وضعیت: «در حال ویراستاری»
ستم setam [گونۀ دیگر: استم؛ فعل همایند: جستن، ساختن، فرمودن، کردن، گرفتن، نمودن، نهادن (مجهول: شدن)]
(اسم) ۱. ضایع کردن حقّ کسی ؛ ستمکاری؛ ستمگاری؛ ستمگری.
ق۴. آن مردمان بر ابراهیم ستم کردند. ابراهیم از آنجا برفت و عیالِ خویش ... از آنجا ببرد (بلعمی۱، ۱۹۸) ║ به بیچارگان بر ستم سازد اوی/ گر از خیره گردان برافرازد اوی (فردوسی، ۶/۳۶۲) ║ ق۵. ازایرا که در کشورش بیش‌وکم / کسی گر کسی را نمودی ستم ـ بدی داده مغز ستمکاره زود / به ماران که بر کتف او رسته بود (اسدی۳، ۲۰۵) ║ بدان کار ده کو نجوید ستم/ نه آن را که افزون پذیرد درم (اسدی۳، ۲۶۴) ║ ق۶. چون هیچ دست بالای دست خود ندیدند دست تطاول از آستین بیرون کشیدند و بر رعایا ستم آغاز نهادند و این بی‌رسمی‌ها در ولایت ماوراءالنهر پیدا کردند (ظهیرالدین نیشابوری، ۵۷) ║ ظَلَمُوا: ستم گرفتند (فرهنگنامۀ قرآنی، ۳/۹۸۳) ║ ق۷. بِه گر ننهی اگر توانی/ بر من ستمی بدین گرانی (امیر خسرو۲، ۱۰۷) ║ لَایَسْئَمُونَ: ستم نشوند (فرهنگنامۀ قرآنی، ۴/۱۷۵۳) ║ ق۸. چشم مِهر از فلک سفله چه داری چو ازو/ جز جفا و ستم و حیله عیان است که نیست (ابن یمین، ۳۳۸) ║ ق۹. آنچه این زمان بر این رعایای بیچاره می‌رود از ظلم و ستم در هیچ روزگار نبوده است (حافظ ابرو۴، ۲/۲۲۸) ║ ق۱۰. دست ظلم و ستم به ترک و تاجیک و دور و نزدیک دراز کردند (روملو، ۲/۱۱۸۲) ║ ق۱۱. تا بر مسند مشید عدالت‌گستری ... نشست، قلم تعدی و ستم از رعایای بیچاره برخاست (محمود افوشته‌ای، ۲۸۲) ║ ق۱۲. به فقرا و مساکین و زیردستان خود ترحم کن، و به جور و ستم راغب مباش که ظلم بسی سلسله‌ها را برهم زده (محمد مروی، ۱/۱۳) ║ ق۱۳. بال و پرش ز سنگ ستم کِی توان شکست/ مرغی که جز در تو ندارد نشیمنی (فروغی بسطامی، ۳۲۴) ║ ق۱۴. ظلم و اجحاف و ستم یافت رواج/ عدل و انصاف و کرَم شد نابود (ادیب‌الممالک، ۲/۵۲۳) ║ ۱۳۰۹ش. آنچه در داخلۀ ایران نسبت به اهالی ایران عنایت فرموده‌است، این است که دست ظلم و ستم حکّام ازقبیل خوانین بختیاری و شاهزادگان زمان دقیانوس را از سر مردم کوتاه فرموده‌اند (نواب رضوی، ۲/۹۳۹) ║ ۱۳۴۹ش. رفیق هنرور ما ... از ستم روزگار جفاکار می‌نالید (جمالزاده۷، ۳۹) ║ ۱۳۶۳ش. وقتی که ملّتی بخواهد از زیر ستم استعمار رها بشود، خُب معلوم است که بایستی یک‌مقدار فشارها و کمبودها را تحمّل کند (آقایی۱، ۷۱) ║ ۱۳۹۴ش. معاویه در مدت بیست سال حکومتش برخلاف اسلام عمل کرد، ظلم و ستم نمود، احکام اسلام را تغییر داد (سید آصف کاظمی: مطالعات اهل‌بیت‌شناسی، ش ۲/۱۱۸)
۲. رنج و مشقت.
