وضعیت: «در حال ویراستاری»
شریف šarif [جمع: اشراف؛ صورت تفضیلی و عالی: اشرف]
یک. (صفت) ۱. (درمورد چیزی) دارای قدر و ارزش و اعتبار؛ ارزشمند؛ گرانمایه.
ق۴. زفان اندامی شریف است و فضیلت آدمی به وی پدید آید و آلت حس ذوق است (اخوینی، ۷۹) ║ ق۵. آن کس کی این قدر نداند اگر از این علم شریف بی‌بهره مانَد رواست (شهمردان۲، ۳) ║ ق۶. گفته‌اند... ایشان را علم آموزید که شریفترین همة ادب‌هاست (ابن قضاعی، ۳۸۳) ║ ق۷. تن آدمی شریف است به جان آدمیّت/ نه همین لباس رعناست نشان آدمیّت (سعدی۳، ۵۰۴) ║ ق۸. این حدیث که روایت کردم حدیثی است بس شریف، رمزی است بس لطیف؛ جوهری است بس گرانمایه؛ نکته‌ای است بس بلندپایه (ابوسعید شیعی، ۵۰۷) ║ ق۹. تنگ شد قافیۀ عمر شریف/ دَم‌به‌دَم می‌شودش مرگ ردیف (جامی۳، ۱/۶۹۲) ║ ق۱۰. عمری چنین شریف و هوایی چنین لطیف/ بیدار شو نه وقت شکرخواب غفلتست (بابا فغانی، ۱۱۷) ║ ق۱۱. از حسرت ایّام شریفی که شد ازدست/ آهی ز دل پیر جهان است دَم صبح (واعظ، ۱۳۶) ║ ق۱۲. از کتب فقهیه نیز به ثبوت رسیده که هرچه به طور طب مضر است و ترک آن مخالفت به شرع ندارد، ارتکاب وی در شرع شریف نیز منهی است (ارزانی، ۳/۷۷۷) ║ ق۱۳. نوّاب چنگیز میرزا جوانی است محجوب ... در خط نستعلیق مهارتی دارد و هموارهٔ اوقات شریف را به درس و مشق مصروف می‌آرد (خاوری، ۲/۱۰۸۴) ║ ق۱۴. افتتاح تعلیم و تعلم شعب فن شریف شیمی... که حکماء مشرق زمین و فلاسفۀ یونان از آن به اسم کیمیا تعبیر می‌نموده‌اند و لفظ شیمی محرف آن است (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۲۷) ║ ۱۳۱۲ش. از روز تصدی شغل شریفِ سوفلوری... قول داده‌بود که از حقوقش، مردانگی بی‌نظیری خواهد کرد (مسعود۲، ۴۳) ║ ۱۳۳۴ش. حاج‌شیخ... گفت: معذرت می‌خواهم که اسباب تضییع اوقات شریف را ندیده و نشناخته فراهم ساخته‌ام (جمالزاده۵، ۲۶) ║ ۱۳۸۰ش. روزنامه‌نگاری... کار بسیار شریفی است (خاتمی، ۸۴)
۲. (درمورد کسی) دارای مقام و مرتبۀ اجتماعی بالا؛ بلندمرتبه؛ بلندپایه.
