وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
دخل daxl [جمع: ادخال؛ <عربی>؛ (جمع: دخل‌ها، ادخال)]
(اسم) ۱. درآمد و سودِ حاصل از کسب‌وکار، کشاورزی و جز آن‌ها.
ق۴. مرا دخل و خوردن برابر بُدی/ زمانه مرا چون برادر بُدی (فردوسی، ۸/۴۷۳) ║ ق۵. محمد بن ابراهیم الامام را روزگار به سختی رسید و دخلش کم شد و مالی بزرگ از وام‌داران بر وی جمع آمد (اخبار برامکه، ۳۲) ║ ق۶. خرج زاید بر دخل به فقر و بی‌برگی انجامد (فخر رازی، ۴۷۲) ║ ق۷. آن شغل به من حواله کرد و من در یک شب آن جمله بنوشتم و مرا سه‌هزار دینار دخل بود و صدهزار دینار زیادت به خانه رسید (عوفی۱۱، ۱۷۲) ║ ق۸. به‌سببِ قحطی که در مکه بود دخلِ ابوطالب به خرجش وفا نمی‌کرد (حمدالله مستوفی۲، ۱۳۵) ║ ق۹. این دیه از آنِ مردی بوده است نام او سلمه ... همه وقت از قلت دخل و گرانی خراج آن شکایت کرده است (حسن قمی، ۸۵) ║ ق۱۰. دخلم از خرجم فزون‌تر بود مردم یافتند/ شحنۀ شه گنج بیرون برد از ویران من (نظیری، ۴۶۵) ║ ق۱۱. مادرش از قصور دخل بیندیشید، او را نصیحت آغاز نهاد که خویشتن را بدین مردک بی‌زر فرادادن جز زیان‌کاری نیست (خالقداد۱، ۸۴) ║ ق۱۲. دخل یک حبه نی و خرج هزار/ مایه قیراط و آرزو قنطار (بیدل، ۳/۳۳۳) ║ ق۱۳. دخل دولت انگلیس در سه ماه گذشته هشتاد کرور تومان بوده است (ایران۱، ۲/۹۳۱) ║ ق۱۴. کسانی که پس‌اندازی می‌کنند اکثر می‌خواهند این ثروت پس‌اندازشده را به مصرف برسانند که دخلی برای آن‌ها حاصل کند (فروغی۲، ۱۶۲) ║ ۱۳۰۹ش. امروز اقلاً سالی یک کرور دخل تلفن است و عن‌قریب دخلش از تلگراف‌خانۀ ایران هزار درجه بیش‌تر خواهد شد (نواب رضوی، ۲/۷۷۲) ║ ۱۳۵۴ش. عواید محدود شیخ از ... چند باب دکان و خانه دخلی نبود که آسیای بزرگ زندگی شیخ را بگرداند (احسان طبری۱، ۱۶۴) ║ ۱۳۸۲ش. اصغر بلبل ... در اوج فروش و رونق دخل، خریداران بستنی خامه‌ای را به صدای بلبل ... میهمان می‌کرد (بهنود، ۱۴۵)
۲. خراج و مالیات که از جملۀ درآمدهای حکومت است.
ق۴. نوشروان از کار خراج فارغ شد. با خویشتن گفت: کار مملکت راست شد و آنِ دخل (بلعمی۲، ۲/۷۴۱) ║ ق۵. دخل خراسان و سیستان از بغداد بریده گشت و آخر صلح افتاد ... و پس از آن هنوز آن دخل متصل نگشت که متغلبان برخاستند تا اکنون (تاریخ سیستان، ۲۷) ║ ق۶. گوهرآموده تاجی از سرِ خویش/ با قبایی ز دخل شُشتر بیش ـ داد تا از آن دهش رخش خندید/ از یمن تا عدن بدو بخشید (نظامی۵، ۱۶۲) ║ ق۷. عبایی بَلیلانه در تن کنند/ به دخلِ حبش جامۀ زن کنند (سعدی۱، ۱۲۶) ║ ق۸. به نرگس پردهٔ مستان دریده/ به شکّر دخل خوزستان خریده (خواجو۲، ۵۲) ║ ق۹. سلطان و عمیدالملک به صواب‌دید هم در روز جهت خلیفه دخلی معین کرد و مابقی را در تصرف دیوان خود آورد (عقیلی، ۲۰۶) ║ ق۱۰. خرج یک‌روزه مجلس طربش/ دخل چین و ختا فرستادم (نظیری، ۴۵۲) ║ ق۱۳. بر مزرع غارت‌زده گر دخل نویسد/ باید که به مَسّاح و به حَرّاز ستانَد (قائم‌مقام۲، ۵۶) ║ ۱۳۳۰ش. لیک روشن شد دلت از دخل‌های سبزوار/ دخل اول فتحِ باب است ای مشارالسلطنه (بهار، ۱/۳۱۰)
۳. (مجاز) محصول کشاورزی که از آن، درآمد حاصل می‌شود.
