وضعیت: «در حال تأیید»
سقایه seqâye [گونۀ دیگر: سقایت؛ جمع: سقایات؛ فعل همایند: فرمودن، کردن، نمودن؛ (در برخی از شواهد کهن ممکن است سقایة باشد.)]
(اسم) ۱. آب یا مایعات دیگر را در اختیار کسی به‌ویژه زائر و مسافر گذاشتن، یا به او نوشاندن؛ سقّایی و ساقیگری کردن.
ق۵. *ای پسر، به حق مادر بر فرزند و به حق موی سپید من و به حق دو پستان من که دو سال از آن شیر خورده‌ای و تو را سقایتی کرده‌ام که حاجت مادر روا کن و از این طعام بخور (پند پیران، ۲۹) ║ ق۶. بود مردی از ما و دیگری از دشمن ما که حمله بردند ایشان بر هم همچو حمله کردن دو کشتی‌گیر که درربایند نفس‌های خود را تا کدام یکی از ایشان سقایه کند صاحب خود را کاس مرگ. پس یک بار ما را از دشمن ما و یک بار برای دشمن ما از ما (ترجمۀ نهج البلاغه، ۱/۱۰۲) ║ ق۸. اما قُصیّ را سه نام بود: قُصیّ و مجمع و زید، و اول اولاد کعب بن لُوی بود به ملکی برسید. قوم او را مطیع بودندی حمایت قریش و سقایۀ حجاج و رفادهٔ زوار نمودی و محل مشاورهٔ قوم بودی، مناکحت هیچ زن قرشی نبودی، الّا در خانۀ قُصیّ و مشورت نکردندی الّا پیش او (ابرقوهی، ۱/۱۳۶) ║ ق۱۰. [پیامبر] چون از طواف فارغ شد، به نزدیک چاه زمزم آمد و ایشان آب می‌کشیدند. ایشان را گفت: اگرنه آن بودی که کسان بر شما غلبه کردندی، من خود فرود آمدمی و آب با شما از چاه برکشیدمی و شما را بر سقایه اعانت کردمی (خنجی۲، ۳۷۴) ║ ق۱۳. *هرگاه خلط محرّک نفس سودا و یا بلغم محترق بود، مسهل از ماءالاصول به اضافۀ افتیمون و افسنتین و انجیر زرد و شاهتره و سنا و پوست هلیلۀ زرد سقایت فرمایند. و استعمال مقل ازرق بالخاصیه در انواع بواسیر نافع است (لطیف قزوینی، ۱۰۹)
۲. ← سقایةالحاج۱.
ق۴. به جاهلی اندر سقایةالحاج عباس را بود و چاه زمزم اندر دست او بود. چون پیغامبر ـ علیه السلام ـ مکه بگشاد، آن سقایه و زمزم به دست عباس بازداد (بلعمی۲، ۴/۱۱۱۹) ║ ق۵. حقا کی خدای نیک می‌فرماید شما را که زینهار اُو ودیعت و امانت وا خداوندان اُسپارید. حقا کی خدای شنواست گفتار عباس را کی گفت کلید مرا ده وا سقایه، بیناست به واداشتن عثمن بن طلحه کلید را تا گفت به رسول‌الله کلید گیر به امانت خدای (شنقشی، ۱۱۶) ║ ق۶. چون جمله متفق شدند بر صلح، رای زدند که بدهند به بنی‌عبدمناف سقایه و رفاده، و حجابت و لوا از آنِ بنی‌عبدالدار باشد (نجمالدین راوندی، ۴۰۰) ║ ق۷. چون عبدالمطلب از دنیا برفت، سقایۀ زمزم بازِ عباس، رضی الله عنه، افتاد (اسحق همدانی، ۱/۱۵۶) ║ ق۱۰. قُصَی واضع سقایه و منصب حجابت خانۀ کعبه است (خواندمیر۱، ۱/۲۸۵)
۳. ظرفی برای نوشیدن آب یا شراب، یا مانند کوزه، مشک یا خمره برای نگهداری و تقسیم آب.
