وضعیت: «در حال ویراستاری»
علاج alâj, elâj [جمع: علاجات؛ فعل همایند: آوردن، بخشیدن، ساختن، فرمودن، کردن، نمودن (مجهول: آمدن، پذیرفتن، شدن، گرفتن، یافتن)]
یک. (اسم) ۱. چاره و راه‌حلی که برای از میان بردن موانع و رفع مشکلات یا بهبود شرایط نامطلوب به کار می‌بندند ؛ معالجهیک. ۲.
ق۴. چون نمد همچو دیبه شد چه علاج/ چاره چه غرقه را به رود بَرَک (خسروی سرخسی: اسدی۲، ۲۹۸) ║ ق۵. علاج آتش که در جایی افتد بدان‌که آب بر وی زنی (غزالی۱، ۲/۵۶۱) ║ ق۶. همه رنج بیچارگان را علاجی/ همه درد درماندگان را دوائی (قوامی، ۹۷) ║ #حوادث ایام را علاج به مدارا توان کرد و آلام و اسقام را مداوات به مواسا و صبر (لمعة السراج، ۱۸۳) ║ ق۷. شفقت بی‌علّت مؤمنان را باشد، که چنین دانند از غایت شفقت که رنج آن فلان عین رنج من است در علاج او چنان میان دربندم که در رنج خویش (محقق ترمذی، ۱۳) ║ ق۸. چون تیر تمام کشیده بود، پایان تیر از کمان برخیزد، چنانکه جدا بود از کمان هم از بسیاری بار تیر باشد. پس این عیب‌ها را علاج آن باشد که زه بسیار بر میان انگشت نباشد، میان ابهام و سبابه مقدار فندقی گشاده بود، و سرانگشت سبابه در اندرون کمان، باشد، تا مرفق به سوی زه بگردد (درودباشی بیهقی، ۲۵۵) ║ ق۹. #از جمله ملازمان او سیف‌الدّین شادی که به حسن تدبیر و رای صواب از ایشان زیادت بود گفت ما را علاج آن است که متوجّه اردوی پادشاه شویم که مفرّ و مقرّی بِه از آن ممکن نیست (حافظ ابرو۴، ۳/۵۹) ║ ق۱۰. خاطر به خندۀ گل و مُل وا نمی‌شود/ غیر از گریستن غم دل را علاج نیست (نظیری، ۷۵) ║ ق۱۱. اگر کاری عظیم پیش آمدی به عرض عم بزرگوار نیز رسانیدی و مرتکب علاج آن شدی، والا قابل مشورت نبود به رأی رزین خویش آن عقده گشودی و در جملۀ مهام دخل کلی داشت (ملکشاه، ۱۲۵) ║ ق۱۲. #حاتم گفت: ای عزیز، از این دریا چگونه عبور کنیم؟ پری‌زاد گفت: بسیار دریای عظیم است، طایر را مجال نیست که در هفت روز به کنار برسد. حاتم گفت: پس ما را به جزیرۀ برزخ چگونه باید رفت؟ پری‌زاد گفت: اگر چند روز در اینجا توقّف کنی، من علاج گذشتن از دریا بکنم (حاتم‌نامه۱، ۳۴۲) ║ جماعت افاغانه و گروه رومیه به‌کرات در مقام انطفای آتش اقتدار و اطفای نوایر گیرودار این طایفۀ جلیله برآمده، به‌هیچ‌وجه علاج ننمودند و مدت هفت سال دولت افغان قرین امتداد و قصر تسلط رومی قوی‌بنیاد بود و مشام آرزوی آن طایفه از جانب این سلسلۀ جلیله به غیر از بوی خون رایحه‌ای نمی‌شنود (نامی اصفهانی، ۵) ║ ق۱۳. دیگر من پدر بزرگوارم لله‌باشی را از خود رنجانیده‌ام و خودم به تقصیر خود اقرار می‌کنم و خود را فرزند عاق او می‌شمارم. چه کنم تیر از