وضعیت: «تأییدشده»
ابریشم abrišam, abre:-, -om [گونۀ دیگر: ابرشم، ابریسم، افریشم، اوریسم، بریشم؛ <از فارسی میانه abrēšom ( فارسی میانه مانوی abrēšom) شاید از ریشۀ ایرانی آغازین *u̯rai̯s- «تابیدن، ریسیدن»، از هندواروپایی *u̯rei̯k̑- «تابیدن، پیچیدن»>]
(اسم) ۱. مجموعۀ تارهای نرم، محکم، بسیار نازک و درخشان به رنگ سفید یا شیری که کرم ابریشم آن را به شکل کلافی کوچک به دور خود می‌تند یا رشته‌هایی که از تابیدن آن تولید می‌شود و به‌ویژه در تهیۀ پارچه، فرش و زه برخی سازها به‌کار می‌رود.
ق۴. کفن حلّه شد کِرم بهرامه را / کز ابریشم جان کند جامه را (رودکی، ۱۰۹۶) ║ ق۵. هر بافتنی کی از پنبه و ابریشم و پشم بیند، نیکی بود (خوابگزاری، ۳۹۱) ║ ق۶. جنس‌هایی کی معتاد است از آن لباس‌ها کردن پنج است: صوف و موی و پنبه و کتان و ابریشم (التحبیر، ۱۰۹) ║ گم شو از خود دست از مستی بدار / زانکه ره باریکتر زابریشُم است (عطّار۳، ۶۰) ║ ق۷. خرش را ز ابریشم افسار و تنگ / سرش را کنار بتان تکیه‌جا (کمال‌الدین اصفهانی، ۲۵۶) ║ ق۸. به وقت ابریشم برکشیدن استادان احتیاط کنند و باریک و پاک بر چرخ کنند (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۳۶) ║ ق۹. حضرت صاحب‌قران فرمود که از ابریشم و ریسمان طناب‌ها تافتند (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۹۷۶) ║ ق۱۰. بعضی درخت‌ها باشد که غرض و فایده از آن درخت برگ بُوَد نه ثمره، مانند درخت توت جهت ابریشم (قاسم هروی۱، ۲۲۷) ║ ق۱۱. هرگاه از ضرب شمشیر یا کارد شکم اسب را مجروح کرده باشند ... علاج آن است که ... لب آن زخم را به سوزن و ابریشم بدوزند (بیگدلی، ۲۸۸) ║ ق۱۲. کرم‌ها ... چون بزرگ شدند شروع می‌کنند ابریشم بر خود تنیدن (عقیلی خراسانی، ۹۴) ║ ق۱۳. اهالی ... فقط ریشتن و بافتن پنبه و ابریشم می‌دانند (سیّاح، ۳۵۸) ║ ق۱۴. در میان رشته‌های حیوانیّه ابریشم و امثال آن تا هر درجه قابل تصفیه می‌باشد (روحی، ۹۵) ║ ۱۳۰۷ش. مردم ... توتستان‌های زیادی داشتند که هر سال مبالغی ابریشم برمی‌داشتند (آقا نجفی، ۴) ║ ۱۳۳۴ش. از نوک ایشان موی بلند زنی فروافتاد که نازک‌تر از تار ابریشم بود (خانلری، ۴۹) ║ ۱۳۸۶ش. شیرازه‌بندی آن با ابریشم الوان است و به نظر می‌رسد این شیرازه‌بندی و تجلید در دورۀ قاجار صورت گرفته ... است (فاطمه جهانپور: نامۀ بهارستان، ش۱۳و۱۴/۳۸۹)
۲. پارچه یا لباسی که از همین تارها تهیه می‌شود.
