وضعیت: «در حال ویراستاری»
سقوط soqut
یک. (اسم) ۱. (در مورد صفات و ویژگی‌های انسان) زایل شدن و از بین رفتن آن.
ق۴. بُوَدکی این خون و ریم از آماسِ جگر بوده‌بُوَد و نشانِ این آن بُوَد کی ازپسِ تب‌هایِ تیز آمده‌بُوَد وسیاه شدنِ زفان و ازپسِ جشنگیِ صعب و قی تلخ و سکیذه... و سرفة خشکِ بی نفث و سُقوطِ شهوتِ طعام و باز لرزه گیرد بیمار را... و شکم آیدش ازاول سبز و باز ریم (اخوینی، ۴۰۴) ║ ق۵. سؤال: چه فرق است میان فسوق و عصیان تا خدای‌تعالی فرق کرد میان آن؟ جواب گفته‌اند فسوق آن گناهی بود که بدان سقوط عدالت واجب آید چون شهادت زور و کذب و... عصیان همه معاصی بود (سورآبادی۱، ۴/۲۳۹۸) ║ مرض قلوب با آنکه مخطرتر است غالب‌تر است که مریض در میان قوالب از هزار یکی است... چنانچه علامت مرض قالب سقوط شهوت غذا است... قالب را ثبات و حیات نیست الا به قوت و غذای وی قلب را حیات نیست... هر که جز به ذکر حق تعالی زنده است دل وی مرده است (غزالی۳، ۴۳) ║ ق۶. هرگاه‌کی در بیماری‌های حاده بول تیره و گَنده باشد و ضعف بیرون آید دلیل سقوط قوّت باشد و خطرناک باشد (جرجانی۱، ۹۷) ║ ق۷. اگر خداوندِ سقوطِ قوّت جوان باشد و تن‌درست و فصلِ تابستان بود در آبِ سرد باید افتادن و درحال برآمدن (دنیسری، ۱۴۲) ║ ق۸. اگر پیش چشم یکی چون پشه و یا چون دود، نماید بیم فرودآمدن آب مروارید باشد امّا سیر پشت چشم و اطراف چشم علامت ضعف جگر باشد و سقوط شهوت و ماندگی (نخشبی، ۳۷۰) ║ ق۹. سکر در این باب اسمی است که اشارت می‌کنند به وی به سقوط تمالک و اختیار، و زوال صبر و طاقت و قرار از جهت استیلا و قوّت طرب (محمد تبادکانی، ۴۳۹) ║ ق۱۰. ایشان را قی صفراوی و زنجاری و سقوط اشتها که از مداومت امثال برش حاصل می‌شود، نمی‌شود و این احوال ایشان را جهت آن است که از بسیاری فلفل و ادویۀ حارّه، جگر گرم می‌شود و اخلاط حارّ و محترق می‌گردد (عمادالدین شیرازی، ۱۳۲) ║ ق۱۲. عمل ناکردن طبیعت در شراب، گاهی از سقوط قوّه کبد می‌باشد... و یحتمل که اینجا همین مقصود بود؛ چنانچه اقتصار شیخ بر عدم تصرف طبیعت در این صورت، و سکوت [او] از ذکر سقوط قوّه نیز مؤیّد بر این است (ارزانی، ۲/۶۰۷) ║ ق۱۳. اگر قوّه از غایت ضعف به درجۀ سقوط رسد، تواترْ به تفاوتْ مبدّل گردد و نبضْ صغیر بطیء متفاوت باشد (اعظم خان۱، ۴۲)
۲. (در مورد حکم، وظیفه، تکلیف، عقوبت، حق و مانند آن‌ها) باطل شدن و لغو شدن آن.
