ابتلا(ء)

وضعیت: «تأییدشده»
ابتلا(ء) ‎ebtelâ(ʼ)‎ [گونۀ دیگر: ابتلی؛ هم‌آوا: ابتلاع؛ جمع: ابتلاءآت، ابتلاآت، ابتلاها، ابتلائات؛ <از عربی ابتلاء ، اصطلاح قرآنی>]
(اسم) ۱. آزمودن کسی، غالباً با گرفتار کردن او به رنج و سختی،‌ به‌ویژه از طرف خدا.
ق۵. دنیا ... محل بلا و ابتلاست و فتنه‌ها و زحمت‌هاست از یک رحمت که انعام کرد بر مؤمنان (خواجه عبدالله۱، ۱‏/۱۷۵‏) ║ ق۶. ما آفریدیم آدمی را ... ازبهر ابتلا و امتحان (ابوحفص نسفی، ۲‏/۱۱۱۹‏) ║ ق۷. ما بیاموزیم این سحر ای فلان / ازبرای ابتلا و امتحان (مولوی۲، ۳‏/۴۱‏) ║ ق۸. محبوبان کامل... عقبات بلیّات و ابتلاءآت مکاشفات اسماء و صفات را به‌سلامت گذرانیده‌اند (باخرزی، ۲‏/۳۵۵‏) ║ ق۹. هرکه دعوی محبت کند، نقد جان او در بوتۀ بلا و کورۀ عنا به آتش امتحان و ابتلا بگدازند (کاشفی۱، ۹) ║ ق۱۰. حرکات نفوس و غلبات صفات بشری بر صفات قلبی ایشان ... برسبیل امتحان و ابتلاء واقع شده (حافظ حسین، ۲‏/۹۴‏) ║ ق۱۱. در این‌ میان، هبوط و صعود و زلّات و ابتلاهای گوناگون هم شیخ حاتم را روی نمود (بداؤنی، ۳‏/۱۴‏) ║ ق۱۳. ز خاندان سلامت به دستیاری عشق / مرا به ساحت میدان ابتلا آورد (صفای اصفهانی، ۲۱۱) ║ خدای تعالی هر کرا به کوری و نابینائی مبتلا می‌سازد، هرآینه او را عوض روشنائی چشم چیزی بدهد که بهتر از آن باشد. می‌خواهم بدانم که در مقابل این ابتلا به تو چه داده‌است؟ (نورالدین جزایری، ۱‏/۱۱۹‏) ║ ق۱۴. هست رنج احمقی قهر خدا / رنج کوری هست نامش ابتلا (نسیم شمال، ۲‏/۲۰۸‏) ║ ۱۳۶۸ش. بلا نزد صوفیه امتحان و ابتلاست که حق بر دوستان خویش پسندد (زرّین‌کوب۲، ۳۷۱) ║ ۱۳۷۸ش. از خداوند متعال مسئلت دارم که قصد قربت بندۀ خویش را در محک ابتلا و آزمایش‌های روزگار، هر روز بیش‌ازپیش، خالص‌تر گرداند (عبدالله نوری، ۱۴)
۲. گرفتاری، رنج و بیماری.
