ابزار

وضعیت: «تأییدشده»
ابزار۱ ‎abzâr‎ [گونۀ دیگر: اوزار؛ املای دیگر: افزار؛ جمع: ابازیر، ابزارها؛ <از فارسی میانه ‎abzār‎ «وسیله؛ ادویه، چاشنی» از ایرانی باستان ‎*abi-čarna-‎ یا ‎*upa-čāra-‎، احتمالاً از ریشۀ ایرانی آغازین ‎*čarH-‎ «آمدن و رفتن؛ چریدن؛ پرسه زدن»، از هندواروپایی ‎*ku̯el(H)-‎ «چرخیدن، گردیدن». قس فارسی باستان ‎*abi-čara-‎ «خدمت‌گزار». قس سنسکریت ‎abhi-cara-‎ «خدمت‌گزار». قس اوستایی ‎ātrə-car(ana)-‎ «آتش‌گردان، انبر». قس فارسی میانه ‎bōy-āzār‎ «ادویه». قس پهلوی اشکانی ‎ābžār‎ یا ‎abžar‎ «وسیله، مصالح». قس جزء دوم فارسی میانه ‎bōy-āzār‎ و پهلوی اشکانی ‎bōδ-āžār‎ «ادویه». در سُغدی ‎ʾʾβcr‎ «وسیله». در خوارزمی ‎ʾbzʾr‎ «ادویه». وام‌واژه در آرامی ‎ʾwpšr‎ «تجهیزات قایق»، از ایرانی باستان ‎*upa-cāra‎. وام‌واژه در ارمنی ‎aucaṙ‎ «وسیله؛ دارو»، از ایرانی ‎*abi-čarna-‎. وام‌واژه در عربی ‏أبزار‏ و ‏أبازیر‏ «ادویه».>؛ (گاهی این کلمه به‌اشتباه جمع تلقی شده است)]
(اسم) ۱. ماده‌ای که معمولاً برای خوشبو و خوش‌طعم کردن غذا به کار می‌رود؛ ادویه ؛ افزار‏۱.
ق۵. هرچه ابزارهای گرم بیش در او بود دشوارتر هضم شود، ازجهت آنکه فرموده‌اند که چنین لون‌ها را ابزارها نباید کردن (تقویم الصحه، ۵۱) ║ ق۶. گوساله ... را بدوانند و مانده کنند ... و اندام‌هاء پیشین او به سرکه بپزند و ابزارها اندرکنند (جرجانی۱، ۱۳۲)
۲. آنچه با آن کاری، به‌ویژه کارهای فنی و صنعتی انجام می‌شود ؛ افزار ‏۲؛ افزار دست ‎()‎؛ کارافزار.
ق۹. از جانب راست او برآید آهن‌ها و زورق و از جانب چپ او برآید ابزارهای درودگری آهنین (تنکلوشا، ۹) ║ ق۱۴. احتیاج بشر به مصنوعات از کبریت گرفته تا چرخ نجار و سایر آلات و ابزار واجب و مستحب به قدری محسوس و معلوم است که محتاج به شرح و بیان نیست (تربیت، ۱‏/۵۶۲‏) ║ ۱۳۱۲ش. هنگامی ‌که ابزار کارگاه تون پارچه‌بافی را بخواهند عوض کنند ... اگر از اهل خانه آن کرباس یا پارچه را ببرد ... ناخوش می‌شود (هدایت۸، ۲۰۰) ║ ۱۳۳۴ش. راننده ابزار و آچار را برداشت و به ‌کمک اسمال شروع به کار کردند (مدنی۲، ۱۶) ║ ۱۳۸۲ش. صنعتگران هرگز ابزارهایی را که برای ترسیم حاشیه‌های خطوط ساده ... به کار می‌رفت کنار نگذاشتند (محمدحسین مرعشی: نامۀ بهارستان، ش۷و۸‏/۱۱۶‏)
۳. آنچه با آن رسیدن به هدف و مقصودی ممکن می‌شود.