ق۵. این فصل را به تمامی گفتیم که افتادن شریعت از بنده از بهر عذر باشد نه از بهر بزرگی مقام... چون افتادن شطر صلوت از مسافر و افتادن صوم فرض و صلوت خوف به ایما... و سقوط فرض وضو چون ورا تشنگی باشد (مستملی، ۲/۶۶۴) ║ ق۶. در سقوطِ حدّ توقّف کردیم بر دلیلی دگر (ابوالفتوح، ۱۴/۸۹) ║ ق۷. با مردم آشنایی کم کن که دین و دل تو را سالمتر بُوَد، و برای سقوط حق از تو سبکتر؛ چه آشنایی چون بسیار شود حقوق بسیار شود، و قیام به همۀ حق‌ها دشوار بود (مؤیّد خوارزمی، ۲/۵۰۶) ║ ق۸. غایت مافی‌الباب آن باشد که آن عاقل مکلّف به معرفت نباشد و از عدم تکلیف به معرفت، سقوط تکلیف مطلقاً لازم نیاید (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۵) ║ ق۱۰. مقتضای اباحت زراعت سقوط حق طلب اجرت است (خنجی۱، ۲۹۶) ║ ق۱۳. در سفر، نوافل روز و نافلهٔ عشا نیز ساقط می‌شود و نافلهٔ مغرب و نافلهٔ شب و صبح ساقط نمی‌شود؛ لیکن سقوط نوافل در وقتی است که قصر در آن سفر، واجبِ معیّن باشد (محمدابراهیم کلباسی، ۲۱۶) ║ ق۱۴. علامه سبزواری گفته است که: در این صورت احتمال با قوتی می‌رود در عدم سقوط مهر، چونکه مهر واجب شد به سبب عقد، و به استصحاب خود باقی است، تا دلیلی دلالت کند بر خلافش، و نصی در مقام نمی‌باشد، و صغیره هم قصد دربارۀ او نمی‌گنجد که باعث سقوط مهر شود (ابوالقاسم یزدی، ۲/۴۶۸) ║ ۱۳۱۳ش. مادۀ ۴۴۸ـ سقوط تمام یا بعضی از خیارات را می‌توان درضمن عقد شرط نمود (قانون مدنی، ۸۶) ║ ۱۳۴۰ش. اینجا دو قول است بعضی فرموده‌اند مختص به جهادی است که به اِذن امام یا نایب خاص او باشد، مانند سقوط غسل و کفن از شهید که مختص به این قِسم است، و بعضی هم فرموده‌اند شامل هر دو قِسم است و کسانی‌که طالب تحقیق این مسئله و سایر مسائل جهادند به کتب فقهی مراجعه نمایند (دستغیب، ۲/۳) ║ ۱۳۵۳ش. در نمازِ میّت سنت است سه صف باشند پس‌از سقوطِ فرض (مردوخ، ۱/۵۹) ║ ۱۴۰۰ش. یکی از طرق سقوط تعهدات، ایفاء است (امیدیان-نوری: نامه الهیات، ش۵۵/۳۵)
۳. پایین آمدن و افتادن کسی یا چیزی از جایی بلندتر به جایی فروتر.
ق۵. گروهی گفتند هوا را معنی نزول و سقوط است. چنانکه خدا گفت عزوجل: والنجم اذا هوا، ای هبط و صقط و نزل و ترک. اگر اشتقاق او از اینجا باشد به آن معنی گویند که همه مرادها و هرچه جز دوست است از او ساقط گردد (مستملی، ۴/۱۳۸۸) ║ ق۷. مال مسلمان چون درمعرض تلف باشد و ما بی تعبی آن را نگاه توانیم داشت، آن بر ما واجب است برای حفظ مال. بل اگر سبوی آدمی از بالا درافتد و فرود آن شیشۀ دیگری باشد، سبوی را برای نگاهداشت شیشه دفع کنیم، نه برای منع سبوی از سقوط، چه مقصود منع سبوی و نگاهداشت آن باشد از آنچه شکنندۀ شیشه شود (مؤیّد خوارزمی، ۲/۷۰۸) ║ ق۸. عظم زورقی... چون دعامه‌ای است ساق را از سقوط بدن به‌جانب قدم (ابوالمجد بیضاوی، ۱۳۶) ║ ق۹. چون در تاریخ خمودِ آتش ملاحظه کردند با زمان سقوط شرفات موافق یافتند (میرخواند، ۲/۶۲) ║ ق۱۰. بروجهی‌که سابقاً مذکور گشت طایر روح پُرفتوح عمر شیخ‌میرزا به‌واسطۀ سقوط از بام کبوترخانه حسنی در روز دوشنبه چهارم ماه رمضان سنۀ ۸۹۹ به‌جانبِ ریاض جنّت پرواز نمود (خواندمیر۱، ۴/۱۰۰) ║ ق۱۲. قصه اطفال و ملّا در مثنوی مولوی... از این‌جمله است که مشی بر موضعِ ضیقِ عالیْ مؤدّی به سقوط می‌شود کسی را که سقوط متصوّر باشد، وگرنه معتادین بر ریسمانـ[ـی] که در هوا بندند مشی می‌کنند؛ چنانچه در بازیگران مرئی است (ارزانی، ۲/۴۱۷) ║ ق۱۴. پاشنه‌های کفش را هم نباید آن قدر بلند و باریک نمود که هم مشی را متعسّر و هم موجب سقوط گردد (ناصرالحکما، ۱۳۸) ║ ۱۳۰۵ش. هرزمان که رویتر خبرِ غرقِ کشتی بزرگی و یا سقوطِ هواپیمایی را می‌داد سید حسین‌علی خان با ایمانِ تمام به فرخ یا دیگران اظهار می‌داشت: حقیقتاً قریحة حضرتِ آقا شیخ جعفرعلی عجیب است (مشفق۲، ۲۰۹) ║ ۱۳۰۸ش. آن‌ها را چاپ و منتشر کن تا سرگذشت دردناک مرا سرمشق خود قرار داده و همیشه در حفاظت خود کوشش نموده و کورکورانه خود را تابع راه دیگران نکرده و به فریب و خدعه و حیلۀ خائنین در چاه نکبت و رسوایی و فحشا سقوط نکنند (ربیع انصاری، ۲۲۹) ║ ۱۳۱۵ش. پس از پیمودن پنجاه متر یکباره چون یک پارچه سنگ به زمین سقوط نمود (کاشفین و مخترعین اخیرآلمان: مهر، ش۳/۳۰۹) ║ ۱۳۳۳ش. مسافرین... از ترس و خوفِ سقوط در دریاخلاص شده‌بودند (مدنی۱، ۴۶۷) ║ ۱۳۵۸ش. بانهایتِ تأسف تیمسار مولوی از مقامات عالی ارتش شاهنشاهی ضمنِ انجام وظیفه... به‌علتِ برخورد هلیکوپتر حامل آن شادروان با سیم نقالة بالای سد و سقوط هلیکوپتر کشته شد (ابراهیمی۱، ۷/۳۴۰) ║ ۱۳۷۷ش. ببین چه خوب است یک‌دفعه سقوط برف از شاخه‌های سرو پشت کلبه. سبزی پیدا می‌شود و شاخه کمر صاف می‌کند (مندنی‌پور۲، ۸۲) ║ ۱۳۹۶ش. خودکشی دوم به صورت سقوط از ارتفاع است که اجرای آن روی صحنه آسان نیست (شهرام خرازی‌ها: نمایش، ش۲۱۶/۵۵)
۴. (هیئت و نجوم کهن) غروب منزل ماه، کوکب یا برج هم‌زمان با طلوع خورشید.
ق۵. چون آفتاب به کوکبی از ثابتات نزدیک آید او را به شعاع خویش بپوشاند و ... همچنین باشد تا آفتاب از او بگذرد چندانک چون پیش از آفتاب برآید روشنایی سپیده او را غلبه نکند. پس اول این پدید آمدن طلوع او بوَد و او را نوء خوانند و هرگاه که منزلی بدین کردار پدید آید نظیر او چهاردهم است، فروشود و این را تازیان رقیب خوانند و فروشدن او وقت بامدادان سقوط گویند (بیرونی، ۱۱۴) ║ تازیان گفتند که این روزگارهاست که اندر آن ستاره‌ها سقوط کنند از ستارگان منازل قمر (بیرونی، ۲۶۲) ║ ق۶. باران‌ها را انواء خوانند و آن را به سقوط و غروب این رقیبان منازل نسبت کنند (شرف‌الدین مسعودی۱، ۱۰۹) ║ ق۷. گروه دوم جماعتی‌اند که برطریقِ عرب می‌روند در معرفت انواء و منازل و نوء سقوط منزل قمر باشد یعنی غروبش دروقتِ طلوع صبح (خواجه نصیر۳، ۷) ║ ق۸. چون ایشان باران و برف و گرما و سایر وقایع را به سقوط و طلوع آن کواکب نسبت می‌کردند سال را بر این منازل قسمت کردند و ازبرای هر منزلی سیزده روز الّا جبهه (شمس‌الدین آملی، ۳/۴۴۷) ║ ق۹. رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم گفت: اگر من دعا کنم و خدای‌تعالی باران فرستد همانا نگوئید: ... ما را به طلوع فلان ستاره یا به سقوط فلان ستاره آب دادند و باران فرستادند (ابوالمحاسن جرجانی، ۹/۳۶۰) ║ ق۱۰. اگر در وقت انگور چیدن، یا پیش از سقوط ثریا باران آید غلّه در آن سال بیشتر رسد؛ و اگر در وقت سقوط ثریا باران آید غلّه در آن سال به وقت معهود برسد؛ و اگر بعد از سقوط ثریا باران آید غلّه دیرتر برسد (عبدالعلی بیرجندی، ۷) ║ ق۱۱. سقوط هر منزل عبارت است از غروبی که او را باشد در حال رؤیت به شرط آنکه در غروب سابق از غلبۀ نورآفتاب مرئی نبوده باشد (گنابادی: شرح بیست باب نام در معرفت تقویم تام، ۸۱؛ نرم‌افزار نجوم در اسلام و ایران)
۵. (در مورد توانایی‌های روحی انسان) کم شدن و ناقص شدن آن‌ها.
