وضعیت: «در حال ویراستاری»
تمتع tamatto’ [جمع: تمتّعات؛ فعل همایند: برداشتن؛ بستن؛ فرمودن؛ کردن؛ گرفتن؛ نمودن؛ یافتن]
(اسم) ۱. برقرار کردن رابطۀ جنسی و لذّت ناشی از آن ؛ استمتاع۱.
ق۴. هر وقتی کی از تمتّع بیندیشد، ازار او بیالاید و منی از او جدا گردد بی‌مراد، و مزه نیابد از جماع (اخوینی، ۱۳۸) ║ در آن روزی که دارو خورد[ه]باشد / نباید کش تمتّع کرد[ه]باشد (میسری، ۴۵) ║ ق۵. خالد را ولوعی بودی به حدیث زنان، هر جا که فتحی برآمدی به تمتّع مشغول شدی (سورآبادی۱، ۴/۲۳۶۵) ║ ق۶. مرا شبقی به افراط روی نمود؛ زنی دانی که با وی تمتّعی برود؟ (ابوالرجاء۱، ۱۸۶) ║ ق۷. طایفۀ ارباب ملاهی به ماه‌پیکران تمتّع گرفتند و منتظران آمال به احراز مال و جمع خیول و جِمال رفع یافتند (جوینی، ۲/۷۸) ║ ق۸. بفرمود تا مردم دل به حرب نهند و از زنان تمتّع نگیرند تا آنگاه که از قتال شامیان فارغ شوند (هندوشاه نخجوانی، ۵۲) ║ ق۹. پسر قاضی صدرالملک یک پاتر را بر خود داشته بود، با او انواع تمتّعات می‌نمود (شمس عفیف، ۴۷۲) ║ ق۱۰. جهت مصلحت بقای بنی‌نوع و دوام سلسلۀ انساب و ... قاعدۀ نکاح و تزویج عذاری و تمتّع و معاشرت اماء و جواری معیّن فرموده (ادریس بن علی بدلیسی: قانون شاهنشاهی، ۳۷؛ میراث مکتوب، ۱۳۸۷ش.) ║ ق۱۱. عقد تمتّع واقع شد و همان شب کام دل یافته از محبوبه تمتّع گرفتم (ملکشاه، ۵۱۷) ║ ق۱۲. این خود مقدّمات و ابتداء آزار پولک بود که به تقریب تمتّع زن سلیطه‌ای که کاش آن روز سیاه گردنم شکسته بود یا ... یا در عالم ذرّ موجود نگردیده بودم خلاصه چه گویم و چه نویسم که از دین که بری شده باشم معلوم است بر من چه می‌گذرد (میرزا کلانتر، ۵۹) ║ ق۱۳. در آنجا جمعی از زنان یائسه و غیریائسه بنشاند تا هر مرد که خواهد تمتّع از ایشان بتواند و ملّاباشی هم از طرفین حق تمتّعی می‌گیرد (میرزا حبیب۱، ۵۳۲) ║ ق۱۴. زهرۀ طناز به انواع ناز / کرد بر او دست تمتّع دراز (ایرج میرزا، ۱۰۱) ║ ۱۳۲۳ش. گروه انبوهی از زن و مرد و شیخ و شاب به هم افتاده جز خوردن و خوابیدن و تمتّع گرفتن فکر و ذکری نداشتند (جمالزاده۴، ۲۰۳) ║ ۱۳۳۸ش. هما ... در خانۀ این مرد شخصیت خود را به‌عنوانِ یک آلت تمتّع و کامروائی بازشناخته بود (افغانی، ۴۳۸)
۲. استفاده کردن از امکانات چیزی و بهره و لذّت و فایده بردن از آن ؛ استمتاع ۲؛ امتتاع.