ق۵. وامش از ابتلا بُوَد چون کوه / کامش از احتما شکسته چو نال (ابوالفرج رونی، ۱۸۱) ║ ق۶. من به گرگان مردی را اندر ابتلاء جذام ... این هردو رگ بفرمودم زدن (جرجانی۱، ۱۹۴) ║ ق۷. در اول ملاقات بر من سلام نگفتی و سنت مفاتحت، چنان‌که میان اهل اسلام معهود است، به‌جای نیاوردی و از ابتلای من استفسار ننمودی (عوفی۱۱، ۳۱۴) ║ ق۸. از این ابتلا خدشۀ خجالتی بر رخسار سلامت من پیدا شده‌است که به کرور دهور التیام آن صورت نبندد (زنگی بخاری۲، ۴۵) ║ ق۹. ما اهل‌بیتی‌ایم که شرف و کرامت ما در کشیدن بار بلاست و رفعت شأن ما در تحمل درد و ابتلا است (معین‌الدین فراهی، ۶۳۰) ║ ق۱۰. میرزاابابکر ... آنانی که باقی مانده‌اند هرکدامی را به عقوبتی معقب ساخته، از اخته کردن ... و غیره، البته به یک ابتلا مبتلا ساخته (دوغلات، ۴۵۵) ║ ق۱۱. کارفرمایان عالم ابداع ابتلای ایام مهاجرت را به‌انتها رسانیده، مصالح راحت و فیروزمندی آماده گردید (اسکندر بیک، ۲‏/۱۱۸۲‏) ║ ق۱۳. فرموده بودند باعث سفر و ترک وطن تو چه بود؟ به‌ عرض رساند استدعای نجات از این ابتلا و خلاصی از این بلا در آستانۀ متبرکه بوده‌است (دولت علیّه، ۲‏/۶۸۶‏) ║ ق۱۴. این‌همه ابتلائات و مصائبی که بر ما وارد می‌شود دور نیست از آه آن پیر باشد (خسروی۱، ۲۸۶) ║ ۱۳۰۱ش. برای اینکه دوستان تهران از درد و ابتلاء جدیدش مطلع نشوند، هر روز لباس کهنه می‌پوشید و به یکی از شیره‌خانه‌ها می‌رفت (مشفق۱، ۲۲۲) ║ ۱۳۰۷ش. من خودم زن نداشته‌ام، لکن زن‌دار دیده و شنیده‌ام که به چه بلیّات و ابتلاآت و سرزنش‌ها ... مبتلا و گرفتار شده‌اند (آقا نجفی، ۴۰۴) ║ ۱۳۲۰ش. پیشۀ آنان همه آرام و خواب / قسمت ما درد و غم و ابتلاست (اعتصامی، ۱۷۵) ║ ۱۳۴۴ش. پایگاه طبقه‌ای افراد نیز در چگونگی ابتلاآت روانی آنان دخیل است (آریان​پور، ۲۶۰) ║ ۱۳۷۱ش. عطارها و نسخه‌پیچ‌ها ... در امراض و ابتلائات ... به‌معالجۀ مردم می‌پرداختند (شهری۱، ۲‏/۲۷۳‏) ║ ۱۳۸۲ش. پیشِ خودم این بدقولی‌ها و بی‌نظمی‌ها را، جدا از شخصیتِ ذاتی‌اش، به این ابتلائات اسناد می‌دادم (جعفری، ۱‏/۴۹۰‏)
۳. (معمولاً با حرف اضافۀ به و گاهی با؛ گاهی قبل از حرف ‌اضافه، کسرۀ اضافه و یای میانجی می‌آید) دچارشدن کسی به گرفتاری یا رنج و بیماری و جز آن‌ها، گاهی از طرف خدا برای آزمودن او.
ق۶. حق تعالی صبر بر شداید را بر سه نوع بنهاد، گفت: آنانکه صبر کنند ... بر درویشی و تنگ‌دستی و گرسنگی ... و انواع ابتلا به بلا (ابوالفتوح، ۲‏/۳۲۲‏) ║ ق۷. وضو پیش‌از آنکه طعام خورده‌باشند درویشی را ببردو بعد از طعام دیوانگی را ببرد، یعنی انسان را از ابتلا به دیوانگی بازمی‌دارد (شهاب‌ الاخبار۱، ۱۳۲) ║ ق۸. بازرگان ... قصۀ پسر و ابتلای او با زن و بازماندن از کسب بگفت (نخشبی۱، ۳۴۲) ║ ق۹. جوانان و نورسیدگان را محافظت می‌باید کرد از ابتلاء به صحبت چنین