ق۶. تحریم مستقدرات و اجتناب کردن از چیزهایی که موجب سقوط همّت و دئانت جبلّت بُود (فخر رازی، ۹۰) ║ ق۷. و اما شافعی ـ رضی‌الله‌عنه ـ تحریم سماع اصلاً از مذهب او نیست، چه نص فرموده‌است و گفته «مَردی که آن را پیشه سازد گواهی او نباید شنید»، زیرا که آن لهو است، و مکروهی است که باطل را مانَد. و هرکه آن بکند به سفاهت نزدیک باشد، و به سقوط مروت منسوب شود، اگرچه حرام ظاهر‌التحریم نیست (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶۱۲) ║ ق۸. سلطان و اگرچه از قبح سیرت و خبث سریرت و فتور عهد و سقوط همت او کلالی و ملالی داشت... نخواست که مشرب آن مکارم و احسان به قاذورات حرمان و خذلان مکدّر گردد (عزیز استرآبادی، ۳۹۹) ║ ۱۳۶۵ش. این سقوط عواطف نیست که به‌دستِ مشتی رجاله دامن زده می‌شود؟ پس من چه‌گونه بتوانم مجادلة بی‌سرانجام آدم و ابلیس را نادیده بگیرم... این یک تکلیف قطعی و محتوم است (آقایی۲، ۲۱)
۶. (در مورد کسی) تنزل پیدا کردن رتبه و شأن و مقام او.
ق۶. پیغامبر (صلی‌الله‌علیه) می‌گوید که هرکه نیکوئی کند از افتادن ایمن باشد، پس بزرگان دین بودند چون [عمربن خطاب و عثمان‌بن عفان و علی‌بن ابیطالب] (و حسین‌بن علی و جعفر طیار و عبدالله زبیر رضی‌الله‌عنهم‌اجمعین) و جز ایشان که همه اوفتاده‌بودند چنانکه معلوم است و همه نیکوکاران بودند، جواب آن است که مصارعِ سوء نه آن است که تو می‌دانی، مصارعِ سوء سقوط بُوَد ازعینِ حق‌تعالی، یعنی حق (سبحانه‌و)تعالی از پیش براندش و دل‌های بندگان خود را از دوستی او برگرداند (ابن قضاعی، ۵۷) ║ ق۸. جزع و اضطرار و قلق و اضطراب را هیچ فایده نیست بلک مضرت ان سقوط از درجه صابران است (ابن هندوشاه۱، ۱، جزء۱/۵۲۱) ║ ق۱۲. حکما چنین گفته‌اند که از این خصلتْ رذایل بسیار تولّد کند: اوّل خواری نفس و سقوط آن از درجۀ اعتبار و احترام، دوم تلخی عیش و نقصان عِرض، سیُم طمع جُهّال و اهل حسد در مال و جاه، چهارم اضطراب در کارها و قلّت ثَبات در آن، پنجم کاهلی در کسب فضایل و راحت‌دوستی که موجب رذایل بسیار شود، ششم دلیر شدن ظالمان در جور و حیف (شیرعلی لودی، ۲۷۴) ║ ۱۳۵۳ش. همه تصمیم‌هایی که گرفته می‌شود دلیل خاموش شدن شعله محبت مرد و سقوط زن از مقام و موقع طبیعی خود نیست (مطهری۲، ۳۰۳)
۷. (در مورد اجزای ریز بدن مانند مو) جدا شدن آن از بدن و ریختن آن.
ق۶. فضّی و ذهبی را... در کحل‌ها به‌کار دارند... سقوط موی مژه را زایل کند و اصول آن را محکم گردانَد، و اعصاب چشم را که حامل قوّة باصره‌اند قوی گردانَد (محمد بن ابیالبرکات، ۲۶۴) ║ ق۸. در سرمه‌ها و داروهای چشم کنند، نور چشم بیفزاید و اگر با سرکه طلی کنند سفیدی از اندام بِبَرد و موی را بُشک گرداند و سقوط مژه را نیکو باشد، و اصول آن را محکم کند و موی مژه از سفید شدن نگاه دارد (ابوالقاسم کاشانی، ۱۸۳) ║ ق۱۲. سنّ ترعرع... بعد شدّت است و سقوط و نبات اسنان در این مستوفی می‌شود، لیکن مراهقه -یعنی احتلام- هنوز واقع نشده‌باشد (ارزانی، ۱/۱۳۲) ║ ق۱۳. سیر... مداومت اکل آن باعث سقوط موی سفید و روییدن موی سیاه. و با انجیر و سداب و با مغز گردکان قوی‌تر از فادزهر[است] (نوری، ۱/۶۵۰) ║ ۱۳۵۰ش. اگر ضاربی ضربه به کسی وارد نماید و منتهی به نقص عضوی مثل سقوط دندان شود محکوم به حبس مجرد می‌شود (عبدالحسین علی‌آبادی: مهنامه قضایی، ش۶۷/۱۶)
۸. (در مورد حرف، کلمه، حرکت، نقطه، جمله و مانند آن‌ها) حذف شدن آن از کلام در نوشتن یا خواندن.
