وضعیت: «در حال ویراستاری»
نهضت nehzat [گونۀ دیگر: نهضه؛ فعل همایند: فرمودن، کردن، نمودن، یافتن (مجهول: رفتن، شدن)]
(اسم) ۱. (معمولاً با حرف اضافۀ به، بر، از) (درمورد کسی یا گروهی از مردم در قالب سپاه، لشکر و مانند آن) از جایی برخاستن آن به گونه‌ای که قصد حرکت به سمت مکان یا هدف دیگری را داشته باشد ؛ استنهاض ۱؛ انتهاض ۱؛ نهوض۱.
ق۵. نهضت فرمودن ملک شمس‌الدین علی بن مسعود با لشکر سیستان به جانب شمال و مستونک و ستدن حصار قضدار (تاریخ سیستان، ۳۹۸) ║ ق۶. اتابک مظفرالدین بر حدود سمنان نهضت فرمود، فوجی را از لشکر او که بر مقدمه بودند در پای ریختند و جماعتی دستگیر شدند (ابوالرجاء۱، ۳۳۸) ║ احوال چنین گوید خواجه امام اجل تاج‌الدین سیف‌النظرجمال‌الائمة ابوبکر ... قدس‌الله‌روحه‌ونورالضریحه کی چون از دیار خوراسان نهضت کردیم و به بلاد کوهستان و عراق رحلت کردیم، رغبت‌ها در علم فقه و ادب فاتر دیدیم (احمد طوسی، ۱) ║ پارسال که از دارالملک خوارزم نهضت کرده شد مقصد اصلی و مقصود کلی هم خراسان و اتمام مهمات آن بود (بهاءالدین بغدادی، ۱۶۴) ║ چون از خراسان جانب فلان ... به‌کرات کس می‌فرستاد و بر تواتر التماس حرکت این دوست بر صوب خراسان و استخلاص ولایت (او تشبث) متغلبان می‌کرد عزیمت نهضت برای تحری رضای او بر آن سمت تصمم گرفت (بهاءالدین بغدادی، ۱۶۶) ║ شاه پیلان نهضت نمود و به شاه شیران رسید (محمد ملطیوی۱، ۴۳۵) ║ خرس گفت به هر طرف که نهضت رود مردم‌اند و هرجا که باشیم مطاوعت و مشایعت شخصی باید کرد (محمد ملطیوی۱، ۴۴۷) ║ ق۷. در اندک مدت آلات و مهمات ساخته و پرداخته گشت و نهضت ایشان به طرف روم محقق شد (ابن بی‌بی۱، ۴۷۱) ║ ق۸. سلطان علاء‌الدین ... با سپاهی بزرگ معظم و عساکری عرمرم، قصد فتح و استقلال استخلاص ولایت گجرات کرد و به یک رکضت و نهضت جملۀ آن دیار و بلاد بگرفت، و مظفر و منصور با دارالملک دهلی معاودت نمود (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۹۳) ║ ق۹. دواخان ... گفت: من این ننگ و عار و شماتت و شنار را چگونه تاب آرم که با نودهزار مرد نام‌دار از فتح این کهنه‌چهاردیوار عاجز آیم، و بی حصول مقصود و نیل مطلوب از اینجا نهضت و عزیمت نمایم (اسفزاری، ۱/۱۲۶) ║ رایات اعلی به دولت و سعادت از آنجا سمت گوالیر به قصد الب‌خان نهضت کرد (سیهرندی، ۲۰۲) ║ ق۱۰. اگر همای همایون‌فال دولت‌شاهی ضل‌اللهی سایۀ سعادت و اقبال بر فرق مخلصان این دیار اندازد ... به هر جانب که رایات جلال نهضت نماید سر در قدم آن حضرت