کسان و از دیگر آفات (عبدالله قطب، ۴۵۳) ║ ق۱۰. مقارن ابتلا بدان مصیبت، چندگاه در محنت قید و حبس افتاد (خواندمیر۱، ۴‏/۴۳۵‏) ║ ق۱۱. خیر او سبب انتفاع به ثواب نعیم و شرّ او موجب ابتلا به عذاب جحیم شود (خالقداد۲، ۲‏/۱۸۰‏) ║ ق۱۲. مرا از دین‌ودنیا بری کرده، قصور کامل در اعتقاد من به‌هم رسیده، خسرالدنیاوالآخره شده‌ام و جهت ابتلای این درد بی‌درمان ... معلوم است بر من چه می‌گذرد (میرزا کلانتر، ۵۹) ║ ق۱۳. خوف ابتلای به بدعت در مقابل ایستاده‌است و اختیار ترک نیست (میرزای قمی: تنکابنی، ۱۹۹) ║ ق۱۴. هرکه پا به دایرۀ اسلام گذاشته در راه حمایت دین و دفاع از مسلمین، از اقتحام در معارک و ابتلا به مهالک پروا نداشته (اختر، ۴‏/۳۰۸۷‏) ║ ۱۳۰۱ش. او بدبختانه دراثر ابتلای به یک چشم‌درد و بی‌اطلاعی دکتر معالج، چشم‌هایش به‌طوری ضعیف شده‌بود که جز سایه‌ای از اشخاص و اشیاء چیزی نمی‌دید (مشفق۱، ۲۲) ║ ۱۳۱۵ش. مصیبت بزرگ بلای عشق است و ابتلای به زن که مردم مایۀ شادی خاطر می‌دانند، درصورتی‌که سردفتر غم‌هاست (فروغی، ۳‏/۹۲‏) ║ ۱۳۳۸ش. من درحین ابتلا به آن عوارض وحشتناک چه کارها که نکرده‌ام (قاضی۱، ۱‏/۲۷۳‏) ║ ۱۳۶۴ش. جنگ را شروع کن تااینکه ملت مصر براثر ابتلای به جنگ، تمام بدبختی‌های خود، ازجمله فرعون کذاب را فراموش کند (منصوری، ۲‏/۷۵۹‏) ║ ۱۳۷۷ش. پدر ویساریون ... به‌سبب ابتلا به آتشک تودماغی حرف می‌زد (شاملو۱، ۱‏/۱۶۰‏)
۴. آشکار شدن.
ق۷. این از بزرگ‌ترین دلیل‌هاست بر آنکه شرع در ستر فواحش رخصت طلبیده‌است ... پس امید داریم که ما از این کرم محروم نشویم، روزی که ابتلای سِرها باشد (مؤیّد خوارزمی، ۲‏/۴۳۵‏)
۵. ایجاد بلا و گرفتاری برای کسی.
ق۷. پیوسته به غارات و تخریب عمارات، ابتلاء اهالی به عظایم و اخلاء آن حوالی از مواشی و غنایم، مشغول بودیم (سیرت جلال​الدین، ۱۴۶)
ابتلا دادن
۱. (معمولاً با حرف اضافۀ به) دچار کردن به بلا، گرفتاری و مانند آن‌ها.
ق۷. چون یک‌چندی بر این گذشت، چنانک عادت روزگار است، او را به خصم مضر و دشمن مُصر ابتلا داد (محمد ملطیوی، ۱۹) ║ هر دو را به بلاء جلا ابتلا داد و به زوال اقبال نوید فرمود (محمد ملطیوی، ۲۸)
۲. ⇅ ابتلا کردن.
ق۹. خدای‌تعالی ... ابتلا دهد او را در مال‌و‌منال که آن را عرضۀ تلف گرداند (کاشفی۱، ۲۱۱) ║ ۱۳۲۶ش. به الست تو چو بلی زدم همه دم ز حب و ولا زدم / چه شُدَت که دادیم ابتلا ز یکی بلی به دوصد بلا (تقی دانش، ۲‏/۱۲۹‏)
ابتلا داشتن
(با حرف اضافۀ به) پیوسته دچار بودن به بیماری و گرفتاری.
ق۱۰. اگر کسی آشامد که به علت امتلا ابتلا داشته‌باشد اجزای غذا را چنان هضم سازد که ولولۀ گرسنگی در ملک بدن او اندازد (خنجی۱، ۱۷۴) ║ ق۱۳. از ماه مبارک رمضان الی‌کنون به درد کمر ابتلا دارم (فرّخ خان، ۴‏/۱۲۲‏)
ابتلا دیدن
دجار شدن به رنج، بلا، گرفتاری و مانند آن‌ها.