ق۶. ا«اَنْ»، تعلّق دارد به فصِّلت علی اَحَد و جهین بِاَنْ لاتعبدوا، و قیل: لِئَلّا تعبدوا؛ باآن‌که تا نپرستی، یا برای‌آن‌که تا نپرستی. و سقوط «نون»، محتمل است نصب را و جزم را (ابوالفتوح، ۱۰/۲۲۷) ║ ق۷. لفظ تر دراین‌موضع مجوّز سقوط حرفِ ربط است (شمس قیس، ۳۰۷) ║ ق۸. بناء مفرد در او باقی نمانده‌بود به‌واسطة سقوط تا (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۲)
۹. (در مورد کسی) نازل بودن رفتار و اخلاق او که موجب می‌شود در اجتماع فردی ناپسند به نظر برسد.
ق۶. مخلص‌الدین به غایت متموّل بود، بر جمع مال حرصی داشت، بسیارخورتر از عصای موسی بود، نجیب‌الدین پس از آن، شغلی دیگر جز به خواب و تمنّی ندید، چون گاو خَراس تنگْ‌میدان آمد، پس از آن دولت او را باد خزان به سر برآورد، او و مخلص‌الدین به خساست و سقوط به هم نزدیک بودند، منصب، بیماری بُوَد که او را علّت به علّت دیگر برخیزد، نجیب‌الدین چون شمع برخاست و بنشست (ابوالرجاء۱، ۲۰۰) ║ ق۸. امثال این حرکات سِمَت زرق و نفاق دارد و به عجز و سقوط و نزول و هبوط مفضی و مسری که (نفاق المرء ذله) (عزیز استرآبادی، ۴۵۰)
۱۰. (در مورد رتبه، شأن، منزلت، احترام و مانند آن‌ها) تنزل پیدا کردن آن.
ق۷. پادشاه چون خواهد که مجرم را سیاست کند، سکینت و وقار را شعار خود سازد، و از طیش و سبکی احتراز واجب داند تا عقوبت و سیاستی که کند به‌جای خود بُوَد نه زیادت و نه نقصان. و چون از یمین‌ویسار او کاری رود، و خواهد که بیند، التفات کند و بیشتر اعضا را بدان صوب نگرداند. و چون کسی درمقابل او نشیند، زود زود بدو ننگرد، چه جمله حرکات خدام متناسب نباشد ؛ و نباید که پادشاه هر حرکتی را بیند به‌جهت آنکه چون حرکتی نامعلوم بیند، اگر آنرا پاس ندارد، موجب سقوط وقع بُوَد. و اگر هر حرکتی را پاس بازدارد، موجب رنج خاطر گردد و همه عمر در آن رود (قطب‌الدین شیرازی۲، ۱۶۸) ║ و هم در این معنی باشد آنچه بترسد که زبان در‌حق وی دراز کنند ـ اِما در حضور او به‌تجهیل، یا منسوب کردن او به ریا و نفاق، و اِما در غیبت او به انواع غیبت ـ و این وجوب را ساقط نکند. چه در این جُز زوال زیادتی‌های جاه نیست که بدان حاجت بیشتر نباشد. وَاِلا اگر برای ملامت ملامت‌کننده‌ای یا غیبت فاسقی یا دشنام و تعنیف او یا سقوط منزلت از دل او یا دل امثال او حسبت گذاشته شود، اصلاً آن را وجوب نتواندبود. چه حسبت از آن خالی نماند مگر آنکه مُنکَر همان غیبت باشد، و داند که اگر انکار کند، غیبت‌کننده از آن بازنه‌ایستد و او را هم غیبت کند. پس این حسبت حرام باشد؛ زیرا که سبب زیادت معصیت است (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶۹۹) ║ ق۸. نفْسِ او چون خود را در مرتبه‌ای بداند... به‌قدرِ سقوطِ حرمتِ شیخ در دلِ او، در نفْسِ او ابا و سرکشی پیدا آید (باخرزی، ۲/۷۱)
۱۱. ← سقط۱.
ق۸. ابوعلی سینا در شفاء آورده که پنج فرزند در حمل آورده‌اند. و همچنین منقول است که بیست فرزند به پنج حمل آورده‌اند و مانده است. و نقل کنند که زنی را سقوط طاری گشت و همچنین کیسه‌ای افتاد از او، هفتاد صورت کوچک در آن بود. و همچنین منقول است که اگر زنی پسری و دختری بیاورد غالب آن باشد که خود و فرزندان نماند. اگر دو دختر یا دو پسر بیاورد غالب آنکه بماند (منصور بن محمد شیرازی، ۱۸۹)
۱۲. (در مورد پادشاه، دولت، کابینه و مانند آن) برکنار شدن آن از قدرت.