ق۱۴. سال بدبختی و مرگ دموکراسی دارد تجدید می‌شود، عمال این بدبختی‌ها نیز با همان اسباب و ابزار محوکننده، همان بی‌رحمی و همان قساوت دارد تجدید می‌شود (قبالهٔ تاریخ، ۱۷۰) ║ ۱۳۴۸ش. دانش را ابزاری برای برخورداری نمی‌یافتم (شریعتی، ۱۲۹) ║ ۱۳۷۸ش. مدیریت ... را به ابزاری برای رقابت‌های سیاسی تبدیل کرده ‌بود (عبدالله نوری، ۱۰۰) ║ ۱۳۸۶ش. در تهیۀ متنی انتقادی از هریک از این سه اثر استفاده از ترجمۀ سریانی ابزاری بسیار مفید و بلکه ناگزیر می‌نماید (فاضل پاکزاد: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴‏/۱۴۸‏)
۴. طرحی تزیینی که با قالب، شابلون و فِرِز بر روی گچ‌، سنگ و چوب ایجاد می‌کنند.
۱۳۶۸ش. گچ‌کار کسی بود که می‌توانست ابزار و گلویی و نقش‌و‌نگار و گل‌ و بوته و بخاری و مانند آن از کار درآورد (شهری۲، ۵‏/۵۷۸‏)
۵. وسیله‌ای مانند تخته، شابلون و فِرِز که برای ایجاد نقش بر روی گچ‌، چوب، سنگ و مانند آن‌ها به کار می‌رود.
۱۳۶۸ش. ابزاری از تخته درست کرده، در آن پست‌وبلندی‌های منظورِ نظر را به‌وسیلۀ اره و چوب‌ساب و سنباده به‌وجود آورده، گچ آماده را به دیوار مالیده، تخته را از رویِ آن حرکت می‌دهند (شهری۲، ۳‏/۱۱۳‏)
۶. (مالی) سند قانونی، مانند سهام، اوراق قرضه، اوراق مشارکت، چک، سفته و برات که به روابط قراردادی شکل رسمی می‌دهد یا به موجب آن حقی اعطا می‌شود.
۱۳۷۷ش. در یک بازار مالی کارا اوراق قرضۀ قابل تبدیل نه از دیگر ابزار[ها] بهتر است و نه بدتر (ابوالفضل شهرآبادی: حسابدار، ش۱۲۷‏/۳۱‏)
۷. (رایانه و فنّاوری اطلاعات) یکی از گزینه های تصویری که به کمکِ آن می توان به امکانات اختصاصی یک نرم افزار دسترسی پیدا کرد (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۶، در برابر tool).
ابزار بدهی
(مالی) هر نوع سند تأمین مالی که وام‌گیرنده را متعهد می‌کند تا بدهی خود را به وام‌دهنده پرداخت کند.
۱۳۷۵ش. اوراق قرضۀ قابل تبدیل ابزار بدهی ترکیبی است که به دارندۀ آن حق تبدیل اوراق قرضه به سهام عادی را در یک قسمت معین می‌دهد (فرهاد ریاضت: حسابدار، ش۱۱۳‏/۶۷‏) ║ ۱۳۹۲ش. تأمین مالی شرکت‌ها از بازار سرمایه ازطریق سایر ابزارهای تأمین مالی ازجمله ابزارهای بدهی سهم قابل توجهی نیست (مجید نوروزی: بازار و سرمایه، ش۴۰‏/۳۷‏)
ابزار پای
کفش؛ پای‌افزار.
ق۶. بی ‌ابزارِ پای نماز درست ببود یا نه، خلاف است میان ما و زیدیان روافض {تصحیح قیاسی مصحح؛ متن: با رندیان روافض} (بحر الفوائد، ۲۲۶)
ابزار تولید
(اقتصاد، علوم اجتماعی) عامل یا مجموعۀ عوامل فیزیکی که در تولید به کار گرفته می‌شود، شامل وسایل، امکانات مواد خام و جز آن‌ها (غیر از عامل انسانی).