کمان گذشته است، حالا باشتی و عذر خواهی خیال را به تفحص وسیله‌ای به جولان می‌آورم. اما وسیله‌ای پیدا نمی‌توانم کرد. عاجز مانده‌ام. مگر ذهن باریک بین موی‌شکاف شما درین باب علاجی پیدا بکند. (آخوندزاده، ۸۹) ║ ق۱۴. #راه‌ها مغشوش است. از اطراف همۀ جاده‌ها سارقین دارند مال مردم را می‌برند. اگرچه درصدد علاج برآمده‌اند و راه‌ها را سپرده‌اند به حضرت والا ظل‌السلطان و میر سید محمد خان عرب مأمور است با قره سواران، لیکن باز از عهده برنمی‌آید (اسناد امین‌الضرب، ۲۷۹) ║ باز من به یک نفر که او را خیرخواه مملکت می‌دانستم کاغذ نوشته، راه علاجی طلب کردم. جواب نرسید و از این بابت مأیوس شدم (سیّاح۱، ۵۷۴) ║ #زن گفت: علاج این کار آسان است. اینک شوهر من چند روزی بیش نیست که مرده‌است. او را از قبر بیرون آور و به‌جایِ دزد به دار زن. امیر فوراً قبر بشکافت (ملا حبیب، ۵۰) ║ ۱۳۰۸ش. #اکثر ماها که در این خانه هستیم هیچ‌کدام به مِیل و رضایت خود فاحشه نشدیم، صدمات وارده از هم‌نوعان و مصائب روزگار ما را فاحشه کرده، ولی دیگر کار از کار گذشته و هیچ علاجی جز اینکه با بدنامی و فحشاء بسازیم نداریم (ربیع انصاری، ۱۲۳) ║ ۱۳۳۳ش. اگر بشر قبل از وقوع واقعه فکر علاج آن را نکند این اختراعات بلای جان بشر خواهد شد (مینوی۱، ۳۹۵) ║ ۱۳۶۸ش. هرچیزی در دنیا علاج دارد الّا مرگ، هنوز کسی نتوانسته سوزن یا گرته‌ای برای مرگ درست بکند (درویشیان۱، ۱/۲۲) ║ ۱۳۸۰ش. #به‌دلیلِ حضور منادیان بسیار در داخل مرزهای جغرافیایی و بیرون آن برای روی آوردن شتابان به فرهنگ غریبان و علاج مشکلات را در اندیشه و فرهنگ آنان دیدن نوعی مسابقه گذارده شده بود (خانیکی، ۱۱۲)
۲. درمان و مداوای هر نوع بیمار یا بیماری ؛ معالجهیک. ۱.
ق۴. علت برص چیزی است که پجشکان همه مُقِرند که علاج نپذیرد، نه برص و نه جذام (بلعمی۲، ۱/۵۲۷) ║ #بدان کاین علّت او را انتشار است/ علاج آوردن او را سخت کار است (میسری، ۷۴) ║ ق۵. #بیمار که زود علاج نیابد، زود هلاک شود و هرکه پند و حکایت پیران نشنود، دین را زود به باد بردهد (پند پیران، ۵) ║ #بیماری بر وی سخت شده بود، چنانچه همۀ طبیبان از علاج کردن او عاجز شدند (پند پیران، ۸۰) ║ #گیاهی هست آن را خانقه الفهود خوانند، چون یوز بخورد رنجور شود، پس پلیدی مردم طلبد و بدان خویشتن را علاج سازد (شهمردان۱، ۷۰) ║ ق۶. #ولیکن ز تو این‌قدر چشم دارم/ که دردی چو دیدی، علاجی نمایی (رضی‌الدین نیشابوری، ۱۰۴) ║ #نبض دل من ببین و آنگه به دلیل/ بیماری عشق را علاجی فرمای (ظهیری، ۲۳۸) ║ چون بر این سیاقت در مخاصمت نفْس مبالغت نمودم، به راه راست بازآمد و به رغبت صادق و حِسبت بی‌ریا