ق۱۴. شاه... می‌گفت: ساقط شوم و سقوط خود را با تلگراف بفهمم. اوه به‌مراتب دوست‌تر دارم که چون برادرم لویی شانزدهم به سیاست‌گاه بالا روم تاآن‌که از پلّه‌های تویلری مطروداً پایین بیایم و با سخریه و استهزاء مرا بیرون کنند، نمی‌دانید که سخریه و استهزاء در فرانسه (طاهر میرزا۲، ۱۲۷) ║ کابینه کند سقوط و ازنو/ چون بز بپری تو بر بلندی (عشقی، ۳۸۶) ║ هم‌مسلکان، چون در این موقع بحران و سقوط کابینه حاضره که بی‌شبهه منجر به یک بحران سیاسی و فترتی می‌شود که ممکن است تا زمانی نامعلوم اساس تشکیلات اداری مشروطیت را توقیف یعنی مجلس شورای ملی را تعطیل کند و قطعاً این وقفه با حالت کنونی مملکت در مقابل سیاست خارجی منافی و مضر بلکه مهلک است (قبالهٔ تاریخ، ۱۵۹) ║ گفت رفع تزلزل شد؛ شاه را دیدم و وثوق‌الدوله را بردم حضور شاه و رفع شد. گفتم خیر، باز باقی است و شاید سقوط نمائید (محمد کمره‌ای، ۱/۷۸۹) ║ ۱۳۰۵ش. هنگامِ تزلزلِ دولت‌ها بایستی اقلاً عده‌ای را دردست داشته‌باشد تا در درشکه‌ها سوار شده به ارگ یا صاحب‌قرانیه بروند و بقا و یا سقوطِ کابینه را به‌عنوانِ خواستة ملت تقاضا کنند (مشفق۲، ۲۶۰) ║ ۱۳۴۴ش. امپراتوری روم درآستانة سقوط خود گرفتار چنین عدمِ‌تعادلی شد (آریانپور، ۴۴۶) ║ ۱۳۷۲ش. امروز، در ملاقات با خانواده... گفته شد که سقوط ازهاری و نخست‌وزیری شاپور بختیار قطعیت یافته و این یک سرگرم انتخاب هم‌کاران خود در هیئت‌ِدولت است. خنده‌آور آنکه نام من هم دراین‌میان برده می‌شود (به‌آذین۱، ۲/۲۰۶) ║ ۱۴۰۰ش. هجوم غلزایی‌های قندهار، که به اشتباه افاغنه خوانده می‌شدند باعث سقوط حکومت صفویه شد (حسن جوادی‌نیا: پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ش۱۶/۱۲۵)
۱۳. (در مورد شهر، کشور، ناحیه و مانند آن‌ها) به تصرّف درآمدن آن به وسیله یک گروه نظامی یا غیرنظامی.
ق۱۴. یک شخصی خبر داد که خبر سقوط پاریس هم رسید و خبر دیگر که قشون عثمانی و آلمان تا دوازده فرسخی بادکوبه رسیده (محمد کمره‌ای، ۱/۱۳۹) ║ ۱۳۱۲ش. آنژولراس گفت: این یک جاسوس شهربانی است و رو به ژاور کرد و گفت: شما دو دقیقه قبل از سقوط سنگر گلوله‌باران خواهید شد... به گفتة خود افزود: من موزیک‌چی را به شما دادم اما قره‌نی را می‌خواهم (مستعان، ۲/۶۲۹) ║ ۱۳۵۱ش. حتی تقصیر سقوط رُم را هم به گردن آتیلا انداخته‌اند (دریابندری۲، ۷۶) ║ ۱۳۶۳ش. پس‌از سقوط رباط‌کریم دیگر قوای آن‌ها درمعرضِ خطر قرار گرفته‌بود و دمکرات‌ها مجبور شدند ایران را ترک کنند (علوی۸، ۱۶) ║ ۱۳۹۷ش. مجموعه یازده‌قسمتی حقیقت کار بعدی گروه محسوب می‌شد که یکی از اهداف آن ترسیم علل سقوط خرمشهر بود (میترا احمد خمسه: رشد آموزش زبان و ادب فارسی، ش۱۲۳/۶۵)
۱۴. (در مورد زن) به فساد و بی‌عفتی کشیده شدن او.
۱۳۰۸ش. نوشتم اگر بر من ترحم نمی‌کنی بر جنینی که نتیجة شهوت‌رانی و بوالهوسی خودت می‌باشد رحم نما و مرا از این ورطة سقوط بدنامی خلاص کن (ربیع انصاری، ۲۴۲) ║ ۱۳۳۸ش. اگر فکر... بچه‌ها نبود تاکنون هزارباره به مسلک هنری حسین‌خان درآمده یا به گندآب سقوط و رسوایی کشانده شده‌بودم و درهرحال تکلیف و سرنوشتم گواین‌که هنوز معلوم نیست چه باشد، غیراز این بود که هست (افغانی، ۱۶۵) ║ ۱۳۵۰ش. از شما تقاضا دارم مردانگی کنید و از سقوط من جلوگیری نمایید. تمنا دارم درحقِ من پدری کنید و تکلیف مرا با خسرو روشن نمایید (راصع، ۳۵)
۱۵. (در مورد نرخ، بها و قیمت چیزی) کم شدن آن.
