‌ناپذیر رویدادها که به گذشته و حال و آینده قابل تقسیم و با دقیقه و ساعت و روز و ماه و سال و دوره قابل اندازه‌گیری است و گذر آنها را در کارهای جهان مؤثر می‌دانسته‌اند؛وقت.
ق۴. مکان و زمان آفرید و سپهر/ بیاراست جان و دلِ ما به مِهر (فردوسی، ۷/۹۱) ║ ق۵. رعدوبرق هر دو در یک حال باشند، لیک حس بصرمرئیات را بی‌زمان بیند، و حس سمع مسموعات را به مدتی شنود، چون مسافتی باشد میان حس سمع و جای آن حرکت. لاجرم حس بصر از مسافتی که سخت دور بُوَد برق را ادراک کند (ابوحاتم اسفزاری، ۱۷) ║ اصحاب هیولی چو ایران شهری و محمد زکریای رازی و جزاز ایشان گفتند که هیولی جوهری قدیم است. و محمد زکریا پنج قدیم ثابت کرده است: یکی هیولی و دیگر زمان و سه‌دیگر مکان و چهارم نَفس و پنجم باری - سبحانه - (ناصر خسرو۶، ۶۸) ║ اما خطایی عظیم و زیانی بزرگ اندر این تصور بدان روی است که هرکه مر زمان را نداند که چیست، به‌حقیقت آن‌کس تصور کند که خدای‌تعالی را حد و زمان است و زمان بر او گذرنده است (ناصر خسرو۶، ۱۰۳) ║ ق۶. بسته دولت عهد با دورانش باد/ تا بُوَد پیوسته با دوران زمان (انوری، ۲/۷۰۲) ║ حرکت نبض ازآن‌جاکی ظاهر قول طبیبان است از دَه جنس است: یکی مقدار حرکت و سکون، دوم سرعت و ابطاء، سوم تواتر و تفاوت... هفتم پُری و تهی‌ای رگ، هشتم اِستوا و اختلاف، نهُم نظام حرکت‌ها و سکون‌ها اندر اِستوا و اختلاف بی‌نظام آن، دهُم وزن زمان حرکت و سکون (جرجانی۱، ۷۹) ║ ق۷. زمان چیزی است که قبلیّت می‌باشد به او به ذاتش و به دیگری به او و هم‌چنان بعدیّت. و این قبلیّت و بعدیّت متّصل است الی‌غیر‌النهایة (دنیسری، ۲۱) ║ ق۸. اگر خواهد عجب نَبْوَد ز حزمش/ که ثابت چون زمین دارد زمان را (ابن یمین، ۳۱۹) ║ امّا به‌وجهِ تفصیل در روز یک‌شنبه نور و ظلمت و عناصرِ اربعه بود. و نور به آسمان‌ها مخصوص گردانید و ظلمت به عالمِ استقصی؛ و در این روز زمان به روزوشب منقسم شد و ملایکة قدسی و روحانیان آفریده شدند (رشیدالدین فضلالله۱۱، ۶) ║ هرچند ذکر این معانی از مقصود که بیانِ تاریخ است خارج است، لیکن چون تاریخ منحصر است در زمان و زمان بدایت عالم [است] مبنی بر حدوث آن و تمهید قاعدة حدوث، قول انبیاء علیهم‌السّلام [است]، لاجرم ذکر نبوّت و مایتبعها بر ذکر مقصود مقدّم افتاد (رشیدالدین فضلالله۱۱، ۱۵) ║ یا همۀ ازمنه متفاضل بُوَد یا بعضی؛ اما اول یا حافظ دوری بُوَد سه نَقره مشتمل بر دُور زمان متفاضل و سه نَقرۀ دیگر مشتمل بر دُور زمان مثل اول (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۰۵) ║ قادری که بسایط افلاک را به حرکات شوقی پیرامن مرکز خاک درگردش آورد تا به‌علّتِ جنبش اوّل زمان مکان و حدود و جهات پیدا شد (عزیز استرآبادی، ۱) ║ ق۹. اما مخمس کبیر؛ و آن شانزده نقره است براین‌موجب... و در آن سه نقره مقارن گردانند باقی را زمان سازند و زمان دور آن مساوی دور خفیف است (عبدالقادر مراغی۱، ۲۴۹) ║ دریغ از عمر که صرف چیزی شود که جز پُر کردن وعاء زمان از وی هنری نیاید و آن کردارها و زمان باهم درگذرند، چنین کار کردن جز عمر به‌باد دادن نیست و حیف از عمر که به‌باد دهند، دریغ دریغ که اکثر خلق جز چنان کار نکنند و نشان از باقیات‌صالحات که اعمالی است که مثمر امری است باقی و مستعقب حالتی شریف نیابند (عبدالله قطب، ۵۵۶) ║ ق۱۱. مطیع شتاب وی است و درنگش/ مکان در تمکّن زمان در تقضّی (فیّاض لاهیجی، ۲۳) ║ و بنابر آنچه ما آورده‌ایم، سطح مقعرش - در یک ساعت - مستوی سی و شش هزارهزار فرسخ، و سی‌صد هزار فرسخ و هفتاد و دو هزار فرسخ حرکت می‌کند؛ و بنابر قول خفری پنجاه هزارهزار فرسخ و چهارصد هزار فرسخ؛ و الله - سبحانه‌وتعالی - عالم است که سطح محدبش در این مقدار زمان، چند فرسخ حرکت می‌کند (میر داماد۱، ۲۷) ║ و گفته‌اند: خیال منفصل بحر عظیم و نهر اعظم؛ و خیال متصل خلیجی از آن بحر و جدولی از آن نهر است؛ طبقات آن در روح و بهجت و لطافت و روحانیت متفاوت؛ و از عالم زمان و مکان برتر؛ و از دور فرجار حصر و احصا بیرون (میر داماد۱، ۶۲) ║ واسطۀ میانۀ مجرد و مادی به حسب وجود، صورت برهانی ندارد؛ چه موجود متشخص یا در وجود خود متعلق است به عالم زمان و مکان، و متخصص است به جهت و حیز و وضع و امتداد و لاامتداد و حرکت و سکون؛ یا آنکه مفارق این سلاسل و اغلال، و مقدس از این علایق و عوایق است مطلقاً (میر داماد۱، ۶۶) ║ و بعضی «نون» را - من حیث مجموع‌المراتب - حرف نظام جملی گرفته‌اند، و «نون» درجه و «نون» دقیقه را ازبرای عالم امر یا ازبرای عالم عقل یا ازبرای عقل اول به اعتبار آنکه آخر سلسلۀ عود که انسان باشد به اعتبار نفس مجرده موجود امری و در مرتبۀ عقل مستفاد و قطع علاقۀ بدن و انصراف از اقلیم زمان به عالم دهر، مستحق اسم عقل اول و منخرط در سلک عالم عقلی است و اکمل افراد نوع در رتبۀ کمال و ازای درجۀ عقل اول و مستحق اسم اوست (میر داماد۱، ۲۲۹) ║ ق۱۲. تا همچو شرر بال گشودم به هوایت/ وسعت زِ مکان گم شد و فرصت زِ زمان‌ها (بیدل، ۱/۳۳۸) ║ در هر واحد واحد از اعضاء و اجزاء بدن داخلی و خارجی و اجزاء عالم تمامی، حتّی سر موی و پر پشه، لغو و بی‌فایده نیست؛ از کمّ و کیف و اَیْن و وضع و زمان و مکان و غیرها (عقیلی خراسانی۱، ۱/۱۳۳) ║ برای هر یک از دو زمان، مقداری است و برای آن مقدار، نسبتی است به سوی قرین آن... هفتم، مقایسهٔ زمان انقباض به زمان سکون خارجی... نهم، مقایسهٔ زمان سکون داخلی به زمان سکون داخلی (عقیلی خراسانی۱، ۱/۵۹۹) ║ ق۱۳. بگذشته از زمان هله فانی در/ دیهور و دهر و سرمد و دیهارم (صفای اصفهانی، ۷۲) ║ ق۱۴. مترجم گوید که: شهید ثانی در شرح گفته است که این نزد گذشتن زمان شرکت واردۀ فسخ آنست. و اما با ارادۀ بقاء شرکت، پس در صحت چنین صلحی تأمل است، به جهت منافاتش با مقتضای شرکت (ابوالقاسم یزدی، ۱/۲۴۷) ║ دمان و گاه و کمانکش، زمان و مدّت و وقت/ شتاب باشد اوژول و ناگهان، تاکاج (ادیب‌الممالک، ۲/۱۰۶۰) ║ ۱۳۱۳ش. مادۀ ۲۹۶ـ تهاتر فقط در مورد دو دینی حاصل می‌شود که موضوع آنها از یک جنس باشد به اتحاد زمان و مکان تادیه ولو به اختلاف سبب (قانون مدنی، ۵۸) ║ ۱۳۳۳ش. انسان به‌خصوص هنگامی خوش‌بخت است که اصلاً متوجة گذشت زمان نباشد (آهی، ۱۶۸) ║ ۱۳۶۸ش. همین صورت‌های نفسی که اینجاست نه آیا به وسیلۀ تو برایم تفسیر و توجیه شد؟ ـ اما تمام این‌ها هم تصویرهایی رمزی از اندیشه‌های شما بود. در دنیای ما که دگرگونی و زمان نیست تبدل صورت حتی در یک شکل مثالی هم نیست (زرّین‌کوب۲، ۲۵۴) ║ ۱۳۷۷ش. رازی این‌جا بود... در نگاهش، یک‌دفعه به من زل می‌زد، چشم‌درچشم، و زمان را گم می‌کردم (مندنی‌پور۲، ۱۳۶)
۲. مهلت؛ فرصت.