گذاشته ... خود را معاف نخواهیم داشت (جهان‌گشای خاقان، ۱۰۰) ║ ق۱۱. خاقان سلیمان‌شأن به جهت تأدیب شیخ‌شاه به جانب شیروان نهضت فرمودند (اسکندر بیک، ۱/۳۶) ║ ق۱۲. القصه خدیو دریادل کامل‌الفضایل ... نهضت از جلال‌آباد فرموده ... سرکردگان ایل و ایلوس و خوانین و ریش‌سفیدان ایلات باننگ‌وناموس ... به عطای خلاع فاخره و دیگر عنایات وافره سرافراز و ممتاز گردیدند (حسینی منشی، ۷۸) ║ کوکبۀ نصرت‌ملازم به عزم جازم و رای حازم به جانب کرکوک نهضت یافت (مهدی استرآبادی، ۳۲۸) ║ ق۱۳. در اوایل شهر جمادی‌الثانی خبر نهضت رایت عقاب‌پیکر خاقانی به ساحت دل‌گشای چمن اوجان آذربایجان متواتر گردید (دنبلی، ۳۱۰) ║ ق۱۴. پس از نهضت شاه شهید از شیراز و وصول موکب ایشان به خوار و ورامین، مجنون‌خان مزبور حامل پیغام و واسطۀ اصلاح مابین خوانین قوانلو و دولو بود (عضدالدوله، ۶۹) ║ ۱۳۲۱ش. عجلۀ شما در انتشار همین بیانیه و قرارداد تسلیم ایران به انگلیس درست در شب قبل از نهضت ملوکانه در این موضوع بی‌دخالت نبوده و نکتۀ قابلِ‌ملاحظه‌ای است (عبداللّه مستوفی، ۳/۴۹) ║ ۱۳۲۹ش. صنیع‌الدوله در این موقع وزیر مالیه بود، سردار محیی بیست‌هزار تومان از بابت نهضت به تهران می‌خواسته، سپهسالار موافقت داشته و صنیع‌الدوله در محظور بوده است (مخبرالسلطنه، ۲۲۲)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ به) اقدام کردن برای انجام کاری (دومین شاهد این تفکیک به تفکیک ۱ هم نزدیک است.) ؛ استنهاض ۳؛ انتهاض ۲؛ نهوض۲.
ق۶. به تن خویش نهضت این مهم نتوانست کرد (ظهیرالدین نیشابوری، ۱۰) ║ ق۷. آن خبر به اسکندر رسید، نامه نوشت برفور که شنیدم که لشکر کشیدی و به مدد دشمن من نهضت کردی و حق‌تعالی مرا بر وی نصرت داد (محمد تستری، ۴۰۵) ║ ق۹. فرار از کاهلی نفس و گرانی طبع به نهضت و کارسازی عمل است از روی جد و جهد تمام، و عزم جزم بر اکمال و اتمام (محمد تبادکانی، ۱۲۷) ║ ق۱۰. بدیع‌الزمان‌میرزا ... به خانۀ خواجه محمود شاه عبور نموده بود، در وقتی که خواجه در خانه نبوده، میرزا در مهمان‌خانۀ وی نهضت نزول فرموده، خانگی خواجه در فرود آمدن میرزا دوهزار طبق ماهیچه کشیده بوده (واصفی، ۲/۳۳۹) ║ ق۱۱. من می‌دانستم که بر عهد و قول وی چندان اعتمادی نیست، اما بنابر تعظیم مصحف قرار دادم که به ملاقات وی نهضت نمایم (ابوطالب تربتی، ۱۰۰)
۳. جنبش و خیزشی سیاسی، دینی، فرهنگی و... که توسط کسی یا کسانی برای رسیدن به اهداف خاصی شکل می‌گیرد و باعث ایجاد یک جریان می‌شود ؛ استنهاض ۶؛ انتهاض۵.