ق۵. اگر یک نیمۀ اوقات به دنیا و تمتّع در مباحات صرف کند و یک نیمه در کار دین، بیم بوَد که آن کفۀ دیگر راجح آید (غزالی۱، ۱/۲۶۹) ║ ق۶. تو چون گُل دو‌روئی که هر‌که را همّت وصلت تو باشد دست‌هاش به خار مجروح گردد و از وفای تو تمتّعی نیابد (نصرالله منشی، ۱۲۰) ║ ق۷. در مذهب مروّت و طریق فتوّت جایز نباشد که بعد از این تو را خدمت فرماییم تا بی او به سماع و غنای تو تمتّع نماییم (دهستانی، ۳/۱۲۶۶) ║ او کسی را گماشت تا والدش را به سمّ قاتل بکشت لاجرم پس از او از پادشاهی تمتّع نبرد (سیرت جلال‌الدین، ۷۴) ║ چون کسی از آنجا تمتّعی برندارد نه فتوّت‌خانه باشد و نه خانقاه، بلک خانهٔ دنیادار باشد (عمر سهروردی: رسایل جوانمردان، ۱۲۶) ║ اشقی صفت کافر و منافق است که به‌کلّی روی به طلب دنیا و تمتّعات آن آورده‌است (نجم دایه، ۳۸۸) ║ ق۸. امروز تمتّعی ز دنیا بردار / کز حالت فردا اثری نیست پدید (ابن یمین، ۶۵۹) ║ ق۹. می‌اندیشیدی که در قصر ابیض چندان مال خرج کردم و بصریان نگذاشتند که تمتّعی از آن برگیرم (میرخواند، ۳/۱۹۴) ║ ق۱۰. هیچ‌کس از افراد و ازواج و ذوی العقول و ذوی الحیوة نیست که [او را] از این علم تمتّعی نباشد (عبدالمؤمن، ۸۷) ║ ق۱۱. خموش باش، نظر کن به طوطیان صائب / که جز قفس چه تمتّع ز گفتگو بستند (صائب، ۴/۱۸۸۲) ║ ق۱۲. حنای پشت ناخن بیشتر از دست می‌پاید / تمتّع بیش می‌باشد ز دنیا سخت‌رویان را (تأثیر، ۲۷۶) ║ ق۱۳. این‌چنین فرصت‌ها را به‌رایگان از دست نباید داد و از طرفین به‌قدرِ امکان باید تمتّعی گرفت (میرزا حبیب۱، ۵۴۹) ║ ق۱۴. حکماء اروپا از تاریخی که به شاهد علم عشق مفرط به هم رسانیده‌اند از این سنخ اسباب بهجت و وسایل تمتّع بسیار ابتکار فرموده‌اند (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۳۵) ║ ۱۳۱۶ش. آیا ما برای خود و یاران خود در دل این کوه بساط عیش و سرور و دستگاه تنعّم و تمتّعی فراهم آورده‌ایم؟ (مؤتمن، ۶۰۰) ║ ۱۳۳۶ش. حیات یک ثروتمند را با حیات درویش مقایسه کنیم ببینیم کدام یک حیات را درک کرده‌اند و از آن تمتّع گرفتند (پرویزی، ۱۶۶) ║ ۱۳۶۸ش. اما چشم‌دردهای طولانی که بیشتر هم در همین فصل به سراغم می‌آمد، پاره‌ای اوقات تمتّع از این کتاب‌های محبوب را برایم مشکل می‌ساخت (زرّین‌کوب۲، ۷۲)
۳. (فقه) نوعی از آیین حجّ واجب مسلمانان که در آن ابتدا عمره در ماه‌های حج انجام می‌شود و سپس حاجی از اِحرام بیرون می‌آید و دوباره برای اعمال اصلی حجّ واجب مُحرِم می‌شود (این نوع از حج در فقه شیعه، تنها نوع واجب برای ساکنان دور از مکه است، اما در فقه اهل سنت یکی از انواع جایز حج به شمار می‌رود) ؛ حجّ تمتّع؛ عمرۀ تمتّع.