ق۴. نخستین کسی که سلاح کرد او بود و ... کرباس کرد و ابریشم و خزّ و رنگ‌های الوان (بلعمی۲، ۲/۸۷۸) ║ ق۵. غیبت از ابریشم پوشیدن بتر است (غزالی۱، ۱/۴۴۱) ║ ق۶. باکی نبود فروختن دیبا و حریر و انواع ابریشم (نهایه، ۲/۴۱۰) ║ ق۸. او ... دست به غارت و نهب برکشید و از زر و ابریشم و دیگر قماش ... افزون از دویست تومان مال بربود (ابوالقاسم کاشانی۱، ۱۵۸) ║ ق۹. چون رسیدند رزمه‌های ابریشم نیافتند (مرعشی، ۴۵) ║ ق۱۰. ابریشم مرا و رخت‌های مرا واستاندی (ابومسلم‌نامه، ۴/۳۵) ║ ق۱۳. از سمتِ ایران ... قدک و شال کرمانی و ترمه و ابریشم به اسلامبول می‌رود (میرزا صالح۲، ۴۰۶) ║ ق۱۴. یک روی لحاف ... ابریشم و شال کشمیر بود (طالبوف۱، ۹۱) ║ ۱۳۰۰ش. یک روز دیدم تو بازار مردم دُورِ یک کسی را که موی بلند دارد و صورت بی‌مو و لباس سفید بلند و کمربند ابریشم داشت گرفته‌اند (جمالزاده۱، ۹۲) ║ ۱۳۴۸ش. سیسمانی ... از این چیزها تشکیل می‌شد: ... یک تا هفت لچک سفید از ململ نازک یا ابریشم (کتیرایی۱، ۱۶) ║ ۱۳۸۰ش. قبای او در تعزیه‌خوانی در یک تکیه، از چلوار یا ململ یا قدک و امثال آن بود، و در تکیۀ دیگر از ابریشم یا تافته (شهیدی، ۳۸۸)
۳. زه سازهایی مانند چنگ و عود.
ق۵. به سر چنگ همی‌برکشد ابریشم چنگ / بوکه با زیر همی راست کند رود و رباب (فرّخی، ۱۵) ║ ق۷. پنداری آن ابریشم بر ساز عدل او امّ اوتار بود که چون بگسست ناله‌های محنت‌زدگان همه از پرده بیرون افتاد (وراوینی، ۱/۳۲۱) ║ ق۸. زبان اوحدی سازیست در بزم هوس‌بازان / بر او ابریشم زاری زبهر آن نوا بسته (اوحدی، ۳۴۶) ║ ق۱۰. گو سر مضراب در ابریشم آر / وز نم خون هر مژه ابری شمار (اهلی، ۶۵۰) ║ ق۱۱. غیر افغان برنخیزد نغمه‌ای ز آواز ما / جز خراش سینه ابریشم ندارد ساز ما (واعظ، ۴۰) ║ ق۱۲. کنون زاهد که با رندان نشستی ترک تقوا کن / که تار سبحه‌ات ابریشم ساز است می‌دانم (حزین، ۳۳۶) ║ ق۱۴. چون مرا صبح ازل حق آفرید / ناله در ابریشم عودم تپید (اقبال لاهوری، ۱۲۸)
۴. (موسیقی) نوعی ساز زهی و توسعاً هر نوع ساز زهی.
ق۴. از آواز ابریشم و بانگ نای / سمن‌عارضان پیش خسرو به پای (فردوسی، ۲/۱۵۲) ║ ق۵. دلالت هر برجی بر گوهرها ... میزان: ابریشم و بربط و طنبور و چنگ و چغانه و آنچه بدین ماند (بیرونی، ۳۳۷) ║ ق۶. به آواز خوش خود سر میفراز / که در ابریشم و نی هست آواز (عطّار۴، ۲۹) ║ ق۷. بر بر بنهاد بربط و ابریشم / این پرده همی‌زد که خوش و بی‌خویشم (مولوی۱، ۸/۲۰۶) ║ ق۸. در آن وقت آواز سازها از طبل و ابریشم و غیره از بالا به گوش مردم می‌آمد (بناکتی، ۳۲۶) ║ ق۹. نواز ای مطرب و گو وصف ابریشم‌فروش من / که خوش می‌آید آن آواز ابریشم به گوش من (سیفی بخارایی: شهرآشوب، ۷۴)
۵. (موسیقی) هریک از شعبه‌ها یا اجزای کوچک‌تر پرده‌ها یا مقامات اصلی؛ گوشه.