ق۴. بدانید کین بچه سه بانگ که بکرد مر شما را سه روز زمان است (بلعمی۱، ۱۷۹) ║ ق۶. آن‌گاه که فراستد خوردنی خود، و تمام شد مدّت و زمان او، بینداخت او را کمان‌هاء نیستی به تیرهاء مرگ؛ و گشت دنیا از او خالی و تهی، و جای‌هاء آرام‌گذاشته، میراث ببرد آن را قومی دیگران (ترجمۀ نهج البلاغه، ۱/۴۴۸) ║ ق۹. مهلة: زمان و آهستگی (محمد بن عبدالخالق، ۲/۱۲۱۷) ║ ق۱۰. سحر منادی بلبل به گلْسِتان دریاب/ صلایِ صحبت گل می‌زند زمان دریاب (نظیری، ۴۰) ║ ق۱۲. زراعت‌کننده کسی است که می‌افشاند سخن، و آن جماعتی که برسرِ راهند کسانی‌اند که چون سخن به ایشان رسید می شنوند، و درحال می‌آید شیطان و برمی‌دارد سخنی را که زراعت شده در دل‌های ایشان. و کسانی که افشانده شده‌اند بر سنگ، کسانی‌اند که هرگاه چشیدند سخن را، پس قبول می‌کنند به شادی، همان ساعت، و نیست برای آنها بیخی در ایشان، بلکه آنها تا زمانی هست، پس هرگاه عارض شود راندنی و تنگی، به‌سببِ این سخن شک می‌کنند همان وقت و دیگرانی که زراعت می‌کنند در خار، ایشان گروهی‌اند که می‌شنوند سخن را، و غم‌های زمانه و فریب توانگری و باقی خواهش‌های ایشان خفه می‌کند این سخن را، پس بار نمی‌آرد (مهدی استرآبادی۱، ۱۱۶) ║ ق۱۴. حضرت اشرف معظم از بدو سن تمیز تا کنون که سنین عمرش از هفتاد گذشته بارک‌الله‌تعالی‌فی‌عمره زمان زندگانی را به هدر نداده (حسن فسایی، ۱/۸۶۲)
۳. مدّت کوتاه یا طولانی.