ق۴. یوسف حیلتی کرد و ملک را سقایه‌ای بود سیمین، و سقایه چیزی بوَد که اندر او آب خورند. یوسف بفرمود تا آن سقایه ببردند و به بار ابن‌یامین اندر نهادند (بلعمی۲، ۱/۲۲۸) ║ ق۶. هرگز مکه مسخر هیچ ملوک نشد و خراج به کس ندادند و هرگز دین مجوس نداشته‌اند و نکاح به صداق و شهود کردند و طلاق سه‌گانه دادند و اصحاب ضیافة اند و اهل بیان و دها و اهل قباب و ثرید بودند. همه عالمیان زیارت ایشان کنند و ایشان کس را زیارت نکنند، و ایشان راست سقایۀ نبید و هرکه رسیدی، خوردی (محمد طوسی، ۲۶۵) ║ ق۷. *سقایه‌وار دلی آب کرده از سودا/ به‌سوی کس چو رباطم نهاده چشم‌به‌راه (اسفرنگی، ۵۸۰) ║ شب سیاه به تاریکی ار نشینم به / که از چراغ لئیمان به من رسد تابش ـ جگر بر آتش حرمان کباب اولی‌تر / که از سقایۀ دونان کنند سیرابش (کمال‌الدین اصفهانی، ۵۸۸) ║ ق۸. ساقی باید که همه را آب دهد، آن‌گاه خود خورد ... و سقایه را از آب آسوده مملو دارد و در تابستان آب را سرد گرداند (باخرزی، ۲/۱۴۳) ║ ق۹. سقایت: ظرفی که در او آب خورند و مرادِ سقایه که در قول حق‌تعالی آمده‌است «جعل السقایة فی رحل اخیه»، ظرف آبخور پادشاه است و آن مشربۀ نقره بوده‌است که به آن غله را کیل می‌کرده‌اند (محمد بن عبدالخالق، ۲/۷۲۹)
۴. مکانی که به‌واسطۀ منبع آبی که دارد، در آن آب برای نوشیدن و وضو گرفتن و طهارت در دسترس است و معمولاً در کنار آن مستراح نیز تعبیه شده‌است ؛ سقایه‌خانه.
ق۵. تا بدانی که مغفرت و رحمت وی را غایت و نهایت نیست. از صد خزینه رحمت یک رحمت را بر کلّ عالم قسمت کرد. هر تعطفی و تلطفی و رحمتی و شفقتی ... یا برآوردن رباط یا مسجدی و سقایه‌ای، یا کندن چاهی و آبادان کردن پلی، یا امر معروفی و نهی منکری که در عالم پدید آید، همه از اثر آن یک رحمت است (خواجه عبدالله۱، ۱/۱۷۵) ║ نیست بر شما حرجی که درشوید در خانه‌هایی که در آن ساکنی نباشد در آنجا برخورداری بوَد شما را، چون رباطات و سقایات و خربات، در آنجا منفعتی بوَد شما را به عبادات و فراغات و استراحات و قضای حاجات (سورآبادی۱، ۳/۱۶۷۵) ║ ق۶. خانه‌ای نیکو دیدم و فرشی خوب انداخته و حبلی بسته و منشفه‌ای برو افکنده و اسباب مجلس همه مهیا و غلامی ایستاده، پرسیدم: شیخ کجاست؟ گفت: به سقایه رفته تا وضو کند (روزبهان۱، ۴۷) ║ ق۷. سقایه‌های حاج از چاه‌ها که در مکه بود بازِ چاه زمزم آوردند (اسحق همدانی، ۱/۱۳۴) ║ در سقایه نام خدا نباید بردن (شمس تبریزی، ۱/۱۹۳) ║ ق۸. شرط چنان است که چون آب این کهریزهای سه‌گانه در این ممر مذکور به هم پیوسته باشد، به مقسمی عدل دو دانگ از آن جمله جهت حقابۀ باغ نزهه جدا کنند و چهار دانگ آن جهت سَبیل خانی‌ها و حمامات و سقایات محلات شهر تبریز باشد، اعنی محلات داخلی و محلات خارجی شرقی آن به شرایطی که ذکر آن می‌آید و کیفیت شرط انتفاع بدان مشروح نویشته می‌شود (رشیدالدین فضل‌الله۱۷، ۲۰۷) ║ ق۹. اطراف بحیره تمامت معمور است. و شهر طبریه بر مغرب بحیره افتاده‌است و سه طرف شهر بارو کشیده‌اند و یک طرف که تا بحیره است دیوار ندارد. و مصبّ آب‌های مستعمل از گرمابه‌ها و سقایه‌ها و غیره همین بحیره است (حافظ ابرو۴، ۱/۳۷۷) ║ ق۱۰. نماز شام بود که به سقایه‌ای که در دو فرسخی نیشاپور بود، فرود آمدیم (واصفی، ۲/۲۷۳) ║ ق۱۱. مردی بزرگ بر دکانچه‌ای که نزد خمرۀ سقایۀ عام بسته‌اند، نشسته و بخیه بر خرقه می‌زند (مفید بافقی، ۳، ق۲/۵۹۲)
۵. آب جایی را تأمین کردن و آنجا را آبیاری کردن؛ آبرسانی و آبیاری کردن.
ق۱۲. *نبود ار محیط کرم مشت او / سقایت چه‌سان کرد انگشت او (تأثیر، ۱۵۰) ║ ق۱۴. *در این نقطه که ما هستیم، آب صاف و پاک به شیرینی شربت و صفای بلور در قطر نیم زرع به سقایت ده سردارآباد و مزارع و باغات او جاری است (طالبوف۱، ۷۷) ║ ۱۳۰۹ش. *خمس قنات دولت‌آباد را که مرحوم محمدتقی خان وقف کرده‌است، از جملۀ مصارفش این است که آب این سقاخانه در تمام سال، شب و روز باید برپا باشد و همیشه دو شمع کافوری بالای ضریح منور و دو شمع پایین ضریح مبارک باید روشن باشد و اسم این دو را در وقف‌نامۀ سوخت و سقایت نجف اشرف نوشته‌است (نواب رضوی، ۱/۶۲۶) ║ ۱۳۵۳ش. غرس کردن جزو عمل سقایه نیست، اگر ضمیمۀ عقد شود (مردوخ، ۲/۱۳۸)
سقایۀ حاج
۱. ← سقایةالحاج۱.
ق۵. می‌گوی که نگاه داشتن سقایۀ حاج و عمارت کردن مسجد حرام چون ایمان آن کس است که ایمان آرد به خدای‌تعالی (قرآن ری، ۱۷۵) ║ ق۸. چون مطّلب وفات یافت آنچه تعلق به او داشتی از سقایه و رِفادۀ حاج، یعنی اطعام ایشان و بزرگی قوم و مناصب که تعلق به بنی عبدمناف داشت، مجموع تعلق به عبدالمطلب گرفت (ابرقوهی، ۱/۱۳۵)
۲. ← سقایةالحاج۲.
ق۶. او را پسری آمد نام او عبدمناف، و عَلَم نزار در دست او بود، و کمان اسماعیل و سقایۀ حاج و کلید بت‌خانه‌ها (نجمالدین راوندی، ۱۷) ║ ق۷. من امروز رئیس و سید شماام، و این لوای نزار است و کمان اسمعیل و سقایۀ حاج و کلید خانه تسلیم پسر خود عبدالمطلب کردم (محمد رازی، ۱/۱۷)
۳. ← سقایةالحاج۳.
ق۷. زمزم ظاهر شد و سقایۀ حاج بود (محمد رازی، ۱/۴۶)