ق۸. این دوازده پرده را اصل داشتند و از هریکی شعبه‌ها کشیدند و آن را ابریشم نام کردند (ثغری، ۱۷۵) ║ جمیع پردۀ اصل دوازده‌اند و آنچه از ایشان منشعب می‌شود آن هم ابریشم است (نخشبی، ۲۰۶) ║ ق۱۰. اگر مردم مجلس سیاه‌پوست و خشک‌اندام لاغر باشند، باید که ابریشم‌های تند و تیز مضروب کند، چون سه‌گاه و نیریز و زابل (عبدالمؤمن، ۵۷)
۶. گیاهی درختچه‌ای یا درختی از تیرۀ باقلاییان دارای گل‌های معطر و ریز مجتمعِ منگوله‌شکل با پرچم‌های دراز تارمانند که ۱۵۰ گونه دارد و دو گونۀ درختی آن به شکل گیاه زینتی و خودرو در شمال و جنوب ایران می‌روید؛ گل ابریشم.
ق۱۴. درخت ابریشم در این جنگل بسیار است که فصل گل آنها بود (فراهانی، ۳۲) ║ ۱۳۴۲ش. میز ناهار را در کنار جویبار و در سایۀ درختان ابریشم نهاده بودند (پرتو اعظم: نگین، ۴۰/۵۱) ║ ۱۳۶۸ش. جاده‌ای با درختان ابریشم در‌ِ کوچک ورودی را که در دیوار باغ باز شده بود به خیابان وصل می‌کرد (نجفی۱، ۱/۴۳۹) ║ ۱۳۸۴ش. مردی ناشناس ... روی درخت ابریشم کنار چاه کمین کرده بود (رضا رمضان نرگسی: زمانه، ۳۵/۶۸)
ابریشم تابیده
نخی که از تابیدن تارهای پیلۀ ابریشم تهیه می‌کنند.
ق۱۴. ابریشم گل‌کوچک گنابادی نخ‌درشت ... ابریشم تابیدۀ نیشابوری (اسناد امین‌الضرب، ۴۲۶) ║ ۱۳۶۸ش. علاقه‌بند کسی است که قیطان و نخ و ابریشم تابیده و بافته فراهم بکند (شهری۲، ۲/۲۶)
ابریشم خام
ابریشم طبیعی خشک و زبر و نپخته که مستقیماً از پیلۀ خام تهیه می‌کنند.
ق۴. و مروارید و ابریشمّ خام آر / و لَختی نیز تو تخمِ تمام {ظ: ثمام} آر (میسری، ۱۰۵) ║ ق۶. سمک ... خیمه‌ای دید از اطلس سرخ، مرصع به جواهر؛ و طناب‌ها از ابریشم خام با میخ‌های زرین در زمین استوار کرده (سمک، ۱/۶۱۴) ║ ق۸. همه میخ و استون او سیم ناب / ز ابریشم خام آن را طناب (شمس‌الدین کوسج، ۱۷۹) ║ ق۹. رأی عقده‌گشای ارشاد فرمود که از ابریشم خام و ریسمان، طناب‌های قوی بتافتند (شرف‌الدین یزدی، ۲/۱۲۰۷) ║ ق۱۰. چون رشته ز تاب طعنه بر خویش مپیچ / ابریشم خام خویش را تاب مده (لسانی شیرازی: شهرآشوب، ۱۱۸) ║ ق۱۳. در زمان دولت ... کریم خان قیمت ... ابریشم خام، نتابیده یک من به وزن شاه دو تومان (رستم الحکما، ۳۱۲) ║ ۱۳۴۹ش. عطارباشی معجونی ... از پنجاه قلم دوا امثال چهارمغز و ابریشمِ خام … درست کرده‌است (شهری۵، ۱۰۵)
ابریشم دوات
(خوشنویسی) رشته‌های تابیدۀ نخ ابریشم (معمولاً ازجنس ابریشم خام) که برای جلوگیری از ریختن مرکب و نیز به‌منظور آغشتن بهتر قلم به مرکب در دوات قرار می‌دهند؛ لیقه.