ق۴. مَلِک روم را سوری بود و همة خلق، مه‌تران و شریفان روم را، گِرد کرد (بلعمی۲، ۱/۶۲۷) ║ ق۵. چون امیرالمؤمنین بار داد هرکس از اعیان چون وزیر و اصحاب مناصب و ارکان دولت... و وضیع و شریف به محل و مرتبة خویش پیش رفتند و بایستادند (بیهقی۱، ۳۵) ║ ق۶. نبوَد جز به علم، مرد شریف/ نشود جز به جهل، مرد، وضیع (حمیدالدین بلخی، ۳۴) ║ ق۷. نبینی اگر پادشاهی کاری به کسی فرماید که تدبیر آن کار نداند مردم وضیع و شریف عیب او کنند (تبصرة العوام، ۱۷۷) ║ ق۸. ملوک کبار و امرای نام‌دار... و وضیع و شریف و لشکری و کشوری... جملة اصناف مردمان... حاضر شده‌بودند (ثغری، ۱۴۰) ║ ق۹. ترک و تاجیکت ثناخوان از وضیع و از شریف/ مرد و زن شادان به رویت از صغار و از کبار (بدر شیروانی، ۳۳۷) ║ ق۱۰. تمام اهالی قرشی را چه از وضیع و شریف و چه از رضیع و خریف، تمام را قتل عام کردند (دوغلات، ۳۹۰) ║ ق۱۱. مردم... از وضیع و شریف... به‌استقبال شتافته، سپاهیان مکمل و مسلح از دو جانب صف‌آرا گشته (وحید قزوینی، ۴۶۶) ║ ق۱۲. نیابد سفله دستی تا شریفی درمیان باشد/ رواج کار باشد وقت بی‌آبی تیمّم را (تأثیر، ۲۷۷) ║ ق۱۳. در یک خانه که مشتمل بر یک در و یک صحن‌سراست، دور آن برای پنجاه شصت کس زن و مرد، شریف و کمینه، توی هم، در هفت هشت طبقه منزل مقرر است (میرزا ابوطالب، ۳۰۸) ║ ق۱۴. در مواقع سواری و انتهاض موکب اعلی، خدّام و حرّاس سلطنت احدی را از وضیع و شریف در معابر پادشاهی متعرّض و مزاحم نبودند (ایران۱، ۵/۳۵۴۱) ║ ۱۳۲۰ش. همواره توجهات ملوکانه شامل حال هر شریف و وضیعی خاصّه مشتی رعیت بینوا [و] کسبه بیچاره بوده و نظر انور رعیت‌پرور همایونی همیشه معطوف بیچارگان است (اسناد اصناف، ۱/۵۸) ║ ۱۳۷۹ش. من خیلی به زندگی مردم فکر کرده‌ام... به سلوک و سازگاری و ناسازگاری مردم... از وضیع تا شریف، از دارا تا ندار (محمود۲، ۱/۲۶۰)
۳. (درمورد کسی) دارای خصلت های انسانی، اخلاق نیکو و شایسته، و شرف و بزرگی؛ ارجمند؛ بزرگوار.
ق۵. لَحسا شهری است که... و گفتند سلطان آن مردی بود شریف (ناصر خسرو۲، ۱۴۷) ║ ق۶. پادشاهی فراوزیری گفت: کی بود که مرد شریف گردد؟ گفتا: چون هفت خصلت در وی جمع گردد. گفت: آن چیست؟ گفت: اوّل همت آزادگان دوّم شرم دوشیزگان... سیم تواضع بندگان... هفتم عقل عزیزی اندر او نهان (محمد منوّر، ۱/۲۴۸) ║ ق۷. مرد لئیم، نیکوئی که با وی کرده‌باشند آن احسان را وامی پندارند در ذمّت آن محسن، و مرد شریف احسانی که با وی کرده‌باشند بر خویشتن آن را دِینی داند که ادای آن واجب است (محمد ملطیوی، ۳۲۴) ║ ق۸. عبدالله خوبترین و شریفترین قریش است، و من که وهب‌ام هیچ شوهر به آمنه دختر خود نمی‌پسندم