۱۳۳۵ش. تمام این کارها برای سنگین کردن وزن و در عین حال موجب فساد و نامرغوبی و سقوط قیمت در فروش و فرار مصرف‌کننده از خرید و قبول اوست (قابل توجه و دقت بازرگانان صادرکننده پنبه و حبوبات: اتاق بازرگانی، ش۳۵/۳) ║ ۱۳۴۹ش. حال بر سر موضوع اصلی رفته می‌پرسیم چه کسی واقعاً از سقوط نرخ لیر استفاده می‌کند (روزبه: بورس، ش۸۷/۷۱) ║ ۱۳۶۰ش. به‌علتِ... سقوط سریع قیمت‌ها... و ورشکستگی‌های انبوه، خساراتی درمقیاسِ عظیم بر بورژوازی وارد آمد (سرمایهداری، ۱۱۵) ║ ۱۴۰۱ش. ریسک سقوط قیمت سهام برای سرمایه‌گذاران یک عنصر حیاتی به شمار می‌رود (حیدری سورشجانی-جودکی چگنی: مطالعات بین‌رشته‌ای در مدیریت و مهندسی، ش۵/۱۸۶۱)
دو. (هیئت و نجوم کهن) حضور یک کوکب در برجی که نسبت به برجی دیگر در حالت ساقط (معنی ۱) است.
ق۵. آن کوکب که ... همی هادهد، اندر وتد بُوَد اَو مایلی‌وتد ... اَو محترق باشد اَو راجع ساقط بُوَد از وتد ... رد کند از سقوط به وتد و آن رد بُوَد به صلاح (المدخل، ۱۷۳)
سقوط آزاد
(مصوّب فرهنگستان، ۱۳۸۲، در برابر free fall) (فیزیک) حرکت یک جسم در راستای قائم و با شتابی ثابت وقتی که صرفاً تحت تأثیر نیروی گرانش است و هیچ نیروی کندکننده‌ای مانند مقاومت هوا بر نیروی وزن و حرکت جسم تأثیری ندارد.
۱۳۰۴ش. سقوط آزاد اجسام تولید حرکت با شتاب یکنواخت می‌نماید (تقی ارانی: اصول علم فیزیک، مطبعهٔ سیروس، ۱۳۰۹ش، ۱۵/۱) ║ ۱۳۵۱ش. گالیله ... برای اولین بار اثر جاذبه را در سقوط آزاد اجسام و حرکت آن‌ها روی سطح شیب‌دار مورد مطالعه قرار داد (علی‌اکبر مهدی‌پور: مکتب اسلام، ش۴/۵۲) ║ ۱۳۷۸ش. ما ممکن است سنگی را در فضا با وارد کردن یک نیروی اضافی به سمت پایین پرتاب کنیم. ما این حالت را سقوط آزاد نمی‌دانیم (غلامعلی حداد عادل: پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، ش۲۰/۶۸)
سقوط جمره
حذف خواهد شد. شاهدها فرازبان است. مدخلیت ندارد. بهنامی.
ق۱۳. سقوط جمرهٔ اول، بیست و یکم شباط باشد (فروغ اصفهانی، ۱۷۰) ║ سقوط جمرهٔ اول، چهاردهم شباط باشد (فروغ اصفهانی، ۱۷۰) ║ سقوط جمرهٔ اول، هفتم شباط باشد (فروغ اصفهانی، ۱۷۰)
سقوط جنین
← سقط جنین۱.
ق۶. اگر پاره‌ای از آسیاسنگ زبَرین بر زن حامله بندند از سقوط جنین به‌ناوقت ایمن باشد (محمد بن ابیالبرکات، ۲۸۷) ║ ق۱۳. سداب... باعث سقوط جنین[است] (نوری، ۱/۶۴۰)
سقوط دادن
۱. (در مورد زن) کشاندن او به بی‌عفتی و فساد.
۱۳۳۸ش. مایة فساد بیشتر در مردم است که هنرپیشه را به‌راهِ انحراف می‌کشانند و همین‌که او را سقوط دادند دست‌ها را دَمِ بینی می‌گیرند و از کنارِ لاشة گندزده‌اش می‌گریزند (افغانی، ۹۹)
۲. (در مورد چیزی یا کسی) آوردن او از جایی بالاتر به جایی فروتر.
۱۳۳۸ش. این موضوع... سیدمیران را در دوزخی که برای خود ساخته‌بود به پایین‌ترین طبقه سقوط می‌داد (افغانی، ۵۲۲)
۳. (در مورد کسی) پایین بردن مرتبه و شأن او.