ق۴. مر او را گو به گرماوه درون شو/ زمانی باش پس آن‌گه برون شو (میسری، ۴۴) ║ ق۵. شما سخت به‌تعجیل آمده‌اید، بازگردید و زمانی بیاسایید (بیهقی۱، ۵۵) ║ ق۶. یک زمان با خالد ولید و سپاه اسلام جنگ کردند، آخر به‌هزیمت شدند و در مکّه به‌جز آن یک زمان قتال نرفت (میبدی، ۱۰/۶۵۰) ║ ق۷. به وقت همایون بدان‌جا رسید/ زمانی به درگاه شاه آرمید (زراتشت‌نامه، ۴۸) ║ ق۸. اگر روغن زیت در دهنه مالند رنگش سبزتر شود و اگر خواهند که به‌غایت رنگین شود پاره‌ای سرکی به‌غایت تُرش برو ریزند و در خمیر گیرند و در زیر خاکستری بنهند که هنوز آتش در وی باقی بُوَد و زمانی بگذارند، آن‌گاه بیرون کنند و بشویند به‌غایت رنگین شده‌باشد و نوعی است از دهنۀ شیرین کی مثل رنگ پر طاوس می‌درفشد (ابوالقاسم کاشانی، ۱۳۵) ║ ق۹. مثل همنشین نیک مثل مرد عطّار است که چون با او نشینی اگرچه عطر خود با تو ندهد امّا از بوی عطر او بهره‌مند شوی و زمانی آن بوی با تو بماند (ابوالمحاسن جرجانی، ۷/۱۰) ║ رو به تونی کرد و گفت ای استاد هیچ ندانستی که آن که گرفتار شد چه کس بود... تونی گفت ندانستم. خلقی غلبه از عقب او برفتند. تو یک زمان کار کن چندان که این علف هست آتش کن و انتظار من می‌باش تا من بروم و خبری بیارم (بیغمی۱، ۱۰۹) ║ ق۱۲. غذا، خود به خود در عضو نمی‌ماند و نیز، هضم یافته، شبیه به مغتذی نیست، بلکه زمانی باید که مکث نماید تا متغیّر و مستحیل و شبیه به عضو گردد. و این، حرکت در «اَین» و «کیف» است و حرکت را لازم است زمان (عقیلی خراسانی۱، ۱/۹۰) ║ ق۱۳. چون در زمینی یک سال زراعت نمایند، واجب است که تا دو سال... آن را از زراعت معاف بدارند، که آسوده بمانَد، آفتاب بر آن بتابد قوّت به‌هم رسانَد هم‌چون چهارپایان که آنها را بار نمایند، و زمانی به‌جهتِ آسایش رها کنند (نوری، ۱/۳۷۵) ║ ق۱۴. بعد از ورود محمدبن اشعث محارب احترامی بیافت و بعد از زمانی میانه تنافر شده محمد محارب را با بیست و چهار نفر از پسران او را بکشت (حسن فسایی، ۱/۱۹۶) ║ ۱۳۰۹ش. زمانی نمی‌گذرد که موقوفات را جلو خواهند گرفت و عوض روضه‌خوانی و سایر مصارف خیریه، منافع موقوفه سه قسمت خواهد شد (نواب رضوی، ۲/۸۷۳) ║ ۱۳۴۰ش. روزی زنی از اهل کتاب این کنیز را با من دید پرسید او را از کجا آورده‌ای، گفتم برای خود خریده‌ام، گفت سزاوار نیست این کنیز نزد کسی مانند تو باشد باید نزد به‌ترین اهل زمین باشد و چون به‌تصرّف او درآید پس‌از اندک زمانی پسری از او به‌وجود بیاید که اهل مشرق و مغرب او را اطاعت کنند (دستغیب، ۲/۹۸) ║ باید بداند... مال به مرگ شخص به دیگران منتقل می‌شود بلکه در هر لحظه‌ای ممکن است به‌واسطة حادثه‌ای ازکفش به‌دررود، چه‌بسیار ثروت‌مندان متکبّر مغروری که به اندک زمانی فقیر و جزءِ مستمندان شدند (دستغیب، ۲/۱۷۸)
۴. روزگار؛ دنیا.