به علاج بیماران پرداختم (نصرالله منشی، ۴۷) ║ ق۷. #طریق علاج نقرس به باقلا آن است که او را در آب بپزند و با موم و روغن بنفشه خلط کنند و بر موضع نقرس نهند (ابوبکر کاسانی، ۲/۷۷۳) ║ ق۸. #والده‌اش اطبّا را جمع کرد تا معالجت وی کنند و چندانک علاج می‌کردند معالجۀ در مرض حُبّی مفید نمی‌آمد (ابن بزّاز، ۸۹) ║ #هرکس را که از کامرانی خبری و از شادمانی اثری باشد، باید که از شموس شرف نوری و کؤوس بهجت سروری به عالمیان رساند و امزجۀ اهل جهان را از عارضۀ رعونت و مرض خشونت خلاص شافی و علاج وافی بخشد (رشیدالدین فضلالله۶، ۲۸۷) ║ ق۹. #بعد از ظهور این مالیخولیا سلطان صاحب‌قران دانست که دماغ او مخبّط شده است و قابل علاج نیست (معین‌الدین نطنزی، ۳۳۳) ║ ق۱۰. همه جراحت‌ها را علاج کردند و کارهایی که ناساخته بود، ساختند (ابومسلم‌نامه، ۴/۳۷) ║ اسارون: ناردین برّی خوانند. وی ریشۀ بسیار دارد و در علاجات به کار آید. دقیق و غلیظ هر دو باشد (کمال‌الدین شیرازی، ۲۲۲) ║ ق۱۱. #علامت این علت آن است که قلم‌های اسب چند جا غدود سخت برآرد و اگر زود علاج نشود، آن غدودها مثل استخوان شوند و دست و پای اسب را ناقص کند (بیگدلی، ۲۶۶) ║ #هر بیماری را به عقاقیر زمینی که وطن او باشد علاج کنند زیرا که طبیعت به هوای آن زمین رغبت کند و اشتها به غذای آنجا می‌جنبد (پس ادویۀ آن زمین را مناسبت در تأثیر بیشتر باشد) (خالقداد۲، ۲/۱۹۳) ║ #هرکه را دردی‌ست ازدست طبیب آید علاج/ وای بیماری که چون من هست دردش از طبیب (فیّاض لاهیجی، ۳۲۵) ║ ق۱۲. #حاتم گفت: اگر دست پیمان دهی، من علاج پسر پادشاه می‌کنم و چون چشمانش به دستور سابق روشن شوند، آن‌زمان انعام بگیرم (حاتم‌نامه۱، ۱۶۲) ║ ق۱۳. در جراحات پشت اسب که از سواری حادث می‌شود، جراحت سر دوش اکثر قابل علاج نیست و اگر به سعی تمام چاق کنند، باز در سواری عود می‌کند (اسدالله خوانساری، ۴۷۶) ║ هرکس از فقرا که برای طلب علاج به آنجا بروند بدون مطالبۀ قیمة دوا و غیره با کمال دقت و اهتمام درصددِ معالجه خواهد آمد (دولت علیّه، ۱/۴۲۱) ║ معزی‌الیه مردی بود از نجبا، درد کمری عارض او شده، مجموع اطبای انگلند از علاج آن عاجز شده. مدت دوازده سال است که مطلقاً نمی‌تواند راه رود (میرزا صالح۲، ۳۳۵) ║ ق۱۴. #حاجی میرزا حسین حکیم گیلانی که در سفر قبل سابقۀ آشنائی با او داشتم حالا مدت بیست سال است که در مصر صاحب عیال و خانه است و مشغول طبابت و جراحی و علاج درد چشم است (حاجی پیرزاده، ۱/۱۶۸) ║ ۱۳۰۹ش. باری، سلطان‌الحکما هم از دواهای قدیم بنفشه و گل‌گاوزبان و عناب، سه‌پستان و غیره دادند ابداً اثری نکرد. مشیت الهی قرار نگرفته بود که