وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
رقیق۱ raqiq [صورت تفضیلی و عالی: ارق؛ <عربی>]
(صفت) ۱. (درمورد مایعات، مواد سیال و مانند آن‌ها) که نسبت به انواع دیگر راحت‌تر جریان می‌یابد و روان می‌شود یا مواد محلول و مخلوط در آن کم‌تر از انواع دیگر است و در نتیجه گاه شفاف‌تر و صاف‌تر یا کم‌اثرتر است؛ شُل.
ق۴. استرخا اعنی سستی اندام از بلغم رقیق بود و تشنج از بلغم غلیظ (اخوینی، ۲۶۷) ║ ق۵. چون خون از جگر بیرون آید، تُنُک و رقیق و بی‌قوام بود کلیه برای آن است تا آن آب از وی بستاند تا خونی، بی صفرا و بی سودا، با قوام به عروق رسد (غزالی۱، ۱/۴۲) ║ ق۶. ازپسِ استفراغ هروقت‌کی از گرمابه بیرون آید وی را شاید چون غذا بخورد و از غذا نیز برآساید شراب ممزوج رقیق کی یک بهر شراب باشد و دو بهر آب مقدار نیم من بازخورد (جرجانی۱، ۲۵۸) ║ ق۷. شوکران ... درد زهدان را سود دارد و عصارۀ رقیق او اشک را از چشم منع کند (ابوبکر کاسانی، ۲/۹۰۶) ║ ق۸. غذا یا {متن: غذاها} لطیف است که از او خون رقیق متولّد شود یا کثیف (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۲۳) ║ ق۹. باید که اول صمغ آن را خمیر کند و بسیار در تکِ کاسه بمالد. بعد از آن به آب صمغ رقیق آن را بدان مرتبه رسانَد که لایق و موافق کتابت باشد (رسالهٔ کاغذ۴، ۶۲) ║ ق۱۰. نصف ظرف را پر از شفتالوی رسیده کنند ... و بعد از آن اندکی آب بر آن ریزند چنانچه بسیار رقیق نشود (قاسم هروی۱، ۲۴۶) ║ ق۱۱. به نیروی جدّ و اجتهاد سپاه نصرت‌پناه چون خون رقیق که از منافذ رگ‌ها به دل رسد، آب منجمد سیف و سنان به بدن قلعه در حصار رسید (وحید قزوینی، ۴۷۷) ║ ق۱۲. از علامات گزیدن مار آن است که از آن موضع اوّلاً خون رقیقی برمی‌آید و بعد از آن، چیزی مانند چرک، زردرنگ به زردآب (عقیلی خراسانی۱، ۲/۱۴۱۶) ║ ق۱۳. مرکّب خوب است سیاه و شفاف و رقیق باشد و اگر در آب افتد محو نشود (علی حسینی، ۵۵۳) ║ ق۱۴. خوراک میرزا باید شیربرنج و فرنی و آش رقیق و امثال آن باشد (عضدالدوله، ۱۱۴) ║ ۱۳۰۵ش. دیده می‌شود که بزاق حیوان در صورت نمودن غذای لذیذ به او غلیظ و چسبناک و در غیر این صورت، یعنی در اثر نشان دادن شیئی یا اثری که سگ از آن کراهت داشته باشد، سیّال و رقیق است (عباس اقبال آشتیانی: تعلیم و تربیت، ش۲-۳/۷۱) ║ ۱۳۴۳ش. معمولاً رنگ‌ها به قدری با آب مخلوط می‌شود که کاملاً رقیق و کم‌رنگ باشد (علی کریمی: هنر و مردم، ش۲۰/۵۰) ║ ۱۳۷۳ش. اغلب مادران گریه و بی‌قراری کودک خود را به حساب ناکافی بودن، نامناسب بودن، ناسازگار بودن و رقیق بودن شیرشان می‌گذارند (علیرضا مرندی:پیوند، ش۱۷۷-۱۷۹/۱۰۱) ║ ۱۳۹۳ش. هنگامی که اسید موجود روی سطح فسیل با آب رقیق می‌شود غلظت اسیدسولفوریک کاهش و واکنش آن با فسیل‌های کلسیتی افزایش می‌یابد (رضا نداف: رشد آموزش علوم زمین، ش۷۹/۴۷)
۲. (کسی) که بسیار مهربان و حساس است و از غم و شادی دیگران بسیار متأثر می‌شود؛ رقیق القلب.