ق۶. داود دل در اوریا بست، ابتلا و محنت دید (احمد طوسی، ۵۷۱) ║ ق۷. هرچند نوح نوحه‌گری کرد مدتی / وز قوم خویش دید بسی رنج و ابتلا ـ هم عاقبت به کام دل خویششان بدید / در آب غرقه گشته به آتش شده سزا (دهستانی، ۱‏/۵۲‏) ║ ق۹. آن‌که مخلوقی را دوست می‌دارد، این‌همه ابتلا می‌بیند و آن‌همه انتظار می‌کشد تا به محبوب خود می‌رسد (معین‌الدین فراهی، ۷۴۲) ║ ق۱۱. ابتلای فراق کشت مرا / کس مبیناد ابتلای فراق (قدسی، ۳۰۳)
ابتلا فرمودن
↑ ابتلا(ء)‏۱.
ق۷. آنچه در دنیا آفریده‌ایم، از معادن و نبات و حیوان، آن را آرایش زمین گردانیده‌ایم تا ابتلا فرماییم که از مردمان در آن بی‌رغبت‌تر کیست (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۴۳۲‏) ║ ق۸. او را ابتلا و آزمایش فرمود و بدو وحی و الهام کرد تا فرزند ... خود را ... در راه حق قربان کند (رشیدالدین فضل‌الله۱، ۱۳‏/۲۴‏)
ابتلا کردن
↑ ابتلا(ء)‏۱.
ق۴. ابراهیم را به آتش نمرود انداختند و او را بدان ابتلا کردیم (بلعمی۲، ۱‏/۴۰۵‏) ║ ق۵. چون سلیمان آن تخت بدید، گفت: این از فضل خدای است که مرا ابتلا کرد تا شکر کنم که خدای من بی‌نیاز است (ابواسحق نیشابوری، ۳۰۰) ║ ق۶. فرزندان شما و خواسته‌های شما فتنتی است، یعنی آزمایشی و ابتلائی، که خدای ‌تعالی کرده‌است (نجم​الدین راوندی، ۲۶۵) ║ ق۷. ابتلاام می‌کنی آه الغیاث / ای ذکور از ابتلااَت چون اناث (مولوی۲، ۳‏/۲۸۳‏) ║ ق۸. از امام صادق (ع) روایت است که این آیت «و لَنَبْلُوَنَّکم» خاص در حق امیرالمؤمنین علی (ع) است و او را به این چیزها ابتلا و امتحان کردند (ابوسعید شیعی، ۴۹) ║ ق۹. خدای ‌تعالی ایوب را ابتلا کرد به رنج‌های عظیم از دردها و بیماری‌ها (ابوالمحاسن جرجانی، ۱‏/۲۰۷‏)
ابتلا نمودن
↑ ابتلا(ء)‏۱.
ق۷. حمد بی‌حد و ثنای بی‌عد خدای را ... آن‌که خلق را بیافرید و روزی ایشان را واسع گردانید و اصناف مال‌ها بر جهانیان افاضت فرمود و به گشتن حال‌ها ابتلا و امتحان نمود (مؤیّد خوارزمی، ۳‏/۴۸۵‏)
ابتلا یافتن
(معمولاً با حرف اضافۀ به) ؛ ⇅ ابتلا دیدن.
ق۷. هر پادشاه که ظاهر موافق خاطر ندارد و زبان او ترجمان جنان او نباشد، همچون من بدین عنا ابتلا یابد (محمد ملطیوی، ۱۵۵) ║ ق۸. اگر والعیاذ بالله فقیر ضعیف‌حال به اختلال احوال ابتلا یابد و از تدبیر معاش عاجز شود، عن‌قریب وضع او به انقلاع و استیصال سرایت کند (ابن هندوشاه۱، ۱/جزء۱‏/۳۱۳‏) ║ ق۱۰. آن غلام، به‌واسطۀ خدمتی که از او صادر شده‌بود، در چنگ عِقاب و عتاب خواجه ابتلا یافته (خنجی۱، ۲۳۴)
ترکیبات دیگر: محل ابتلا