بهتر شوند هرچه بیشتر سعی در علاج کردیم مرض شدیدتر شد (نواب رضوی، ۱/۲۴۴) ║ ۱۳۳۲ش. چند تن از مشهورترین پزشکان آن عصر در علاجش کوشیدند (معیّرالممالک۱، ۹۰) ║ ۱۳۳۴ش. تألم حقیقی را کسی دارد که سال‌هاست مبتلا به سردرد شدیدی شده و بیماریش مزمن و غیرِقابلِ علاج باشد (جزایری، ۱۵) ║ ۱۳۵۸ش. #بچۀ خودش را، که نخستین فرزند او هم هست، می‌شود که سه روز نبیند؛ اما اگر یک بچه در جرگلان بجنورد بیمار باشد، از اینجا تا آنجا را می‌تازد و می‌ماند تا علاج بچه (ابراهیمی۱، ۴/۲۰۶) ║ ۱۳۷۱ش. #والد خود این نگارنده که قمه زدن آن‌چنانی‌ها را ازجمله داش‌مشدی‌گری‌ها و خودنمائی‌ها می‌دانست و غالباً با به کول گرفتن به حمامش می‌رساندند، با همان یک دفعه به آب رفتن علاج می‌گرفت (شهری۱، ۲/۴۱۲) ║ ۱۳۷۹ش. #کار بنّائی جوان‌پسندِ، من دیگه پیر شده‌م، یعنی پیرم کرده. کمردرد هم دارم که هیچ دوائی علاجش نمی‌کند (محمود۲، ۲/۵۲۸)
۳. تدبیر و روشی که برای درمان و مداوای بیمار یا هر نوع بیماری به کار می‌برند ؛ معالجهیک. ۳.
ق۴. چون کار بر وی راست شد، پژشکان را گِرد کرد و هرکه علاج دانست، همی‌کرد؛ هیچ سود نداشت (بلعمی۲، ۲/۶۹۶) ║ ق۵. #وقتی یحیی بن خالد را علتی پدید آمد که همۀ پزشکان از آن عاجز شدند و علاج آن ندانستند (اخبار برامکه، ۲۸) ║ #اگر کسی رنجور باشد و رنج و بیماری وی مثلاً از حرارت باشد و صفرا بر وی غلبه کرده بود و داند که علاج این بیماری کشکاب و سکنجبین است و نخورد آن دانش وی دفع بیماری وی کند یا نه؟ و تو نیک دانی که قطعاً نکند (غزالی۳، ۸۰) ║ ق۶. او را ورمی بود میان حجاب و کبد، پس گفت هر علاج که می‌دانستم کردم و هیچ سود نداشت و امید از صحت برداشتم (فخر رازی، ۲۶۳) ║ ق۷. این است بیان اصناف رذایل بر اجمال و از بعضی از این اصناف انواع امراض نفْس را حادث شود، چنانکه بعدازین شرح اسباب و علامات و علاجات آن داده آید (خواجه نصیر۱، ۱۲۲) ║ ق۸. #چیزهای تیز چون سرکه و نوشادر و شخار و نوره مروارید را خورده و پوسیده کند و بهترین علاج‌های وی آن بوَد که طبقۀ علیا که فساد پذیرفته باشد از او جدا کند (ابوالقاسم کاشانی، ۱۱۱) ║ ق۹. هر خلل کز پیری افتد در مزاج/ نیست مقدور طبیب آن را علاج (جامی۳، ۱/۳۹۸) ║ اطبای حاذق به علاج‌های موافق تدبیرات لایق کردند تا از مصطبهٔ و اذا مرضت فهو یشفین تریاق شفا رسید و روح قدسی بر ذات اقدس فاتحهٔ صحت دمید (خنجی۳، ۳۶۹) ║ ق۱۰. #دیگر از مرض‌ها، یکی قولنج است و اسب را از این مرض بدتر مرضی نباشد و هیچ اسب نیست که او را قولنج نیست ... علاج او آن است که دو من شیر گاو و به وزن شرع و فانید نیم من و اگر فانید نباشد، ربع منی عسل هر