ق۵. از رحمت حق تعالی بر تو آن بوَد که با همه کس گشاده و نرم و رقیق بودی تا از تو نفور نشوند (غزالی۱، ۲/۲۶۲) ║ ق۶. رحیم می‌گوی، رقیق مگوی؛ قوی می‌گوی، جلد مگوی؛ و علی هذا هر نام و صفت و نعت که خود را گفت می‌گوی و به آن درمگذر و زیادت و نقصان در آن میار (میبدی، ۳/۸۰۰) ║ ۱۳۶۸ش. پادشاهی بوده رقیق و رئوف، اگرچه هنگام سلطنت کلاً در ضعف و نقاهت و ناتوانی به سر برده، در ناتوانی همه رقیق می‌باشند (شهری۲، ۶/۱۴۲) ║ ۱۳۷۹ش. نمی‌دانم چه شد که وقتی پدر را در احتضار دیدم رقیق شدم. دل سنگم نرم شد! زانو زدم کنارش و دستش را بوسیدم. (محمود۲، ۱/۲۱۰)
۳. (معمولاً درمورد پارچه، شیشه، پوست حیوانات و گاه درمورد نخ و ریسمان و مانند آن‌ها) که بسیار نازک و ظریف است و معمولاً اشیاء از پشت آن‌ها پیداست.
ق۵. آنچه لبّ او به دو نیمه نیست، پوست او رقیق است و او را به ذات خویش قوامی نیست چنان‌که دیگر پوست‌ها را هست (قراضه، ۴۵) ║ ق۶. آن‌ها که در نظارۀ جمال آن مخدّرات پرده‌شان رقیق‌تر آمد، و آن اهل تحقیق و اولیا بودند، از نور کلمه اقتباس می‌کردند (سنایی۲، ۲۹) ║ ق۷. باشد که نغمۀ {تصحیح قیاسی؛ متن: نغمه و} وتر طویل غلیظ احدّ بوَد از نغمۀ وتر قصیر رقیق {تصحیح قیاسی؛ متن: دقیق} به‌سبب توتیر اوّل و ارخای دوّم (قطب‌الدین شیرازی۱، فن چهارم، ۲۰) ║ ق۹. من ... اگر رمزی از آن آشکارا کنم مضطرب گردید و برخود بلرزید چون ریسمان رقیق در چاهِ عمیق (میرخواند، ۲/۸۰۱) ║ ق۱۰. سیده ... در پس پردۀ رقیق نشستی و با وزیر و عارض بی‌واسطه سخن گفتی (خواندمیر۱، ۲/۴۳۴) ║ ق۱۱. پلک چشم رقیق و تنک باید و اگر غلیظ باشد، به مرتبه‌ای که هنگام چشم بستن دشوار به یکدیگر رسد، عیبی عظیم است (نظام‌الدین گیلانی، ۳۰) ║ ق۱۲. اتخاذ راسُخت: که عبارت از مس سوخته است، آن است که مس را صفایح بسیار رقیق سازند و در دیگی بر روی هم بچینند (عقیلی خراسانی، ۴۶) ║ ق۱۳. و اکتحال به آب آن جهت حدّت بصر و جلای غشاوۀ رقیق نافع است (نوری، ۲/۱۵۳) ║ ۱۳۲۸ش. آیا اینها همان محترماتی نیستند که با پوشش البسۀ رقیق بدن‌نما که مانع جلوه‌گری سفیدی ساق‌های پا درتاریکی نیز نبوده ... در مرئی و منظر خاص و عام مشغول خودنمائی می‌باشند؟ (احمد مهیمن: آیین اسلام، ش۲۲۷/۷) ║ ۱۳۳۹ش. اکسیژن هوا در مجاورت خون قرار گرفته و جز جدار فوق‌العاده نازک مویرگ‌ها حجاب و پرده‌ای در میان این دو دوست صمیمی نیست. اکسیژن هوا موقع را مغتنم شمرده، از جدار رقیق مزبور عبور می‌کند و وارد خون می‌شود (ناصر مکارم شیرازی:درسهایی از مکتب اسلام، ش۶/۵۹) ║ ۱۳۷۶ش. در اسلام از پوشیدن لباس‌های نازک و رقیق و بسیار نرم که مرد را به تن‌پروری عادت می‌دهد مذمّت شده است (داود الهامی: درسهایی از مکتب اسلام، ش۵/۳۶)
۴. (مجاز) (درمورد دل، طبع و مانند آن‌ها) که حساس و اثرپذیر است و موجب می‌شود که شخص در مقایسه با دیگران بیشتر تحت تأثیر عواطف و احساسات قرار گیرد.