ق۴. جهد و ستم بر خویش‌تن نهادم و این را پارسی گردانیدم، به نیرویِ ایزد عزّوجلّ (بلعمی۱، ۲) ║ ق۷. مرد درویش که بار ستم فاقه کشید/ به درِ مرگ همانا که سبک‌بار آید (سعدی۲، ۱۶۲) ║ ق۸. سخن‌هایی که دارم از جفای چرخ بنگارد/ ستم‌هایی که دیدم از فراق یار بنویسد (اوحدی، ۱۵۸) ║ ق۱۱. شرم بسیار و سبکروحی سرشار خوش است/ ستم است آنکه نه شوخ است و نه تمکین دارد (اسیر شهرستانی، ۴۶۸) ║ ق۱۳. رحمت عمیم خاطر اقدس ... جانب محرومان غایب گرفت و انصاف فرمود که باری چون الم مهجوری دارند ستم محرومی نبینند (قائم‌مقام۱، ۳۳۰) ║ ۱۳۶۸ش. خسیسی مشتی سنجد ... به خانه برد و زنش را گفت این بهترین غذاییست که تاکنون خورده‌ام، چه چند دانه‌اش هم کار ناهار و هم کار شام را کرده، هم تو را از زحمت پخت‌وپز و هم مرا از ستم تهیه مصالح آن آسوده می‌کند (شهری۲، ۶/۱۰۶)
۳. مجبور کردن کسی به انجام دادن کاری.
ق۴. حاجب گفت: اگر درنیایی بازگرد به‌سلامت، بر کس ستم نیست و کس را به‌ستم بار ندهند (بلعمی۲، ۴/۱۰۶۵) ║ ق۵. نخواهی مر مرا بر تو ستم نیست/ چو من باشم مرا دلدار کم نیست (فخر گرگانی، ۴۶۱) ║ ق۶. اگر در عهد من خواهی آمدن، تو را چندان مال دهَم و ولایت که صد چند قابوس باشی ... و اگر نخواهی بر تو ستم نیست (سمک، ۵/۳۶۶) ║ ق۱۰. تُکْرِهُ: همی ستم بدان آری (فرهنگنامۀ قرآنی، ۲/۵۴۲) ║ ق۱۱. زوجۀ او را به حیف و ستم از عقد او بیرون آورد (ملکشاه، ۳۱۲) ║ ق۱۳. شخص خداپرست و منصف باید خلق را به لطف و مهربانی نصیحت کند و به شیرینی تسخیر نماید نه به فحش و ستم (سیّاح، ۲۸۰) ║ ۱۳۵۷ش. کار! این همان رمزی است که همۀ فرزندان مرگان را، در همۀ روزگاران، برپا نگاه داشته بوده است؛ گرچه کار با ستم و به‌جبر (دولتآبادی۳، ۴۴۹)
۴. رعایت نکردن عدل و انصاف.
ق۴. دو گوهر چو آب و چو آتش به هم/ برآمیختن باشد از بن ستم (فردوسی، ۱/۲۰۹) ║ ق۵. مر چیزی را نه اندر جای او داشتن ستم باشد و ستم نه فعل خدای است (ناصر خسرو۶، ۳۹۲) ║ ق۶. لیکن ستم بود به‌کنار چنان سگی/ سرو ستاره‌عارض و خورشید لاله‌پوش (عمعق، ۱۷۱) ║ ق۱۱. سخن به پیشِ سخن‌ناشناس نتوان برد/ ستم بُود که دهد کس به ناسزا گوهر (قدسی، ۹۸) ║ ستم بُود که به معموره‌هاش گویم شهر/ که دلگشا چمنی پُر نهال ریحان است (کلیم، ۲۲) ║ ق۱۲. انصاف نیست و ستم است که آن بیچارگان رنج و محنت کشند و این قوم مفت بیارند (حاتم‌نامه۲، ۵۰) ║ ق۱۳. منتهای ستم است که آن عالی‌جاه با کمال زادگی و آزادگی به اقتضای غرور جوانی با فرقۀ اسافل و ادانی محشور شود (قائم‌مقام۱، ۱۰۲)
برستم
← به‌ستم.