الّا عبدالله (ابرقوهی، ۱/۱۰۴) ║ ق۹. حاجی ادهمشه نکو مردیست پر وجه و شریف/ هرکه بیند گویدش چشم بد از وی دور باد (بدر شیروانی، ۵۲۰) ║ ق۱۰. ضمیر منیرش پر از راز غیب/ وجود شریفش مبرّا ز عیب (عبدی بیک۱، ۱۲۲) ║ ق۱۲. مقبل مصری دید که مذبذب است. پرسید: ای جوان شریف، ترا مذبذب می‌بینم، خیر باشد! (حاتم‌نامه۲، ۳۸۸) ║ ق۱۳. امام جعفر صادق... فرماید که: دیدن ترنج بر چهار وجه بود: یکی زن نیکوروی، دوم کنیزک، سوم دوست توان‌گر، چهارم فرزند شریف صالح، والسلام (نوری، ۲/۳۳۸) ║ ق۱۴. فرزند نیک‌نهاد پاک‌نژاد وطنم. برادر شریف و بزرگ‌وارم هزار، هزار بار جان ناتوانم قربانت (عارف، ۴۴۱) ║ ۱۳۰۸ش. این‌ها مردمانی هستند که خود را شرافت‌مند و انسان شریف می‌دانند، من هم به‌قولِ آن‌ها فاحشه‌ای هستم که بایستی انواع‌واقسام مصائب را بر من وارد آورده و همة آن‌ها را متحمل شوم (ربیع انصاری، ۱۴۹) ║ ۱۳۳۴ش. در کوچة ما... حاج‌شیخ سقط‌فروش بود که الحق مردی امین و شریف، متدین و خداترس و خیرخواه و مسلمان حقیقی و کامل‌العیاری به‌شمار می‌آمد (جمالزاده۵، ۱۵) ║ ۱۳۸۲ش. ناهید خانم که زنی بسیار زیبا و عفیف و شریف بود (جعفری، ۱/۳۸۵)
۴. (درمورد کسی) که از نسل پیامبر و امامان شیعه، یا سرور و بزرگ و مورد احترام جمعی است؛ سیّد.
ق۵. آن را که هر شریفی نسبت بدو کنند/ زیرا که از رسول خدای است نسبتش (ناصر خسرو۱، ۱/۱۷۹) ║ ق۷. یک فقیه و یک شریف و صوفی‌ای/ هر یکی شوخی بَدی لایُوفی (مولوی۲، ۱/۳۶۶) ║ ق۸. گویند شمس‌الائمه شریف بود و هم ازقِبل مادر به امیرالمؤمنین علی مرتضی می‌رسد (افلاکی، ۱/۷۵) ║ ق۹. جمعی أنصاریان که حاضر بودند گفتند: یا رسول‌الله او پیرِ ماست و سیّد و شریف ماست و مردی عاقل است گفتارِ کودکی در حقِّ او مشنو؛ تواند بود که سخنِ وی فهم نکرده باشد و نیکو نشنیده (ابوالمحاسن جرجانی، ۱۰/۸۱) ║ ق۱۰. ابن‌البزاز، رحمه‌الله، در مقالات از حضرت شیخ‌صدرالدین موسی (خَلَفِ صدق حضرت شیخ) قدس‌سره، نقل می‌کند که شیخ‌صفی‌الدین فرمود که در نسب ما سیادت هست، لیکن سؤال نکردم که علوی یا شریف؛ و مشتبه ماند (حافظ حسین، ۱/۲۲۴) ║ ق۱۳. در صحرا ملوک‌الطوایفی متداول است شیخان قبایل غالباً شریف یعنی از نسل پیغمبرانند (ایران۱، ۲/۹۰۸) ║ ق۱۴. که باشند هر هفت پوران من/ شریفند سیّد به هر انجمن (جیحون‌آبادی، ۳۷۹) ║ ۱۳۲۱ش. گر آستانة سیمین به میخ زر کوبد/ گمان مبر که یهودی شریف خواهد شد (عبدالله مستوفی، ۱/۱۶۴) ║ ۱۳۴۳ش. زن آرام نداشت، فکر کرد کار خوبیه که سیّدِ شریف داره پیش‌نهاد می‌کنه و مرد آرام بود (فقیری، ۲۲۸)
۵. عنوان و صفتی احترام آمیز برای اشخاص دارای مقام و مرتبۀ بالا یا مکانی مقدس.