ق۵. باشد که... گروهی ببیند که همی‌گریند، وی نیز بگرید، و اگر تنها بودی نگریستی، و این ریا نباشد که دیدار گریستن مردمان دل وی را رقیق کند (غزالی۱، ۲/۲۴۴) ║ ق۶. این تخصیص به وقت سحر به آن است که عبادت در آن وقت بر تن دشوارتر بود و وقت صافی‌تر و دل حاضرتر و رقیق‌تر (میبدی، ۲/۴۹) ║ ق۷. قلب رقیق چند بپوشد حدیث عشق / هرچ آن به آبگینه بپوشی مبیّن است (سعدی۳، ۹۰) ║ ق۸. المستنصر بالله ... راکب شد و در جامع ازهر قاهره خطبه‌ای کرد ... به رقّت او دل‌ها رقیق و خواطر محزون و عیون مبکی شدند (رشیدالدین فضلالله۱۲، ۶۹) ║ ق۹. مؤمن را دلی باشد رقیق، به نظر و تفکّر ریاضت داده و به آداب عبودیت متأدّب شده (ابوالمحاسن جرجانی، ۳/۱۸۶) ║ ق۱۱. الهی ندامت عطا کن مرا / به قلب رقیق آشنا کن مرا (قدسی، ۸۳۷) ║ ق۱۴. اعلی درجۀ عشق همین است که عاشق، عشق خود را از معشوق مکتوم دارد و چندان او را به مهر خود پای‌بند و گرفتار نسازد که اگر روزی فراق افتد، خاطر نازک و قلب رقیق معشوق از دوری او متألم گردد (خسروی۲، ۷۸) ║ ۱۳۱۶ش. عبدالله پیش آمد و گفت: اینجا چه می‌کنید؟ قلب شما پردگیان رقیق و ضعیف است و تحمل دیدن این مناظر وحشتناک را ندارید. از اینجا بروید (مؤتمن، ۹۴) ║ ۱۳۵۷ش. غزل‌های صائب را هرچند باید یکدست دانست، ولی البته در همۀ ابیات یک غزل فکر دقیق و طبع رقیق او مضمونی بکر ابداع نکرده است (نصرةالله کاسمی: گوهر، ش۷۱-۷۲/۷۵۶)
۵. (مجاز) (درمورد شعر، کلام و مانند آن‌ها) روان و دلنشین و بدون پیچیدگی و ابهام (گاه در مقابلِ «جزل» و «جزیل» می‌آید).
ق۵. من کلام وی را سخت دوست دارم، که اندر طبع رقیق است و اندر سمع لذیذ و اندر اصل دقیق و اندر عبارت مفید (هجویری، ۱۵۳) ║ ق۶. سخن به اعتبار مترسِّلان اِمّا مصنوع باشد و امّا مطبوع ... و مطبوع یا کلام جزل و محکم باشد که آثار قوّت خاطر از اثنای آن معاینه می‌شود، یا سخن رقیق و دل‌آویز که دلایل لطف طبع از مضمون آن مشاهده می‌افتد (بهاءالدین بغدادی، ۹) ║ ق۷. رکن‌الدین ... نقد نظم و نثرِ هر یک را بر محک ... فضل بی‌نهایت خود اختبار و امتحان ... می‌کرد ... و متین را از رکیک و جزل را از رقیق و خبث را از ابریز تمییز می‌فرمود (ابن بی‌بی، ۱/۸۸) ║ ق۸. مستجیر و مستغاث از ظلم و عدوان ناصر ... به عبارتی رقیق و استعارتی دقیق، بغی و طغیان و جور و کفران او عرض داشتند (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۴۱) ║ ق۱۴. اشعار فتح‌الله خان شیبانی شتر و گربه است؛ یعنی گاهی لفظ رقیق و سلیس و ملایم دارند، و باز گاهی لفظ خشن و سطبر، که مغایر ملایمت طبع است، به میان می‌آورند (افضل‌الملک، ۴۲۳)
۶. (چیزی) که در مقایسه با انواع دیگر لطیف یا نرم است.