۱۳۴۷ش. میرزاباقر... درزمرة گدایان حرفه‌ای درآمده... جهل و بی‌خِرَدی او را تا بدین پایه سقوط داده و عقل و فکر و دانشی را که می‌توانسته در صدها طرق مفید و سودمند به‌کار اندازد، معطوف این‌گونه امور داشته که این حالت باز خود نوعی دیگر از خواص خلقت جنس دوپا می‌باشد که با اندیشة خویش می‌تواند خود را به‌هرطریق مسوق گردانَد (شهری۴، ۴۴۰)
۴. (در مورد چیزی) پایین آوردن و تنزل دادن رتبه و کارکرد آن.
۱۳۶۸ش. حق‌التألیف برایش پولِ زور و در اجبارِ پرداخت دشوارتر از بچه آوردن بوده، مؤسسه‌اش را به همان نوحة سینه‌زنی چاپ کردن سقوط بدهد (شهری۲، ۴/۱۲۶)
سقوط لهات
(پزشکی کهن) آویزان شدن و پایین آمدن زبان کوچک از محل طبیعی خود و متورم شدن و سرخ شدن آن با علائمی مانند درد، سوزش، تشنگی و ایجاد مشکلاتی در بلع و حرف زدن.
ق۸. غرغره که سقوط لهات و اوجاع حلق را مفید بوَد: صفت آن گشنیز، عدس هر یک دو درم؛ طباشیر یک درم بکوبند و به آب گشنیز بیامیزند و به آن مضمضه کنند (محمد بن منصور شیرازی: کفایه منصوری (مجاهدیه) و رسالۀ چوب چینی، ۷۸۰؛ نرم‌افزار جامع طب) ║ ق۱۰. سبب سقوط لهاة و حنک که مراد بآن سقف دهن است انصباب خلط حار حاده است (محمد بن محمدعبدالله، ۳۳۸) ║ ق۱۱. حصرم: ... عصارۀ او ... جهت ... سقوط لهاة و قلاع ... و فرزجۀ او جهت تنقیه و اصلاح رحم نافع (حکیم مؤمن، ۹۰) ║ ق۱۲. هدبه: ... تحنک بدان با عسل جهت خناق و سقوط لهات و ... چون در کوزه نو سفالی بسوزانند و با عسل مخلوط کرده ... جهت عسر نفس مجرب دانسته‌اند (عقیلی خراسانی، ۸۸۷) ║ ق۱۳. نفوخ سقوط لهات به سبب رطوبت مفرط: نوشادر، فلفل مساوی بکوبند و دردمند در حلق (لطیف قزوینی، ۵۲)
سقوط نطفه
(هیئت و نجوم کهن)
ق۵. بکاهن این ساعات و اجزا از ساعاتِ مکث... آنچه بیاید مکث بُوَد معدل از وقتِ سقوطِ نطفه تا بیامدنِ مولود به بیرون از روز و ساعات (المدخل، ۲۱۹) ║ تدبیر عطارد را بُوَد که فلکِ وی افرازِ فلکِ قمر است چنانکه ابتدا کرد اندر سقوطِ نطفه تدبیرِ کواکبان از علْوی به سفلی (المدخل، ۲۲۳) ║ ق۸. حکمای نجوم را در احکام موالید دو مبدأ است... یکی مبدأ سقوط نطفه در مشیمه که آن را مَسقِط خوانند و به نمودار بطلمیوس و هُرمُس و ماشاءاللّه و زردشت تحقیق و تصحیح آن‌زمان می‌کنند و برحسبِ صلاح و فساد حال طالع آن وقت و باقی بیوت احکام می‌نویسند (عزیز استرآبادی، ۴۸) ║ حضرت عزت می‌فرماید... چون ولادت مبارک در ماه رمضان بُوَد لاجرم سقوط نطفه و استقرار آن در ماه ذی‌الحجة‌الحرام بوده باشد (عزیز استرآبادی، ۴۸) ║ ق۹. کاهنان و منجمان به بارگاه گردون‌اساس نمرود شتافته معروض داشتند که بعداز جدوجهد بسیار این قضیه به‌تحقیق پیوسته که زمان سقوط نطفه موعوده فلان شب خواهد بود (میرخواند، ۱/۹۷)
سقوط یافتن
۱. ↑ سقوطیک. ۱۲.
ق۱۴. مشاور گفت تبانی با مستشارالدوله کرده بودیم که من و مشاورالسلطنه استعفا بدهیم، کابینه صمصام سقوط یابد، با مستشارالدوله کابینه وثوق‌الدوله را درست نمائیم (محمد کمره‌ای، ۱/۳۳۸)
۲. ↑ سقوطیک. ۱۳.
ق۱۴. مذکور شد که پاریس سقوط یافته. و جشن تاج‌گذاری که تبدیل به گاردن‌پارتی شده بود آن هم خبر رسید که موقوف شده، شاید به عنوان صرفه‌جویی، و اعانه به فقراء شود (محمد کمره‌ای، ۱/۲۴۷)