۱۳۴۲ش. اگر مواد خام و یا ابزار تولید که در دست کارگر است، بدون تعدی و تفریط از بین برود، به‌هیچ‌وجه کارگر ضامن نخواهد بود (زین‌العابدین قربانی: مکتب اسلام، ش۵۳‏/۶۵‏) ║ ۱۳۶۳ش. گمان نمی‌کنم که هدف ... بازگشت به مالکیت خصوصی ابزار تولید باشد (نجفی ـ سیدحسینی، ۶۱۳) ║ ۱۳۸۰ش. سوسیالیست‌ها که با دو چهرۀ سرشناس احزاب گذشته ... در این دوره ظاهر شده ‌بودند، از نظریه‌های رادیکال، مثل ملی کردن ابزار تولید ...، پشتیبانی می‌کردند (خانیکی، ۲۱۵)
ابزار خوردن
۱. (درمورد چوب، فلز، شیشه، گچ و مانند آن‌ها) نقش و شکل گرفتن آن‌ به‌وسیلۀ دستگاه‌ها و ابزارهای مخصوص.
۱۳۸۲ش. این نوع پلی‌استر نیازی به پرداخت ندارد و از آن برای رنگ‌کاری کنارۀ کار و قاب ‌عکس‌های باریک یا جعبه‌هایی استفاده می‌شود که ابزار خورده‌اند (طباطبایی، ۱۹)
۲. داشتن قابلیت نقش‌پذیری و تزیین با ابزارها و دستگاه‌های مخصوص.
۱۳۹۲ش. پلی‌گرانیت مثل چوب ابزار می‌خورد و به شکل دلخواه طراح، قابل فرم‌دهی است (اینترنت)
ابزار دادن
⇅ ابزار زدن.
۱۳۸۲ش. گرداگرد تشت را به‌وسیلۀ چرخ حلبی‌سازی ابزار می‌دهند و لبۀ آن را نیز برمی‌گردانند (حسابی، ۱۸)
ابزار درون‌زهدانی
(پزشکی) ابزاری پلاستیکی یا فلزی که برای جلوگیری از بارداری در داخل رحم گذاشته می‌شود (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۲، در برابر آیودی).
ابزار دست
۱. ↑ ابزار۱‏۲.
۱۳۴۷ش. باید ... این گلیمو ببرم و بفروشم ابزار دس بخرم، یه محلۀ دوردس برم یه سر کار بنایی گیر بیارم (شهری۴، ۳۴۴) ║ ۱۳۸۱ش. امروزه کامپیوتر، ابزار دست نویسنده است و نویسنده‌ها وظیفه دارند نیازهای نوشتار فارسی را به سازندۀ‌ نرم‌افزار یادآوری کنند (اسماعیل ضیا: چیستا، ش۱۹۰‏/۷۹۴‏)
۲. (مجاز) ↑ ابزار۱‏۳.
۱۳۷۱ش. بگیروببند لفظی آشنا و یکی دیگر از ابزار ‌دست‌های داروغه‌ها بود (شهری۱، ۲‏/۳۰۹‏) ║ ۱۳۸۹ش. اگر چنین دیدگاهی را بپذیریم که دین برای دنیا است، نتیجه‌ای که ... می‌شود گرفت آن است که دین ابزار دست سیاست است (باقری دولت‌آبادی ـ سنگ سفیدی: پژوهش حقوق عمومی، ش۲۹‏/۶۰‏)
ابزار زدن
(درمورد گچ، چوب، سنگ و مانند آن‌ها) ایجاد کردن نقش یا طرح‌ تزیینی بر روی آن‌ با ابزار یا دستگاه مخصوص.
۱۳۶۸ش. گلویی [یعنی] کنج طاق را ازطرفِ سقف و دیوار نیم‌دایره نمودن و دو طرفش را ابزار زدن (شهری۲، ۵‏/۵۷۸‏) ║ ۱۳۸۲ش. از این دستگاه برای نروماده کردن لولۀ بخاری ... و نیز برای ابزار زدن استفاده می‌شود (حسابی، ۲۲)
ابزار صورت
هریک از اجزای صورت مانند چشم، بینی، لب.
۱۳۴۳ش. در راه سه ‌تا دختر خوشگل می‌رفتند ... صورت‌ها ریزنقش، و ابزار صورت جمع‌وجور، و لب‌ها قلوه‌ای و رنگ گندمگون (آل‌احمد۴، ۱۴۵) ║ ۱۳۴۸ش. همۀ ابزار صورتش پایین افتاده‌ بود، چانه و نوک دماغ که جای خود داشت. لپ‌هاش و زیر چشم‌هاش و لب‌ها هم (آل‌احمد۳، ۵۹)
ابزار قابل انتقال
(مالی) هر سند مالی که بر اساس آن بدون قید و شرط مبلغ معیّنی به حامل یا شخص معیّنی داده می‌شود و به‌راحتی قابل انتقال از شخصی به شخص دیگر است.