ق۵. مشک تبتی از همه نافه‌ها لطیف‌تر و رقیق‌تر و قرقیزی ضد تبتی است در رقت و لطافت و غزنوی میان این و آن است به لطافت (تقویم الصحه، ۱۵۱) ║ ق۶. اندر طعام خوردن ترتیب نگاه دارند و آنچه لطیف‌تر و رقیق‌تر و زودگوارتر باشد نخست خورند ... ازبهر آنکه آنچه لطیف است زود گوارد (جرجانی۲، ۱/۵۸۳) ║ ق۱۲. چون غذای جنین بسیار رقیق لطیف صافی است، فضول بسیاری از آن باقی نمی‌ماند که براز گردد (عقیلی خراسانی۱، ۱/۳۶۱) ║ ق۱۴. دَلَمه: به فتحات، پنیر تازه‌ای است که خیلی رقیق است با شیره و شکر می‌خورند (قاسمی کرمانی، ۳۲۳)
۷. دارای نکات ظریف یا ریزه‌کاری‌هایی که فهمیدن آن نیاز به دقت و توجه بسیار دارد.
ق۵. ابوصالح حمدون ... اندر طریقت مرید ابوتراب نخشبی بود و ... وی را رموز رقیق اندر معاملات و کلام (هجویری، ۱۵۶) ║ ق۶. به زانوی تعلّم بنشین تا... بیاموزی که «الجنون فنون» را معانی دقیق و رقیق بسیار است (حمیدالدین بلخی، ۱۴۴) ║ ق۸. چون شمه‌ای از اسرار تجلّی شرح داده شد، فرق میان مشاهده و مکاشفه و تجلّی بس رقیق است و اطلاع بر آن مشکل (شمس‌الدین آملی، ۲/۶۸)
۸. (درمورد بخار، ابر و مانند آن‌ها) که تراکم یا چگالی آن کم است؛ تُنُک.
ق۶. هرگاه ... میان ماه و میان بصر ما ابری باشد رقیق ... مانع نگردد از دیدن جرم ماه و نفوذ کردن روشنایی او (شرف‌الدین مسعودی، ۱۰۶) ║ ق۷. هر گاه که حادث شود در هوا میان رائی و قمر غیمی رطب رقیق لطیف که قمر را ستر نکند از ابصار، منعکس شود ضوء بصر از اجزاء آن غیم به قمر (قطب‌الدین شیرازی، ۴/۳۱) ║ ق۸. واجب است که بعضی از اجزاء فک اعلی رقیق و متخلخل باشد مثل عظام انف، جهت آنکه فضلات دماغی بسیار به آن منحدر می‌شود تا به‌سهولت از آنجا به تحلیل رود (ابوالمجد بیضاوی، ۸۶) ║ ق۹. ابری رقیق میان او و آن هفتاد تن حایل شده، موسی از نظر ایشان غایب گشت (میرخواند، ۱/۲۸۰) ║ ق۱۳. وضع هوا بهتر از پیش‌تر شد. هوای جُلگه و کوه مه رقیق خوش‌وضعی داشت (ایران۱، ۱/۲۱۳) ║ ق۱۴. آن ابر هم رفته‌رفته رقیق می‌گردد تا به‌کلی مرتفع می‌گردد (اعتمادالسلطنه۳، ۹) ║ ۱۳۱۵ش. فضای عالم پر از مادۀ رقیق لطیفی است موسوم به اثیر که آن به‌واسطۀ اجسام نورانی مرتعش می‌شود (فروغی، ۲/۱۴۸) ║ ۱۳۳۹ش. تقریباً تمام ستارگانی که با چشم غیرمسلح قابل رؤیت‌اند مربوط به این کهکشان‌اند که ... مانند تودۀ ابری رقیق اوائل شب تقریباً در امتداد شمال به جنوب کشیده شده (مرتضی جلالی: فرهنگ اصفهان، ش۳۱/۲۵) ║ ۱۳۶۳ش. با آنکه اواخر بهمن بود و می‌بایستی هوا خنک باشد، اما هوا دم داشت و نم شرجی رقیقی هوا را سنگین کرده‌بود (آقایی۱، ۱۹۵)
۹. متعالی و بدون ناخالصی و آلایش.