ق۴. فراپیش این کشتی اندر یکی مَلک ستمکار است ... هر باری که کشتی بر او برگذشتی بر ستم بگرفتی (بلعمی۱، ۴۷۴) ║ ق۶. مرد را ... بر ستم نفرمایند ... نفقت کردن بر کسی جز از اینکه ما بگفتیم (نهایه، ۱/۳۶۲) ║ ق۷. دل‌ها را آسایش دهید که چون آن را بر ستم بر کاری داشته آید کور شود (مؤیّد خوارزمی، ۲/۶۲)
به‌ستم
با زور و اجبار ؛ برستم.
ق۴. نعمان را بکشم تا به خدمت خویش خوانم، و اگر نیاید به‌ستم بیارمش (بلعمی۱، ۱۱۱۵) ║ ق۵. به‌ستم وزارت مرا دادند و نه جای من بود (بیهقی۱، ۲۳۱) ║ ق۶. بگریید و اگر گریستنتان نیاید به‌ستم بگریید (ابوعلی عثمانی، ۹۹) ║ ق۷. زلفش بگرفتم به‌ستم گفت که بگذار/ با دزد درآویخته بگذار چه باشد (کمال‌الدین اصفهانی، ۷۲۶) ║ ق۸. دل بر دگری نَهَم، ولیکن/ عاشق به‌ستم نمی‌توان شد (امیر خسرو۴، ۲۸۹) ║ ق۹. می‌ترسم که این بلای نازل به‌جهت آن باشد که حق امیرالمؤمنین علی را به‌ستم تصرف کردم (میرخواند، ۳/۹۱) ║ ق۱۰. آنچه نصیب است نه کم می‌دهند/ گر نستانی به‌ستم می‌دهند (دوغلات، ۶۶۲) ║ ق۱۱. مخواه بوسۀ تر از لب بتان به ستم/ ز لعل آب فشردن بود بسی دشوار (منیر لاهوری، ۸۵) ║ ق۱۲. حاتم گفت: چگونه آوردی، به رضا یا به‌ستم؟ ماده گرگ گفت: به رضا آورده‌ام (حاتم‌نامه۲، ۷۴) ║ ق۱۳. زآن‌که از کشور اسلام کنون چندین شهر/ به‌ستم مغتصب است و به‌جفا معتسف است (قائم‌مقام۲، ۱۶) ║ ق۱۴. هر کس از زیردستان خود به‌ستم گرفت و به زبردستان به‌رشوت داد، تحصیل هر مأموریت برای او ممکن است (مراغهای، ۱۷۷) ║ ۱۳۱۶ش. اگر من آن بیچارگان را به‌ستم می‌فروختم، چه کسی از دختر بدبختم و نوزاد بی‌گناهش نگه‌داری می‌کرد؟ (مؤتمن، ۸۶۹) ║ ۱۳۳۴ش. دوک مرگان بر کشور او به‌ستم دست یافته‌است (خانلری، ۲۸) ║ ۱۳۵۷ش. مگر می‌توان رنگین‌ترین گلی را که در همۀ عمرت، یک بار به تو داده شده‌است، گرچه به‌ستم، از خانۀ روحت بروبی؟ (دولتآبادی۳، ۴۴۸)
ستم دیدن
ضایع شدن حق ؛ ستم کشیدن؛ ستم یافتن۲.