دو را با هم ضم کنند و جوشانیده، در بینی اسب ریزند تا آن درد قرار یابد و از آن مرض خلاص شود (شاه قلی، ۴۰۰) ║ ق۱۱. اگر علی‌الدوام بی‌سبب اشک از چشم اسب بیرون آید، علاج آن است که کنج‌های چشم او را داغ کنند. اشک آمدن برطرف شود و دیگر عود نکند (بیگدلی، ۲۴۹) ║ #ای آنکه زِ پندار، دلت بیزار است/ هرچند دوای این مرض بسیار است ـ رو دل زِ هوای نفْس پرداز نخست/ پرهیز، علاج اوّل بیمار است (قدسی، ۷۴۵) ║ ق۱۲. #جالینوس گفته که مرا در میان حجاب کبد ورمی پدید آمد، هر علاجی که داشتم کردم، هیچ سود نداشت (شیرعلی لودی، ۱۵۴) ║ ق۱۳. #در سمیّت مانند ذراریح است و از خوردن آن زبان و کام و حلق ورم کند و معده و روده‌ها نیز، و در تمام بدن سوزش و حرارت به هم رسد و ضعف عظیم روی دهد، علاج آن علاج ذراریح است (نوری، ۲/۷۳۴) ║ ق۱۴. یک مرضی سخت و هولناک شاید مهلک می‌رسد که مرا بگیرد. هنوز خودش نیامده، اما آثارش بروز کرده. قبل از آنکه محبوس شوم، یک باری هم این مرض به من حمله کرد. ازبرایِ این مرض غیراز یک دوایی، هیچ علاجی نیست (طاهر میرزا۲، ۲۲۲) ║ ۱۳۰۹ش. مگه نمی‌دونی که آب اینجا رو تو کشور زرافشون و ماه‌تابون آب زندگی می‌کند و علاج کوری و کری اوناس؟ یه قمقمه از این آب با خودت ببَر همه‌شونو شفا می‌دی (هدایت۴، ۱۲۳) ║ ۱۳۳۴ش. #این ویتامین علاوه‌بر آنکه در گوشت و مواد حیوانی پیدا می‌شود در اکثر میوه‌ها و سبزی‌ها به‌نسبتِ یک میلی‌گرم در صد گرم دیده می‌شود. علاج قطعی بَرَص نیز هست (جزایری، ۱۵۲) ║ ۱۳۶۸ش. آب خزینه هر زخم و جراحت را علاج بوده، هر درد درون و برون را رفع می‌کند (شهری۲، ۳/۲۳) ║ ۱۳۷۸ش. ـ شاید مثلاً خطر آلودگی دیگر وجود ندارد. ـ یا شاید علاج این بیماری پیدا شده. ـ چه عالی، واقعاً چه عالی می‌شود، حالا چه کار کنیم؟ (مشیری، ۲۴۱)
دو. دانشی که شناخت انواع بیماری را بررسی می‌کند و به تدبیر و درمان بیمار می‌پردازد.
ق۱۲. اطبا، کُلُّهم، جزء عملی را بدین دو قسم توزیع کرده‌اند. زیراکه علم تدبیر ابدان صحیحه را علم صحت می‌خوانند و علم تدبیر ابدان مریضه را علم علاج می‌نامند (ارزانی، ۳/۷۳۱) ║ اطبّاء - جمیعاً - جزء عملی را به دو قسمت تقسیم نموده‌اند؛ زیرا که علم به تدابیر صحیحه را «علم صحت» می‌نامند و علم تدابیر ابدان مریضه را «علم علاج» و این تقسیم، بنابر مذهب شیخ‌الرئیس - رحمه‌الله - و «من تبع» اوست (عقیلی خراسانی۱، ۲/۷۹۵) ║ علم حفظ صحّت منقسم می‌گردد به دو قسم؛ زیرا که یا علم به تدبیر ابدان صحیحه است و این را علم «حفظ صحّت» نامند. و یا علم به تدبیر ابدان مریضه است و این «علم علاج» خوانند (عقیلی خراسانی۱، ۲/۷۹۶)
علاج بردن
چاره داشتن.