ق۶. شرح آن احوال لطیف و تفصیل آن دل‌نمودگی‌های رقیق کی با او مهتر داشته‌ام، در قلم آوردن به صَلَف و رعونت ادا کند (میهنی، ۷۵) ║ ق۸. افطار دروقتِ سحر... فکرِ رقیق آرَد و همومِ پراگنده را جمع کند (باخرزی، ۲/۳۱۹) ║ ق۹. این مقام از رقیق‌ترین و لطیف‌ترین مقامات ارباب ولایت و مخصوصان فرط عنایت است. و ولایت در حیطۀ اسم «الباطن» است، و از اینجا است که گفته‌اند ولایت باطن نبوّت است (محمد تبادکانی، ۳۹۳)
۱۰. (در مورد چیزی) که بسیار ظریف و در نتیجه آسیب‌پذیر است.
ق۷. احنف گفت: برادری گوهری رقیق است. اگر آن را نگاه نداری در معرض تلف افتد (مؤیّد خوارزمی، ۲/۴۱۱) ║ ق۹. عنوان این صحیفۀ مرادات ... حمد و ثنای واجب‌الوجودی است ... که از محض لطف، پردۀ رقیق عنکبوتی را ... در دیدۀ سنگ‌دلان شدیدالخصومة نمودار سدّ اسکندر ساخت (میرخواند، ۲/۲)
۱۱. (درمورد شراب) که صاف و بدون دُرد و خوشگوار است.
ق۸. بر کف ساقی چو مه ساغر مشگ‌بوی می / صاف و رقیق و خوش‌نفس همچو گلاب دیده‌ام (عماد فقیه۱، ۲۲۳) ║ ق۹. خوی لبان و رخ و دهان و چَه زنخدان و خیل مژگان / می رقیق و گل و رحیق و چَه عمیق و سنان و خنجر (عصمت بخارائی، ۹۵) ║ ق۱۰. اقداح رحیق عقیق‌وش چون جام زرین آفتاب در بزم فلک آغاز گردش کرده، جام‌های شراب رقیق بی‌غش به‌سان ساغر سیمین‌هلال در محفل ثوابت و سیار رسم دَوَران به جای آورد (خواندمیر۱، ۴/۵۰۵) ║ ق۱۳. نخواهم غذای روح به‌جز بادهٔ رقیق/ نجویم انیس دل به‌جز سادهٔ رفیق/ چو دولت یکی جوان چو دانش یکی عتیق (قاآنی، ۸۲۴) ║ ق۱۴. بنوشید، بنوشید که مِی صاف و رقیق است/ بجوشید بجوشید، که همرنگ عقیق است (ادیب‌الممالک، ۲/۵۴۶)
۱۲. (مجاز) (درمورد احساسات و عواطف) که موجب می‌شوند شخص بسیار مهربان و حساس باشد و از شادی و غم دیگران بسیار متأثر شود.