ق۵. تمتّع آن بوَد که چون به میقات رسد، به عمره احرام آورد و به مکّه تحلّل کند تا اندر بند احرام نباشد؛ آنگاه در وقت حج هم به مکّه رود و احرام به حج بیاورد (غزالی۱، ۱/۲۲۲) ║ ق۶. مذهب ما آن است که هر کس که نه حاضری المسجد الحرام باشد فرض او تمتّع است و صفت او آن بوَد که چون به میقات اهلش رسد، احرام گیرد به عمره اولاً (ابوالفتوح، ۳/۱۰۱) ║ ق۷. باید که نایب حج از آن نوع کند که شرط کرده باشند با وی. و گفته‌اند که روا باشد که از آن با حج تمتّع گردد، اما از تمتّع با نوعی دیگر نگردد (مختصر نافع، ۹۸) ║ ق۸. گرت حجّ تمتّع در ضمیر است / مناسک‌های نعمان دلپذیر است (عماد فقیه، ۴۰۲) ║ ق۹. هدی تمتّع واجب است و محل او منا بود (ابوالمحاسن جرجانی، ۱/۲۳۸) ║ ق۱۱. کسی که منزل او از مکه دور باشد به شانزده فرسخ، فریضۀ اسلام او تمتّع است (محمد بن شاه مرتضی فیض کاشانی: هشت در بهشت، ۲۷۸؛ سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکدۀ باقرالعلوم علیه‌السلام، بی‌تا.) ║ ق۱۳. نیّت احرام چنین است: احرام می‌بندم برای عمرۀ تمتّع حجة الاسلام به‌جهتِ فرمان‌بُرداری و اطاعت خداوند عالمیان واجب قربةً الی الله (فرهاد میرزا، ۱۶۰) ║ ق۱۴. حج‌گذارا حج سه نوع است این بدان / یک تمتّع و آن دو اِفراد و قران (تقی دانش: مثنوی اکسیر اعظم، ۱۱۴؛ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸ش.) ║ ۱۳۱۷ش. از حج به ذکر حج تمتّع و شرائط وجوب آن که استطاعت مالی و بدنی و عدم خوف و ضرر است اکتفا شود (قسمت رسمی: برنامۀ تحصیلات ابتدائی: تعلیم و تربیت، ش۳-۴/۸۳) ║ ۱۳۵۶ش. دفعۀ قبل یعنی در سفر حج واجب، تمتّع در اثر رنج و زحمت و بدغذائی ... کم مانده بود زیارتم قبول شده، همانجا توی لاش مرده‌ها و سیراب‌شیردان مدفوع شتر گوسفند قربانی‌ها دفنم کنند (شهری۳، ۱۵) ║ ۱۳۹۹ش. وظیفۀ ساکنان دور (آفاق) تمتّع و وظیفۀ ساکنان نزدیک (مکّی) اِفراد یا قران است (محسن رجب‌زاده: فقه و حقوق نوین، ش۲/۱۵)
۴. (فقه) عقدی که در آن زن و مرد پیمان ازدواج موقّت ببندند؛ صیغه؛ عقد موقّت؛ متعه.
