وضعیت: «در حال ویراستاری»
سفلی soflâ [املای دیگر: سفلا؛ صورت تفضیلی و عالیِ سافل؛ (صورت مؤنثِ اسفل)]
یک. (صفت) ۱. (درمورد ناحیه یا مکانی) که در امتداد شمال به جنوب یا بلندی به سراشیبی یا پایین‌دست ناحیه‌ای قرار دارد ؛ اسفلیک. ۲.
ق۵. جیلویه به این رم رفته بود از خمایگان سفلی از کورهٔ اصطخر و خدمت سلمه کردی (مسالک، ۱۲۶) ║ ق۶. وی چهل روز آنجا حرب کرد، فتح آن میسر نشد، پس کاریز ششتمد بانباشت و هنوز آن کاریز انباشته است و اندکی آب دهد و آن را قنات سفلی خوانند (ابن فندق، ۴۴) ║ ق۷. بغداد را دو جسر است، یکی را اعلا می‌گویند و دیگری را سفلی (مناقب اوحدالدین، ۴) ║ ق۸. تمامت قطعه زمین هم معروف به شبانه، به ظاهر این قریهٔ سیجان، متصل به ساقیهٔ سفلی (رشیدالدین فضل‌الله۱۷، ۱۰۵) ║ ق۹. تمامت روی دشت سفلی از جلگاه اصفهان از این آب مزروع است (حافظ ابرو۴، ۱/۱۶۴) ║ ق۱۰. فتح ولایت جانیک علیا و سفلی است که ... از جملۀ دیار ارمنیۀ کبری فاصل میان مملکت طرابزون و آنادولی است و حکام قدیم از ملوک طوائف ترک داشت (روملو، ۲/۸۵۰) ║ ق۱۱. ملکان و امرای مکران علیا و سفلی باج و خراج خود فرستاده، تا کنار دریای سند منقاد فرمان شدند (ملکشاه، ۲۰۳) ║ ق۱۳. زنگنۀ سفلی خالصه در کنار رودخانه است. زنگنۀ علیا که نیز خالصه است در کنار جاده است و دِه بسیار آباد معتبری است (ناصرالدین شاه۱، ۱۸۸) ║ ق۱۴. در این دستورالعمل مقرّر بوده‌است که ... لشکریان انگلیس نیز که در مصر علیا هستند، مراجعت به مصر سفلی نمایند (اختر، ۴/۳۲۵۸) ║ ۱۳۰۹ش. آقا غلامرضا نامی است از اهل مروست که اباً عن جد ریاست مروست با آن‌ها بوده ... در گاریز سفلی منزل دارد (نواب رضوی، ۱/۴۸) ║ ۱۳۹۵ش. نخستین برخورد عرب‌های مسلمان با ایرانی‌ها در بخش جنوبی بین‌النهرین یا عراق سفلی که «سواد» نامیده می‌شد، اتفاق افتاد (محمدعلی موحد: بخارا، ش۱۱۴/۱۵)
۲. ← اسفلیک. ۱.
ق۵. چیزی کی ببخشیدی، هرگز به دست کس ندادی، بر زمین بنهادی تا برداشتندی تا از وی بپرسیدند. گفت: دنیا را آن خطر نیست کی اندر دست مسلمانی باید داد تا ید من علیا باشد و ازآنِ وی سفلی (هجویری، ۴۱۲) ║ ق۶. هیچ‌کس نیست در عالم از فرزندان آدم کی نه او را به دو زنجیر بسته‌اند، اگر آن بنده فروتنی و تواضع کند، او را بدان زنجیر بر بالا کشند و بردارند و اگر تکبّر کند، او را بدان زنجیر سفلی از پایگاه خویش فروکشند و فروگذارند (احمد طوسی، ۱۳۱) ║ ق۷. بُعدی کِی آخذ باشد از زاویۀ علیا به زاویۀ سفلی از آنچه محاذی اوست در ابعاد آن اجسام مساوی آن نیست (قطب‌الدین شیرازی، ۴/۱۲) ║ ق۸. بدان که مراتب طبقات مردم علی اختلاف درجاتها بر سه قسم است. قسم اوّل مرتبۀ واصلان و کاملان، و آن طبقۀ عُلیاست ... و قسم سوم مرتبۀ مقیمان وَهدۀ نقصان، و آن طبقۀ سفلی است (عزالدین کاشانی، ۱۱۴) ║ ق۹. ستارگان را دیدم که میل به جانب سفلی کردند چنان‌که گوئی بر زمین خواهند افتاد (میرخواند، ۲/۶۸) ║ ق۱۰. یساولان خیل ... جوانب بحر جیحون طرف علیا و سفلی را تفتیش و تفحّص نموده، هر کشتی که یافتند آن را در گدارگاه حاضر گردانیدند (خنجی۱، ۳۲۲) ║ ق۱۲. از جانب حلّه و روماحیه کشتی‌های بسیار فراهم آورده جسر متین ترتیب دادند، و نیز به معماری عزم متین قلعۀ محکم در جانب غربی کهنۀ بغداد در طرف سفلی، و قلعه‌جات دیگر از جانب جنوب و سمت شرقی و همچنین حصون استوار در کنار دجله صورت اتمام یافته (مهدی استرآبادی۲، ۲۰۰) ║ ق۱۳. جمار از این سه بیشتر نباشد و جمره به معنی آتش است. گویند که در این ایام سه جمره از جانب بالا به جانب سفلی نازل گردد (فروغ اصفهانی، ۱۷۰) ║ ق۱۴. او ... برای خدمتگزاری هرکس از اعلی تا ادنی و برای هر خدمت از علیا تا سفلی حاضر است (اعتمادالسلطنه۳، ۸۰) ║ ۱۲۹۷ش. نویسندگان بی‌ذوق به اسم اینکه ادبیات را به دسترس ملت و طبقۀ سفلی اجتماع برسانند، به قسمی ادبیات را خراب کردند که یادآوری آن نیز باعث جریحه‌دار نمود[ن] قلب اشخاص باذوق خواهد بود (رشید کرمانشاهی (یاسمی): دانشکده، ش۸/۴۳۶) ║ ۱۳۴۰ش. صاحب قهوه‌خانه البته به سائقۀ ذوق شخصی خود اعلان پپسی‌کولا را طوری کار گذارده‌بود که قامت کشیدۀ بطری یک‌راست به طرف قسمت سفلی تابلو حضرت مریم نشانه می‌رفت (مهاجر، ۵۴) ║ ۱۳۷۸ش. در سامانهٔ مردسالار و در سلسله‌مراتب قدرتی که زن در سفلی درجهٔ آن است و مردان نیز در میان این ادنی و اعلا جایگاه، برحسب قشر و قوم و دسته و گروه اجتماعی‌شان رتبه‌ای یافته‌اند، همه چیز خط‌کشی و مرزبندی شده‌است (مهری بهفر: گلستانه، ش۹/۶۸)
۳. ← سفلییک. ۳.