ق۱۴. سلطنت‌آباد دیدۀ مبارک را به‌قدری دقیق و سلیقه را به‌قدری رقیق می‌کند که تار عنکبوتی را ملاحظه می‌فرمایند در دوشان‌تپه پرده‌های فولاد در جلو چشم او بسته می‌شود هیچ ملاحظه نمی‌فرمایند (اعتمادالسلطنه۱، ۱۵) ║ ۱۳۰۸ش. رنگش سرخ شد و ابروانش را درهم کشید، گفت: علی تو زیادی خوبی. این‌همه خوبی مرا آزار می‌کند. من از این‌طور احساسات رقیق بدم می‌آید (حجازی۱، ۴۶) ║ ۱۳۲۱ش. او مثل بچه‌ای بود که همه‌اش توسری خورده و فحش شنیده، اما احساسات رقیقش هنوز خاموش نشده (هدایت۲، ۲۵) ║ ۱۳۵۳ش. در امر زناشویی دو عنصر دخالت دارد: ... جنبۀ معنوی آن عواطف رقیق و صمیمانه‌ایست که میان آن‌ها حکمفرما می‌شود (مطهری۲، ۳۵۰) ║ ۱۳۸۰ش. انتخاب رنگ سرخ ملایم برای زن‌پوشان مخالف، ظاهراً از آن جهت بود که نمی‌خواستند زنان را که دارای ظرافت و احساسات و عواطف رقیقی بودند، همانند مردان اشقیاخوان خشن، سنگ‌دل و بی‌رحم نشان دهند (شهیدی، ۴۲۳)
۱۳. (درمورد قمار، به‌ویژه پوکر) که با پول بسیار کم یا بدون پول انجام می‌شود.
۱۳۰۵ش. رفقایش هم که به وضع روحی او پِی برده بودند، قمار، البته رقیق آن را، برای سرگرمی‌اش تجویز کرده ... بود (مشفق۲، ۹۷) ║ ۱۳۴۵ش. ما چند نفری هستیم که هروقت بی‌کار باشیم، یک پوکر رقیق می‌زنیم (عشیری، ۱/۸) ║ ۱۳۵۰ش. اما نوع دیگر این کار که صدهزارتومان و دویست هزار تومان ... برد و باخت دارد، دیگر اسمش قمار نیست، اسمش بازی است. چنین شخص شریفی ... اگر با این نیت پاک با یک پیمانکار هم‌بازی شد و یک بازی رقیق از او مثلاً پانصدهزار تومان برد، نوش‌جانش (حالت۲، ۱۲۲)
۱۴. (در مورد چیزی) اندک و خفیف.
۱۳۲۱ش. جز طعم ترش رقیقی که با شیرینی آمیخته و قوارۀ کوچک‌تر و هستۀ تلخ تفاوت دیگری با زردآلوهای پیوندی ندارد تا مستحق این توصیف غیرِادبی باشد (عبدالله مستوفی، ۱/۲۶۲) ║ در چندین پس‌کوچه بوی رقیقی از او مانده‌بود، همه را سرکشی کرد و به فاصله‌های معینی از خودش نشانه گذاشت (هدایت۲، ۲۱) ║ ۱۳۴۰ش. تنها نکته‌ای که در آرایشِ او ممکن بود موجبِ گفت‌گو و بحث و اقتراح شود، توالتِ رقیقِ دخترانه‌اش بود که تناسبی با سنینِ عمرش نداشت (صادقی، ۲۱۹)
۱۵. (درمورد امری) ضعیف و کم‌اثر یا سطحی و ساده.
۱۳۴۴ش. فلسفۀ رقیق و کم‌مایه همیشه خطرناک است (زریاب، ۶۸) ║ ۱۳۶۱ش. بعد از آن شب، شادی مادر در کنار دریا رقیق‌تر شده بود: باید هر روزی را که فرامی‌رسید جداگانه هضم می‌کرد (دریابندری۳، ۲۲۲) ║ ۱۳۷۱ش. این بافت بازی‌وار و طنزآمیز در فصل‌هایی که نویسنده به سیاست روز می‌گرود ... از هم می‌گسلد و داستان استدلالی و شعاری می‌شود. جای طنز نوِ آن را هزلی رقیق می‌گیرد (حسن عابدینی: کلک، ش۲۵-۲۶/۹۳) ║ ۱۳۸۰ش. این نگرش تاحدودی در فرهنگ مشروطه‌خواهی رقیق شد و دوباره در استبداد شبه‌مدرن بازتولید گردید (خانیکی، ۳۷۵)