ق۱۱. عقد تمتّع واقع شد و همان شب کام دل یافته، از محبوبه تمتّع گرفتم (ملکشاه، ۵۱۷) ║ ق۱۳. یکی از دوستان من زنی را مُتعه نموده، من صیغۀ تمتّع را مابین آن‌ها جاری ساختم (نورالدین جزایری، ۱/۳۰) ║ ق۱۴. مترجم گوید که: و خواه آن زن صاحب قرء باشد یا نباشد، معقود به عقد دایم باشد یا تمتّع به‌جهتِ عموم آیه و اخبار و اجماع (ابوالقاسم یزدی، ۲/۸۳۰) ║ ۱۳۳۶ش. اگر در عقد تمتّع هم شرائطی که مخالف کتاب الله باشد بنماید، شرط فاسد است (علی‌محمد مدرّس: کانون وکلا، ش۵۲/۵۸) ║ ۱۳۷۹ش. اگر سبب دوم عقد تمتّع باشد، او نیز در وسط صحیح است و با سبب عقد نکاح نه در پیش و در نه پس معارض نیست (سید محسن خرازی: فقه اهل بیت، ش۲۳/۱۴۷) ║ ۱۳۸۴ش. عمر مشاهده کرد که در یک مورد پس از نکاح تمتّع فرزندی به دنیا آمد (حامد منتظری مقدّم: تاریخ اسلام در آینۀ پژوهش، ش۸/۱۴۵)
۵. (در اواخر دورۀ قاجار) ظاهراً بهره‌برداری، عایدی و سودی که در نتیجۀ تولید، تجارت، معامله و مانند آن‌ها، به صورت مشهود و قابل محاسبه، حاصل شده‌است
(تعریف پیشنهادی: «ثروت و سرمایه‌ای که باید برای آن به دولت مالیات داد.» پیشنهاد اکید حذف: مجموعا چهارپنج شاهد از اواخر دورۀ قاجار پیدا شد و به نظر می‌آید تبدیل به اصطلاح نشده است. علاوه بر این، به گمان بنده [فتاح] در همان معنای عمومی «بهره‌برداری و استفاده» است که با توجه به بافت کلام، متعلق‌ٌبه و متممش «اموال و املاک و دارایی و ثروت» در نظر گرفته می‌شود. لذا صرفاً برای توجه و نظردهی ویراستاران گرامی تفکیک شد. -فتاح) (در چک‌لیست‌های اقتصاد و مالی بخش علوم انسانی نیز به عنوان اصطلاح ثبت نشده بود، با این حال آقای امیری‌نژاد به عنوان متخصص علوم دیوانی و سیاق بررسی بکنند، به نظر من، با توجه به آنکه تمتع به معنای سود بردن و بهره بردن است؛ شاید چیزی شبیه به سود حاصل از تجارت و معامله باشد و حفظ این تفکیک احوط است. -صاحبی) (آقای امیری‌نژاد دیدند و در جایی چنین اصطلاحی نیافتند، اما قرار شد با این قیدهای تردید و بدون برچسب، تفکیک و تعریف را حفظ کنیم. -فتاح).
ق۱۴. درصورتی‌که مالیات تمتّع و مالیاتی جهت کارخانجات در مملکت وضع شود، این کارخانه‌ها تا مدت بیست سال از این تاریخ از ادای این دو فقره مالیات معاف خواهد بود (اسناد تجاری، ۸۰) ║ هیات محترمه رئیسه، بنده درخصوص مالیات تمتّعی که دولت عثمانی جداً مصمم شده از تجّار ایرانی مقیم خاک عثمانی بگیرد و مخصوصاً از قرار خطوط اخیرۀ اسلامبول گویا می‌خواسته‌اند پلیس و ژاندارم به تجارتخانه‌های ایرانی‌ها بگذارند، از وزارت خارجه سؤالی دارم (اسناد تجاری، ۱۴۱) ║ مالیات یا مستقیم است یا غیرمستقیم: مالیات مستقیم آن است که بر اشخاص یا بر تملک و تمتّع از اموال واقع می‌شود و دولت آن را به این ترتیب وضع می‌کند که از هرکس گرفته می‌شود همان کس آن را تحمّل کند و رجعت نداشته باشد (فروغی۲، ۵۱۵) ║ ۱۳۲۱ش. مالیات تمتّع از تجار و کسبه، مالیات سرانه بر افراد، ...، مالیات در و پنجره و روزن و بخاری و تابلو و حق‌العبور راه‌ها و پل‌ها و به عبارت اخری {متن: آخری؛ تصحیح قیاسی} بر همه چیز حتی نفس کشیدن مالیات تحمیل خواهند کرد (عبداللّه مستوفی، ۳/۱۰۶)
ترکیبات: حج تمتّع؛ عمرۀ تمتّع؛ مالیات تمتّع