ق۴. دروگر زمان است و ما چون گیا/ همانش نبیره، همانش نیا (فردوسی، ۱/۲۵۲) ║ ق۵. بر تو به امّید بِهی، روزروز/ چرخ و زمان می‌شمرد سالیان (ناصر خسرو۱، ۱/۱۴) ║ ق۶. هرکه را از رعیّت از طوارق سماوی و بوایق فلکی و نوایب زمان و شوایب حدثان نکبتی رسد آن خذلان را به احسان خود زایل گردانی و آن عوادی را به عواید مبدّل کنی (محمد ملطیوی۱، ۵۱۵) ║ ق۷. همه‌وقت مردم ز جورِ زمان/ بنالند و از گردش آسمان (سعدی۱، ۳۸) ║ ق۸. پسران بزرگتر خویش جوچی و چَغَتای و اُگِتَای را نامزد خوارزم گردانید، با لشکری به عدد چون ریگ بیابان، و بر مثال حوادث زمان بی‌پایان (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۱/۵۱۳) ║ ق۹. عطف دامن دولتش به ذیل بقا متصل و دست حوادث زمان از ساحت بارگاه کیوان‌اشتباهش منفصل (شرفالدین یزدی، ۱/۲۰) ║ ق۱۰. تاکِی ز غم زمان پریشان باشم/ وز جُور فلک بی‌سروسامان باشم {تهرانی، ق۱۰} (سام میرزا، ۳۲۹) ║ ق۱۱. چو راز عشق نه در دل نه در زمان گنجد/ به حیرتم که کسی در کجا نگه دارد (سلیم تهرانی، ۲۶۸) ║ ق۱۲. سفاهت و دیوانگی حقیر محتاج به بینه و برهان نیست به‌دلیلِ آنکه بی‌جهت خود را گرفتار بند و بلا و در طهران بی ادرار و خلیع‌العذار که «خاک بر سر نَفس نافرجام را» شامل آنست می‌گردم. دراین‌حال به‌خاطرم رسید که مجملی از سرگذشت حال‌واحوال و وقوع صدمات روزگار و نوائب بی‌شمار که ازآغاز طفولیت و اوان نشوونما به‌خاطرم رسد الی حال به‌رشتۀ تحریر کشم که بی‌کار نبوده و وحشت تنهائی و وسواس خیالات فاسده را که ترقیم این هم از آن مقوله است به نوشتن آن مبادرت نموده هرچند نوائب زمان را حدی و حصری نمی‌باشد (میرزا کلانتر، ۱) ║ ق۱۳. چون مدتی بود که مقتضیات قدروقضا درمیانِ مقصود و دل‌ها حایل بود و راه آمدوشد رسل و رسایل از حوادث زمان و شوایب دوران مسدود، وصول نامة مزبوره و حصول اتحاد تازه و ارتباط بی‌اندازه چندان موجب مزید شادمانی و کامرانی گردید که زمانه حسد برد و ستاره چشم بد زد و پایان آن‌همه شیرینی شادکامی و عشرت به تلخی‌های اندیشه و حیرت رسید (قائم‌مقام۱، ۱۴۰) ║ ق۱۴. در هیچ دورِ زمان چنین اساس عدل و احسان ندیده‌بودند (ایران سلطانی، ۲۳۵) ║ ۱۳۲۳ش. دوکلمه هم از زمان لاکردار و جریان بی‌داد‌گر آن بشنوید (جمالزاده۴، ۵۶) ║ ۱۳۳۴ش. مُتَفَکِّر به کارهایِ زمان/ صُمْتِ مردان و هایهویِ زنان (دهخدا۴، ۵۶) ║ ۱۳۷۷ش. پیرمردانی که غبار شده‌بودند، با لب‌خندهایی باسمه‌ای، حالاتی مسخره، گویی زمان و زندگی را به‌شوخی گرفته‌بودند (جولایی۲، ۱۳۵) ║ ۱۳۸۰ش. ره‌بر، که در نظام ما رکن اصلی و محور نظام است و سایر نهادها حولِ این محور شکل می‌گیرد، باید از جامعیّت برخوردار باشد یعنی عادل، مدبّر، فقیه، آگاه به مسائل زمان، باتقوا و... باشد (خاتمی، ۲۰)
۵. لحظه.