ق۱۴. شرکت در نهضت ملی خراسان هم به این جهت بود که نجات این مملکت را در آن می‌دانستم (عارف، ۱۵۶) ║ ۱۳۰۹ش. اگر ملت هند در این نهضت عمومی با وجود گاندی، استقلال داخلی خود را نگیرند، صد سال دیگر کار آن‌ها عقب خواهد افتاد و بر ملت ایران هم کار سخت‌تر می‌شود (نواب رضوی، ۲/۸۸۴) ║ ۱۳۲۰ش. از آنجا که این‌جانب عبد ضعیف راقم سطور را آن پایه‌ومایه نیست که از نهضت‌های علمی و ادبی و اجتماعی مستحضر باشم، از خواندن روزنامه‌ها نیز بی‌نیاز می‌باشم (علوی۳، ۷۸) ║ ۱۳۴۰ش. آیا لازم است که باز هم کارمندی مثل اکبر ایمان‌پرداز داشته باشید که در دوران نهضت مقدس مبارزه با فساد مستقیماً زیرِ دست خودتان کار می‌کرد (صادقی، ۲۵۸) ║ ۱۳۵۰ش. در دورۀ پادشاهان قاجار ... نهضتی در شعر پارسی برای بازگشت به سبک قدما پدید می‌آید (آرین‌پور۱، ۱/۴۶) ║ ۱۳۶۱ش. نهضت اجتماعی و اقتصادی و سیاسی عظیمی در انگلستان پدید آمد و کشور را به سوی سوسیال‌دموکراسی به پیش راند (فولادوند، ۱۱) ║ ۱۳۸۷ش. پس از فروپاشی دولت ساسانی و تسلط مسلمانان، راهی که مسیحیان سریانی‌زبان ایران ... آغاز کرده بودند به گونه‌ای دیگر به حیات خود ادامه داد، راهی که به نهضت ترجمه انجامید. (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳-۱۴؛ ۱۳۸۶ ه. ش/۱۴۷)
۴. (درمورد قوای انسانی) برانگیخته شدن، به جنبش آمدن و حرکت کردن ؛ انتهاض ۳؛ انهاض ۳؛ نهوض۴.
۱۳۱۵ش. این قوۀ حیاتی که نهضت می‌کند اگر حرکت و اختیار را از دست داد و به حال خمود افتاد و به استفاده از موادی که در محل او است اکتفا کرد، گیاه می‌شود (فروغی، ۳/۳۱۳)
در نهضت آمدن
(درمورد گروهی از مردم در قالب لشکر، سپاه و مانند آن) به حرکت درآمدن و روانه شدن آن.
ق۱۲. موکب والا با عدتی وشکرده و لشکری چالش‌گر چالش کرده، فزون از تناهی اعداد به قصد تباهی اعدا در نهضت آمد (مهدی استرآبادی، ۱۹۶)
نهضت دادن
۱. (درمورد اشخاص یا گروهی در قالب سپاه، لشکر و مانند آن) (معمولاً با حرف اضافۀ به) حرکت دادن و به حرکت واداشتن آن با هدف رفتن به مکانی دیگر.
ق۹. چون کالوب از تنسیق مهمات شرعی و ملکی بازپرداخت، فرمود تا لشکری عظیم ترتیب دادند و بی توقف رایات فتح‌آیات به حرب ملک بارق نهضت داده، عنان ممالک‌ستان به حوالی و نواحی سلم معطوف داشت (میرخواند، ۱/۳۲۳) ║ ق۱۱. امیر تیمور گورکان ... در ذیقعدۀ هشت‌صدوششم رایات ظفرپیرای به جانب فیروزکوه نهضت داد (علّامی، ۱/۱۲۸) ║ ق۱۲. رایات جهانگشا از حدود نخجوان عازم مقصد گشته ... روز پنجشنبه دوازدهم جمادی‌الثانی سنۀ مذکوره موکب همایون را به جانب قارص نهضت دادند (محمد مروی، ۳/۱۰۴۴) ║ ق۱۴. امرای قزلباش که در رکاب شاه سلطان محمد بودند اردوی شاهی را به جانب قزوین نهضت دادند (حسن فسایی، ۱/۴۲۸)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ بر، به) (درمورد کسی یا گروه‌هایی از افراد)) برانگیختن و ترغیب کردن آن به انجام کاری.
ق۱۴. چند هزار نفر را نهضت بر علیه دولت می‌دهد که مملکت را هرج‌ومرج نمایند (محمد کمره‌ای، ۱/۵۷۱) ║ می‌فهمم که شما را برای ریاست کابینه حقیقتاً نیاوردند، بلکه برای نهضت دادن مردم به طرف مشیرالدوله اسباب‌چینی کرده‌اند که او را با تحکیم موقع و محبوبیت روی کار آورده، معاهده را امضا نمایند. (محمد کمره‌ای، ۲/۱۶۲۷)