ق۶. #ای صبح! امشب علاج دیگر نبرم/ گر دست به زلف آن سمن‌بر نبرم (عطّار۷، ۳۰۹)
علاج داشتن
۱. امکان برطرف شدن بیماری وجود داشتن؛ قابل درمان بودن.
ق۸. هر درد که هست او علاجی دارد/ و آن درد که بی‌علاج باشد مرگ است (نخشبی، ۲۰۷) ║ ق۱۰. #مار را ترکان «ایلان» گویند ... اگر دندان او را بر عورتی بندند، حامله نشود. زهرهٔ او زهر قاتل است که هیچ علاج ندارد (لسان طبسی، ۱۶۸) ║ ۱۳۴۳ش. هرکه این مرض را بگیره دیگه علاج نداره (نامور، ۳۸۳) ║ ۱۳۶۸ش. مشی رمضان اسب زخمی را که جوی باریکی از خون از کنارش گذشته، از درشکه باز می‌کند و لنگ‌لنگان از کوچه بیرون می‌برد: ـ علاج ندارد، آن خدانشناس فهمیده چه کار بکند، حتماً تلف می‌شود. خونش بند نمی‌آید تا بمیرد (درویشیان۱، ۲/۷۷۹) ║ ۱۳۷۸ش. ـ فکر می‌کنید علاج داشته باشد؟ ـ اصولاً باید جواب مثبت باشد، چون هیچ ضایعه یا نقص موروثی نمی‌بینم. ـ امّا ظاهراً جواب شما مثبت نیست. ـ فقط محض احتیاط، فقط به این خاطر که نمی‌خواهم به شما امیدی بدهم که شاید موجّه از آب درنیاید (مشیری، ۱۶)
۲. امکان وجود راه حل برای رفع مشکلی فراهم بودن؛ چاره داشتن.
ق۱۰. #شیخم میرزا گفت: هرچند قزلباش کشیک نگاه می‌دارند اما علاج نداریم، امشب برسرِ سیبه می‌رویم و دستبردی می‌نماییم. ازقضا محمدکاظم خواهرزادۀ نجم، درسرِ سیبۀ خالوی خود بود (جهان‌گشای خاقان، ۴۲۹) ║ ق۱۱. میر شاه محمود غیر از رفتن علاجی نداشت (معصومی، ۱۸۶) ║ ق۱۳. #اگر بیماری شفا یابد، شما داده‌اید و اگر بمیرد، تقدیر چنین رفته‌است. اجل علاج ندارد (میرزا حبیب۱، ۱۳۶) ║ ق۱۴. ما نوکریم و جز اطاعت چاره نداریم! فرمود: «اگر آقای شما امر کند به قتل مظلومی شما باید بکنید؟» گفتند: «چه علاج داریم؟ اگر نکنیم جان و آبرو و مال در خطر است» فرمود: «اف بر این نوکری! از کجا معلوم است شاه به این فضیحت و خرابی راضی بوده؟» (سیّاح۱، ۲۹۱) ║ ۱۳۱۲ش. مریم جان، می‌دانم به تو چه می‌گذرد، روی برگشتن نداری و از عشق حسینت می‌سوزی. دردت جز مرگ علاجی ندارد (حجازی۲، ۵۰۰) ║ ۱۳۵۱ش. #تمدن امروز دنیا از غرب می‌آد. غربم پایۀ تمدنش تمدن یونان قدیمه، علاجم نداره. شما آقایون بازپس‌ماندۀ فئودالیته‌این، به همین دلیلم زبون مارو که مال دوران کارگر ماشینی هستیم نمی‌فهمین (انصاری، ۶۴) ║ ۱۳۶۸ش. #اینم مرض ما شازده‌هاست. ارثیه، علاجم ندارد (شهاب، ۲۶۳)