ابریشم قَز
⇅ ابریشم خام.
۱۳۴۷ش. محتسب ... حریرفروشان را وادار می‌نمود که ابریشم قز را پیش از شست‌وشو و سفید کردن رنگ نکنند، چه رنگ آن بعداً تغییر خواهد کرد (محمدابراهیم باستانی پاریزی: بررسی‌های تاریخی، ش۱۷/۱۷۵)
ابریشم کج
← ابریشم خام.
۱۳۳۴ش. در اندرون آن اندکی نخ و کسانی که خوش‌سلیقه‌تر بودند ابریشم کج می‌گذاشتند که به آن ریقه یا لیقه می‌گفتند (نفیسی۱، ۶۵۳)
ابریشم کردن «در حال تأیید»
(درمورد کرم ابریشم) تولید کردن تارها و پیلۀ ابریشم.
ق۵. بعضی از حیوان ریاضت پذیرد ... چون دیوچه خوردن برگ تود و ابریشم کردن و تخم حاصل کردن (قصیدۀ ابوالهیثم، ۵۷) ║ زنبور را انگبین کردن و کرم قز را ابریشم کردن خاصیت است (ناصر خسرو۷، ۳۳) ║ بعضی از حیوان ریاضت پذیرد ... چون آهو که مشک کند و چون کرم قز که ابریشم کند (ناصر خسرو۷، ۷۷)
ابریشم کشیدن (کشیدن: برکشیدن)
تابیدن تارهای پیلۀ ابریشم.
ق۵. اگر کسی بیند که ابریشم همی‌کشد، او را غمی رسد یا بیماری کز آن رهایی یاود (خوابگزاری، ۷۵) ║ ق۸. به وقت ابریشم برکشیدن استادان احتیاط کنند و باریک و پاک بر چرخ کنند و شرح استادی آن بسیار است (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۳۶)
ابریشم کوهی
(کانی‌شناسی کهن) هر یک از کانی‌های سیلیکاتی، به‌صورت رشته‌هایی ظریف و طولانی و انعطاف‌پذیر که در مقابل آتش مقاوم و عایق گرما و الکتریسیته‌اند؛ آزبست.
ق۱۴. درضمنِ معادن یک نوع سنگی هست و اقسام دارد، اسم آنها را پنبۀ کوهی و ابریشم کوهی گذاشته‌اند و از زمان قدیم معلوم است او را کتان کوهی نیز می‌گویند ... او را به زبان علم معادن آزبست گویند (طالبوف۲، ۲۱۸)
ابریشم مصری
گونه‌ای درختچه یا درخت ابریشم، دارای برگ‌های مرکب شانه‌ای و گل‌های درشت زردرنگ و نیام پهن که به‌صورت زینتی در بوستان‌ها کاشته می‌شود.
ابریشم هندی
گونه‌ای درخت ابریشم، دارای گل‌های زرد مایل به سفید که آرایش شاخ و برگ‌های بالایی آن کروی است و سایۀ گسترده‌ای ایجاد می‌کند و در جنوب ایران کاشته می‌شود؛ برهان؛ شب‌خسب.
مثل ابریشم «در حال تأیید» (مثل: عین، مانند)
(درمورد مو) بسیار نرم، لطیف، صاف و درخشنده.
۱۳۷۴ش. دختر دایی بلال ... لب‌ودهن قشنگی داشت و موهایش هم مثل ابریشم بود (دولت‌آبادی۲، ۱/۳۹)
ترکیبات دیگر: ''پیلۀ'``` ابریشم، ''کِرم'``` ابریشم، ''گل'``` ابریشم