ق۶. جواب آن نامه بنوشتم... و به وی دادم، در آن تأمل می‌کرد و اثر طلاقت و بشاشت در اساریر او پدید می‌آمد ... دانستم که آن استحسان اثر برکات و میامن آن بقعۀ شریف است و از کرامات آن سیّد بزرگوار (منتجب‌الدین بدیع، ۴) ║ ق۷. به زیارت بقاع شریف رَوَد و از روان ایشان مدد جوید (سعدی۴، ۸۱۶) ║ ق۸. حضرت شریف شهریاری چنان تصور فرماید کی امروز قایم‌مقام سلطان محمود به حقیقت اوست (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۲۳۶) ║ ق۹. قبر او در شهر طوس است به‌جنبِ مزار عباسیّه و الیوم مرقد شریف او معیّن است و زوّار را بدان مرقد التجاست (دولتشاه، ۵۴) ║ ق۱۰. چون به مکة شریف می‌رسند، مدتی آن‌جا می‌باشند. آن‌جا نیز از ایشان کرامات و خرقِ عاداتِ غریب سر برمی‌زند (حافظ حسین، ۱/۴۱۲) ║ ق۱۱. اگر این مضمون به خاطر شریف راه نیابد حکم فرمایند که در اقلیم ایشان نباشند (محمود افوشته‌ای، ۵۵۷) ║ ق۱۲. جوان التماس نمود که یک شب به قدم کَرَم وثاق مرا مشرف ساز، تا ماحضری که باشد به نظر شریف رسانم (محمد مروی، ۱/۳۲۱) ║ ق۱۳. وزیر سابق نوّاب ظلّ‌السلطان که از عمل معزول و در آن مکان شریف به زیارت و دعاگویی مشغول بود (خاوری، ۲/۸۹۵) ║ ق۱۴. فردای آن روز که به خدمت حضرت شریف بودیم، بنده به زبان بیزبانی ترکی و فارسی و به استعانت حاجی احمد آقا استدعای خود را به عرض رسانیدم (ممتحن‌الدوله، ۱۰۳) ║ ۱۳۰۱ش. من شما را می‌شناسم، اسم شریف را بردم، و اگر اجازه بدهید سایر اطلاعاتی که دربارة شما دارم عرض کنم (مشفق۱، ۲۱۶) ║ ۱۳۲۰ش. زهی شرافتِ من اگر این یک قطره خونِ کثیفی که دارم درنظرِ شریف قیمتی داشته‌باشد (جمالزاده۲، ۱۶۹) ║ ۱۳۸۲ش. مباشران مسن‌تر استحضار دارند جماعت مفتاحیه در زمان حاضر این اقبال را داشته که تحت لوای قطب اعلم مفتاحیة والامقام شریف سعید، معظمٌ‌له حضرت مفتاح؛ به دور از خصومت‌های تاریخی که... بر ما تحمیل می‌گردیده؛ مبتدأ شرایط جدید گردیده‌اند (ابوتراب خسروی، ۱۴۷)
دو. (اسم) حاکم مکه و متصدی کعبه.
ق۱۳. در عربستان شیخی پیدا شد موسوم به عبدالوهاب ... بر اکثر مشایخ اعراب غالب آمده همچنین یک دفعه در مقابله بر شریف مکه نیز غالب آمد (ابوالحسن قزوینی، ۱۶۴) ║ ق۱۴. هر شتری یازده ریال آن را پاشا و شریف و قونسول و مطوف و مخرّج می‌برند ... حاجی اگر ندهد یا نداشته باشد امر به مخاصمه و مجادله و عرض به شریف و والی و قونسولات خواهد کشید (فراهانی، ۱۹۸) ║ ۱۳۲۱ش. با امیر حاج و امیر مدینه و شریف مکه هم داستان‌هایی دارد که نظیر داستان او با ادارة راه‌آهن و نقل آن با وجود بامزگی موجب تطویل است (عبدالله مستوفی، ۱/۳۴۸)