۱۳۸۳ش. اسناد قابل انتقال نظیر بروات ارزی علاوه بر کاربرد آن‌ها ... به‌عنوان یک وسیلۀ اصلی پرداخت ... نیز به‌کار می‌روند، مثل ابزارهای قابل انتقال، اعتبارات اسنادی و وصولی (ناشناس: نامۀ اتاق بازرگانی، ش۴۳۸‏/۱۳‏)
ابزار کار
۱. ↑ ابزار۱‏۲.
۱۳۱۲ش. هر روز مقدار زیادی از اثاثیۀ انبار و ابزار کار مفقود می‌شود (مسعود۲، ۵۵) ║ ۱۳۴۸ش. یک دیپلمه یا یک لیسانسه، به‌محض اینکه در یک اداره یا شرکت مشغول به اجرای کارهایی شد که به او دستور می‌دهند، دیگر کسی بیش ‌از یک کارگر یدی نیست که ماشین ‌تحریرش ابزار کار اوست (آل‌احمد۵، ۱‏/۶۷‏) ║ ۱۳۸۲ش. ابزار کارش یک چوب و یک تسمۀ باریک و یک فلکۀ ده ‌پانزده سانتی‌متری بود (جعفری، ۱‏/۴۱‏)
۲. ↑ ابزار۱‏۳.
۱۳۴۰ش. مبادا ... این حروف در دست تو یا روی کاغذت بشود ابزار کار شیطان (آل‌احمد۱۳، ۳۴) ║ ۱۳۷۳ش. آن موقع آقایان اراذل، ابزار کار احزاب و گروه‌های سیاسی بودند (گل​آقا۲، ۵۳)
ابزار مالی
↑ ابزار۱‏۶.
۱۳۴۵ش. حیف است که به‌واسطۀ نقایص بازار سرمایه و نداشتن ... ابزار مالی لازم ... اوراق بهاداری که در ازای اصلاحات ارضی منتشر کرده گاهی به نصف قیمت معامله شود (ابوالقاسم خردجو: بورس، ش۳۶‏/۱۵‏) ║ ۱۳۹۲ش. در موضوع ابزارهای ساختاریافته باید ترکیبی از ابزارهای مالی را در اختیار داشته باشید تا بتوانید روش ترکیبی برای تأمین مالی پیشنهاد کنید (حبیب علی‌زاده: بازار و سرمایه، ش۴۰‏/۲۰‏)
ابزار مشتقه
(مالی) نوعی ابزار مالی که ارزش آن از ابزار مالی دیگری، مانند سهام، اوراق قرضه، ارز، نرخ بهره یا کالای معیّنی گرفته می‌شود.
۱۳۷۶ش. ابزار مشتقه نیز به ابزار مالی اولیه برمی‌گردد و اگر سهام، اوراق قرضه، ارز و دیگر دارایی‌های مالی نبود ابزار مشتقه نیز وجود خارجی نداشت (حسین عبده تبریزی: حسابدار، ش۱۲۳‏/۴‏) ║ ۱۳۹۲ش. ۹۰درصد معاملات بورس‌های معتبر کالایی دنیا برروی ابزارهای مشتقۀ مبتنی بر کالا انجام می‌گیرد (بهنام محسنی: بازار سرمایه، ش۴۰‏/۱۳۰‏)
ابزار نجومی
هر نوع وسیله‌ای مانند تسلکوپ و آشکارساز، که برای بررسی موقعیت، اجزای سازنده و حرکت اجرام آسمانی به‌کار می‌رود (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۶، در برابر astronomical instrument).
ترکیبات دیگر: جعبۀ ابزار؛ کیف ابزار؛ نوار ابزار
ارجاعات: آل‌وابزار؛ آلات‌(و)ابزار؛ ابزار(و)آلات؛ اسباب‌و‌ابزار