ق۱۰. طنطنۀ احسنت و تحسین و غلغلۀ مبارک‌باد و آفرین در مجامع ساکنان خطّۀ سفلی و صوامع قاطنان صفّۀ علیا از زمین به آسمان و آسمان به زمین رسید (امینی هروی، ۴۵) ║ ق۱۳. ثنای بی‌قیاس منعمی را که عرصۀ غبرا و خطّۀ سفلی را به‌جهتِ انتفاع اصناف امم، منبت معاش و انتعاش بنی‌آدم ساخت (نوری، ۱/۳۷۸)
دو. (اسم) ۱. ← اسفلدو. ۲.
ق۷. سالکان طریقۀ علیا / راه‌داران جادۀ سفلا (عراقی، ۳۴۳) ║ ق۸. در طریقت و حقیقت شکر ایشان و سجدۀ ایشان و تعظیم ایشان شکر الله است و سجده و تعظیم حق است و این بر کسی واجب است که در حق او آن احسان کرده‌اند و او را از سفلی به اعلی برده (افلاکی، ۱/۵۱۲) ║ ق۹. اهل اعلاست جمله خویشاوند / اهل سفلی برادر و خواهر (آذری، ۹۲) ║ ۱۳۴۷ش. رهی تا شهپر بال ثریّا / رهی تا آخرین سرحدّ سفلا (شهری۴، ۴۴۰)
۲. ← اسفلدو. ۴.
ق۱۲. بیض ... مراد از مطلق آن تخم مرغ خانگی است ... و طلای پختۀ آن با زعفران و روغن گل و آرد جو بر پیشانی جهت منع نوازل و ضربان چشم و جهت ورم بواسیری و مقعده و ضربان آن ... و به‌تنهائی به‌جهت شقاق سفلی نافع (عقیلی خراسانی، ۲۶۳) ║ ق۱۳. سرفهٔ بالا خشن، ضرطهٔ سفلی عفن / جان به تنفّر از آن، دل به تحیّر ازین (قاآنی، ۷۰۵)
۳. بخش پایینی بدن؛ پایین‌تنه.
ق۱۲. اگر آفت در سینه باشد به جز ریاضت سفلی نشاید. و اگر آفت در کلیه و مثانه بود غیر از ریاضت فوقانی مناسب نیست (ارزانی، ۳/۹۷۰)
۴. ← اسفلدو. ۱.
ق۱۴. بعد از آنکه همۀ کِشتی را گشتم از عرشه تا سفلای کِشتی، به یک طالارچه رفتیم که میزی گذاشته بودند. همه قِسم میوه در آن میز بود که از گرمسیرات افریق [و] غیره آورده بودند (ناصرالدین شاه۳، ۲/۱۰۶) ║ ۱۳۴۴ش. این زن ... آن بود که حرفش از چادر زن‌ها به خارج درز کرده و معلوم شده بود که در موقعِ طواف حج عمره هم آن‌قدر نیشگونش گرفته به او انگشت رسانیده بودند که جای سالم در سفلای بدنش باقی نمانده بود (شهری۶، ۱/۴۱۰) ║ ۱۳۶۸ش. انتخاب مدل چاقچور ظاهراً از نظرِ حفظ بدن و مستور بودن پست و بلند اندام از دیدِ نامحرم بود و در باطن اغلب تا بدن خاصه سفلای آن از کفل و ران و مچ فربه‌تر نموده، نظرگیرتر بشود (شهری۲، ۲/۵)
۵. ← اسافلیک. ۳.
۱۳۶۸ش. عکس تن‌فروشی بی‌آبرو {متن: بی‌آبروئی} ... با بدن عریان و سفلای برهنۀ پلید باید پشتِ جلد و در مطلع روزنامه چاپ بشود (شهری۲، ۳/۱۷۳) ║ ۱۳۷۱ش. زدودن موی سفلا ... چون جز واجبی هم دستور و وسیلۀ دیگر نداشت و واجبی هم دخترگی (بکارت) را سفید یعنی خراب می‌نمود ... از آن سخت باید اجتناب بکنند (شهری۱، ۱/۳۴۷)
ترکیبات: حکمت سفلی؛ درکات سفلی؛ درکۀ سفلی؛ فلسفۀ سفلی