ق۵. ماندستان بیابانی است سی‌فرسنگ در سی‌فرسنگ ... و ریعی دارد چنانک از یک من تخم هزار من دخل باشد (ابن بلخی، ۱۳۵) ║ ق۶. اگر کسی خواهد که چیزهای تباه در میانِ دخل نروید و آن را دفع کنند، چنان‌که دیگرباره نروید، قدری زردروی بستانند و از آن تیشه یا تبری سازند ... هر نبات را... بدان بدروند، دیگرباره برنیاید (فخر رازی، ۳۳۴) ║ ق۷. پدر ما از سلیمی اغلب دخل باغ را به مسکینان می‌داد؛ چون انگور بودی، عشر دادی و چون مویز و دوشاب شدی، عشر دادی (مولوی۲، ۳/۹۵) ║ ق۸. آن سال دخل باغ را به نه‌هزار درم فروختم و چندانی گندم برداشتم که قوصَره‌ها و انبارها پُر کردم (افلاکی، ۲/۶۰۵) ║ ق۹. هیچ غله و میوه و دخلی دیگر نباشد و جز سنگ آسیا ندارند و معشیت ایشان از آن باشد (حافظ ابرو۴، ۲/۱۳۶)
۴. (مجاز) برداشتِ محصول کشاورزی.
ق۶. در آن زمین قحطی بود و وقت دخل نزدیک بود و میوه‌ها برآمده بود، مردم را دل نمی‌داد که وطن رها کنند و به غزات روند (ابوالفتوح، ۹/۲۴۹) ║ ق۷. چون هنگام دخل میوه رسید، بندگان خود را پیش باغبانان فرستاد تا از آنجا میوه بیاورند. رزبانان آن بندگان را زدند و ایشان را تهی بازگردانیدند (دیاتسّارون، ۲۵۶) ║ ق۸. منجمان حکم کردند که استخلاصِ بلادِ روم به وقتِ دخل انجیر باشد (حمدالله مستوفی۲، ۳۱۷)
۵. وارد شدن به بحث و گفتگوی دیگران.
ق۷. این مجامعِ حقوق دوستی است ... و آن تمام نشود مگر بدانچه برادران را بر نفْس خود یاری دهی ... و همۀ جوارح خود را به حقوق ایشان مقید کنی ... و اما گوش بدانچه سخن ایشان بشنوی ... و سخن ایشان به مرادت و منازعت و دخل و اِعراض قطع نکنی (مؤیّد خوارزمی، ۲/۴۱۸) ║ ق۱۰. این کمینه را در آن مجلس سخنی به‌خاطر رسید اما ... این فقیر را مجال دخل نشد و بعد از آن به بعضی از مخادیم که عرض نموده شد، تحسین فرمودند (واصفی، ۱/۶۰)
۶. مداخله کردن در کاری؛ مؤثر بودن در کاری.
ق۶. نشنیدی که خدا را به منعمی فرض است شناختن و هر نعمت را بدانستن و دانستن که از اوست و هیچ موجودی را از آسمان و زمین و بَرّ و بحر و سهل و جبل در آن هیچ دخلی نیست (عین القضات۲، ۲/۷۸) ║ ق۸. کرامتی که حق تعالی در حقّ انسان کرده، بسیار است ... آنچه در آن عموم را اشتراک هست، از دو قِسم خالی نبوَد ... قسم دوم آن باشد که سعی و اجتهاد را در آن دخل هست و آن نیز بر دو وجه است ... (رشیدالدین فضل‌الله۹، ۱۴۵) ║ ق۹. به‌واسطۀ دخل بیگانگان در مملکت آل سامان، بنا بر قرب جوار، بر من لازم است که به مدافعت ایشان قیام نمایم (میرخواند، ۴/۷۳) ║ ق۱۰. امام ثقلین ... نفْس نفیس خویش را از دخل در مهم خلیفۀ ثالث کشیده داشته، دیگر به اصلاح آن امر نپرداخت (خواندمیر۱، ۱/۵۱۲) ║ ق۱۱. جبریه به‌اتفاق جماعتی‌اند که بنده را هیچ دخل در افعال خود نیست، بلکه مجبور است در افعال خود (خالقداد۲، ۱/۶۷) ║ ق۱۲. به‌جز نامِ سلطنت، عالَم‌گیر را در هیچ امر دخلی نبود (گلستانه، ۱۰۰) ║ ق۱۳. قضات ایشان، اگرچه اکثر رشوت‌خور و بی‌علم می‌باشند، اما بسیار قوی‌حکمند؛ حکام و عمال را قدرت دخل در کار آن‌ها نیست (میرزا ابوطالب، ۳۶۷) ║ ق۱۴. غالبا این القاب ارثی است و با رشوه و واسطه برای نفوذ و دخل و اقتدار گرفته می‌شود (سیّاح۱، ۱۹)
۷. ارتباط بین دو چیز یا دو امر؛ نسبت بین دو چیز یا دو امر.