ق۴. نکردم زمانی بروبوم یاد/ تو را خواستم راد و پیروز و شاد (فردوسی، ۱/۲۳۴) ║ ق۵. وی زمانی اندیشید و پس قباله برداشت و بدرید و گفت «زمین به‌کار نیست.» (بیهقی۱، ۸۱۱) ║ ق۶. جهان آدمیان را یک زمانست، دی بگذشت و هنوز فردا نیامد، همه اندرین ساعت امروزینیم، ندانیم که ساعتی دیگر یابیم یا نه (بحر الفوائد، ۵۶) ║ ق۷. حجابی چنین صدهزار و من از غم/ بمیرم اگر یک زمانش نه‌بینم (اسفرنگی، ۶۴۳) ║ ق۸. لب بازمگیر یک‌زمان از لب جام/ تا بستانی کام جهان از لب جام (حافظ، ۲/۱۱۰۳) ║ ق۹. شکیب نیست مرا از تو یک زمان ای دوست/ که شمع مجلس انسی و نور اعیانی (قاسم انوار، ۳۱۶) ║ ق۱۱. دستم از دامن نمی‌دارد زمانی طفل اشک/ کرده خو با من چو حسرت با نگاه عاشقان (طالب آملی، ۸۲۹) ║ ق۱۲. حاتم در دل می‌اندیشید که در چه بلا بودم! خدای کریم ازرویِ کرم ما را خلاص کرد. اگر پیر یک زمان به مدد نمی‌آمد، جانت در آن دشواری به‌خواری می‌برآمد و، آویزان به در، جان می‌دادی (حاتم‌نامه۲، ۱۱۰) ║ ای صبح بیا هم‌نفَسم باش زمانی/ شاید به صفا با تو دَمی چند برآرم (حزین، ۳۴۰) ║ ق۱۳. این‌زمان کایّام صلح است و فراغت/ کافرم گر فرصت او را یک زمان شد (قائم‌مقام۲، ۵۱) ║ ق۱۴. شاه زمانی متفکر شده و گفت: همین‌طور است که می‌گویی و این بسیار کار بدی است و موجب تأسف است که در فرانسه دو گروه باشند، و ازبرایِ یک پیکر سلطنت دو سر باشد (طاهر میرزا۱، ۸۳) ║ ۱۳۰۹ش. زمانی از اشعار فصحای عرب و عجم دلیل می‌آورد، درضمن هم گاه گاه من‌باب ملح در طعام از مزاح‌های خوش‌لفظ ذکری می‌فرمایند که یک کلمه لفظ رکیک در آن نیست (نواب رضوی، ۱/۷۱۵)
۶. مرگ؛ اجل.
ق۴. بهانه تو بودی، پدر بُد زمان/ نه رستم، نه سیمرغ و تیروکمان (فردوسی، ۵/۴۱۹) ║ ق۵. مرا کاش پیش از تو بودی زمان/ مگر جان رهانیدمی زین غمان (ایران‌شاه۱، ۲۷۵) ║ اَلأَجَلُ: زمان (تفسیر مفردات، ۴) ║ ق۸. آن خاندان چون دولت چینگگیزخان بسیار دیده و اساس آن از آن استوارتر است که به هر تندبادی متزلزل گردد. زیادت از پانصد سال است که تا حاکم‌اند و هر آفریده که قاصد ایشان شد زمان او را امان نداد (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۱۰۱۰) ║ ق۹؟. وزآن‌پس بدو گفت آن اهرمن/ که آخر، زمانت بُد از دست من (مادح، ۲۹)
۷. (دستور) الف- مفهومی در توصیف دستوری فعل که از طریق الگوهای تصریفی در فعل‌ها مشخص می‌شود و نشان می‌دهد زمان وقوع رویداد یا حالتِ بیان‌شده در فعل، نسبت به زمان گفتار چیست. این زمان می‌تواند گذشته، حال یا آینده باشد (مصوب فرهنگستان، ۱۳۹۵، در برابر tense) ؛ زمان دستوری الف؛ قس: نمود؛ وجه۱.
ق۵. زمان را سه حال است: یکی ماضی، و آن گذشته بُوَد؛ و یکی مقیم... و یکی مستقبل (قصیدۀ ابوالهیثم، ۶۴) ║ ۱۳۳۷ش. به‌طوری‌که در تواریخ عصر جدید ضبط است در مراسم ختنه‌سورانِ سراستاد، نوزاد از دلاکِ کلیمی چند ایراد دستوری گرفته و صرف صحیح زمان‌های مختلف فعل ختنه کردن در زبان عبری را به او آموخته‌اند (پزشکزاد۴، ۱۲۴) ║ ۱۳۶۲ش. نویسنده دو بار نوار به به‌عقب برگرداند تا ببیند که مارگارت واقعاً دو بار زمان حال را به‌کار برده‌است ... نتیجه مثبت است (کلانتریان، ۵۸) ║ ۱۳۷۹ش. مرعوب وسعت اطلاعات فاوست مورنائو ... و شاد از تصمیمِ عاقلانه‌ام مبنی‌بر اعتراف، پرداختم به موردی که حالا نگرانم کرده‌بود: شما همه‌اش زمان گذشته به‌کار می‌برید! (قاسمی، ۱۷۲)
ب- بخشی از تصریف فعل برای نشان دادن زمان ؛ زمان دستوریب.
ترکیبات دیگر: آخرِ زمان؛ ابناء/ابنای زمان؛ امامِ زمان؛ اهلِ زمان؛ صاحبِ زمان؛ ظرفِ زمان (ماضی/ مستقبل)