ق۴. بدو گفت مهتر به روی دژم/ که برگوی تا از که دیدی ستم (فردوسی، ۱/۶۷) ║ ق۵. که شاه جهان بهمن اسفندیار/ ستم دید و آسیب از روزگار (ایران‌شاه۱، ۵۳۸) ║ ق۶. چه ستم دیده‌ای ز بی‌خردان؟/ چه بدی کرده‌اند با تو بدان؟ (نظامی۵، ۲۶۱) ║ ق۸. جفا برده و برنیاورده آه/ ستم دیده و کرده در خود نگاه (عماد فقیه، ۱۰۵) ║ ق۱۰. آن کبک همی گفت به آواز دراز/ هرکس که ستم کند ستم بیند باز (قاضی میر احمد۱، ۱/۲۵۰) ║ ق۱۲. چه دشوارها کز می آسان نشد/ ستم دید کفری که ایمان نشد (بیدل، ۳/۶۲۴) ║ ۱۳۴۶ش. آیا نمی‌شود این خر صاحبی داشته باشد و از او ستمی دیده و به درگاه خدایگان برای دادخواهی آمده باشد؟ (چوبک۱، ۱۵۰) ║ ۱۳۶۰ش. برای هرکه ستم دیده، گر عزا گیریم/ تمام سال، دگر کمتر از مُحرّم نیست (حالت۱، ۶۶) ║ ۱۳۷۶ش. این داستان تخیلی پیش‌بینی نویسنده است برای یک انقلاب اجتماعی ... و نیز رهایی از فشارهای طبقۀ زمین‌دار که طبقات کارگر پس از سال‌ها ستم دیدن زیر یوغ زمین‌داران گیلانی در سال‌های ۱۹۲۰م ... بدان دست می‌یابند (کیان، ش۳۸/۷۴)
ستم کشیدن
← ستم دیدن.
ق۴. تا کی ما این جور و ستم کشیم؟ (بلعمی۱، ۱۴۵) ║ ق۵. شاخ گل گر نکشیدی ستم از بهمن/ نه چنین زرد و نوان و نه نزارستی (ناصر خسرو۱، ۱/۳۲۵) ║ ق۶. هر کس که با تو قصد جفا و ستم کند/ از آسمان ستم کشد، از اختران جفا (امیر معزی، ۴۳) ║ ق۷. فرشتگان فلک سجده می‌برند تو را/ نشسته‌ای ز سگان می‌کشی ستم، برخیز (کمال‌الدین اصفهانی، ۲۵) ║ ق۸. اکنون ز دست شد دل و دلبر به دست نیست/ ای دل اگر کشی ستمی آن سزای توست (جهان‌ملک، ۵۴) ║ ق۹. تا به کی جور رقیب و ستم یار کشد/ وقت شد کز ستم ناکس و کس بازرهد (طوطی ترشیزی: دولتشاه، ۴۶۵) ║ ق۱۱. امتحان نام نهد دل ستمی کز تو کشد/ خویش را چند به این حیله شکیبا دارد (بداؤنی، ۳/۲۲۶) ║ ق۱۲. عاشق که صادق است عدوی رقیب نیست/ هر کس ستم کشید ستمگر نمی‌شود (تأثیر، ۵۰۲) ║ ۱۳۲۰ش. ستم‌ها می‌کشید از باد و از خاک/ که تا از کاه می‌شد گندمش پاک (اعتصامی، ۷۷) ║ ۱۳۵۹ش. بچّه‌ام تو کشتی کار کرده، جاشویی کرده، عق‌وپق مسافرها را شسته تا رسیده به آمریکا ... حالا چه‌قدر باید ستم بکشد آن هم تو دیار غربت (دانشور۲، ۱۰۹) ║ ۱۳۷۹ش. منم مثِ تو از خاکستر بلند شده‌م. ستم‌ها کشیده‌ام، اما تونستم همه رو ببخشم (چهل‌تن۱، ۸۶)
ستم گرفتن
(با حرف اضافۀ بر) چیره شدن، مستولی شدن.
ق۴. سه روز و سه شب شاد بودند به‌هم/ گرفته بر او خواب و مستی ستم (فردوسی، ۳/۳۲۰) ║ سپهبَد پُر از شرم گشته دُژم/ گرفته بر او خشم و تندی ستم (فردوسی، ۴/۳۹) ║ بدان تا چو کاووس و ضحّاک و جم/ نگیرد هوا بر روانم ستم (فردوسی، ۴/۳۲۹)
ستم یافتن
۱. دچار رنج و مشقت شدن.
ق۴. به بالا بلندی و با شاخ و یال/ ستم یافت یالت ز بسیار سال (فردوسی، ۲/۱۷۰)
۲. ← ستم دیدن.
ق۴. اگر پشّه از شاه یابد ستم/ روانش به دوزخ بماند دژم (فردوسی، ۷/۳۲۵)