ق۹. ایشان را با تأسیس امر و تمهید اصول آن و استقلال با تمام آن هیچ دخل نیست، فارغ‌البال و آسوده‌اند از آنکه از این ابواب بر دل ایشان باری باشد (عبدالله قطب، ۹۳) ║ ق۱۲. اعلامِ پای‌بوسِ مناصب و پای‌بوس فرمودنِ اربابِ مناصب... شغلِ مزبور مختصِ عالی‌جاه معظّم‌الیه و دیگری را دخلی و نسبتی نیست (سمیعا، ۹) ║ ق۱۳. مراد به‌قدری در این‌جا معتزله است که می‌گویند خدا را دخلی به افعال بندگان نیست (نورالدین جزایری، ۲/۳۴۶) ║ ق۱۴. که چون نیست دخلی به نعش از حساب/ به ارواح باشد عتاب و خطاب (جیحون‌آبادی، ۲۶۵)
۸. وارد شدن؛ داخل شدن.
ق۱۰. غیر ازین چاره ندارم، پیِ دخل کویَت/ که غلامان سرِ کوی تو را بنده شوم (هلالی، ۱۲۷) ║ ق۱۲. ... کان هما آشیانه‌ای دارد/ همچو خورشید خانه‌ای دارد ... هریک آن منزل صفاانگیز/ دیده از نقش خود همان لبریز ـ از برون بسته راه دخل هوس/ در درون جای جمله خالی و بس (بیدل، ۳/۱۷۸)
۹. ایرادِ به‌جا یا نابه‌جا گرفتن از کار یا سخنِ کسی.
ق۶. جمله ... به شه‌راه دخل و خطاب برآمدند (حمیدالدین بلخی، ۵۷) ║ ق۱۰. این زمان توقع و ترصد از واقفان رموز عشق و محبت و خازنان کنوز مهر و مودت چنان است که ... انعطاف عنان کمیت قلم از وادی دخل و اعتراض نموده، به نظر اصلاح در آن نگرند (محتشم، ۲/۱۴۷۳) ║ ق۱۱. رفته‌رفته چنان شدم که در موازنۀ معانیِ ابیاتِ سنجیده و تحلیل معمیات پیچیده، دخلم بجا و دقتم رسا بود (نصرآبادی۱، ۲/۶۷۰) ║ ق۱۲. کلام من چو خارا تیغ را دندانه می‌سازد/ نسازد گزلک دخل حسودان خسته دیوانم (حزین، ۳۸۰)
۱۰. (مجاز) مهارت در کاری داشتن.
ق۱۱. مرا هم به چندین هنر دخل هست/ به من محتسب زین جهت یافت دست (طغرای مشهدی، ۲۰۵)
۱۱. (مجاز) پیشخوان یا میزی که صندوق پول در آن است یا محل پرداخت پول یا صورتحساب است، صندوق یا ظرفی که کاسب در آن پول نقد حاصل از فروش را می‌گذارد.
۱۳۰۰ش. استاد حمامی را دیدم که ... پسِ دخل چوبی سیاه‌شدۀ خود نشسته و مدام «عافیت باشد» می‌گفت (جمالزاده۱، ۸۴) ║ ۱۳۳۶ش. موسیو اختیاری پشتِ دخلِ میله‌دار نشسته بود و دم‌به‌دم نیم‌خیز می‌شد و به ساعت دیواری بالای سرش نگاه می‌کرد (شعلهور، ۵) ║ ۱۳۳۸ش. پولش را دادم آقا! ... خودت از دستم گرفتی و توی دخل انداختی (افغانی، ۳۲) ║ ۱۳۵۸ش. می‌ایستم پشتِ دخل و نان می‌فروشم (محمود۷، ۲۴۷) ║ ۱۳۶۰ش. پول را می‌اندازد تو دخل و نگاهم می‌کند و می‌گوید: به‌سلامت! (محمود۴، ۱۸۴) ║ ۱۳۷۶ش. پولشان را، اگر اسکناس بود، بندازم توی سوراخ دخلی که مثل قلک بود، اما بزرگتر و چوبی که کلیدش فقط پیش میرزا عمو بود (گلشیری۳، ۲۰۹) ║ ۱۳۸۳ش. دَمِ دخل، سهراب که خواست پول غذا را بدهد، حسن آقا گفت: آقا مهدی حساب کردند (پیرزاد۲، ۱۹۳) ║ ۱۳۸۷ش. گنده‌بک ... نصفِ پول‌های سوزی را رسید می‌کند و می‌ریزد توی دخل (امیرخانی، ۱۴۷)
ترکیبات دیگر: اربابِ دخل