وضعیت: «در حال اصلاحات ویراستاری»
ریح rih [جمع: اراییح، اریاح، ریاح؛ <عربی>]
(اسم) ۱. باد.
ق۴. چون ابر بدیشان رسید بر سر ایشان بیستاد به امر ایزد عز و علا و آن ریح عقیم از آنجا بیرون آمد (بلعمی۱، ۱۶۱) ║ ق۵. ریح از جنوب بهشت است. و آن است که خدای عزّ و جلّ آن را در کتاب خویش لَواقِح خوانده‌است (اسفراینی، ۳/۱۱۷۹) ║ ق۶. بیخ دل را چو ریح صرصر کند/ شاخ جان را ریاح بفرستد (خاقانی۱، ۸۵۵) ║ ق۷. سلطان مهمّات آن طرف فروگذاشت و چون برق خاطف و ریح عاصف، سُهول و ظراب و سُهوب و شِعاب آن مسافت درنوردید (جرفادقانی، ۲۸۲) ║ ق۸. ریح عاصف برخاست و تلاطم امواج متراکم شد و کشتی به غرقاب کشید (ابن بزّاز، ۱۰۳۰) ║ ق۹. دلیران غوری و مبارزان هروی چون ریح عاصف و برق خاطف خود را بر سپاه کینه‌خواه بکتوت و مبارک‌شاه زدند (اسفزاری، ۱/۴۷۹) ║ ق۱۰. پیربوداق میرزا چون برق خاطف و ریح عاصف ایلغار کرده، از جانب شیراز نزدیک شد (روملو، ۱/۵۲۴) ║ ق۱۲. ریاح جمع ریح است و ریح باد را گویند (ارزانی، ۲/۳۰۵) ║ ق۱۳. جسم این واپور به یک نسیم خفیف، سقیم و نحیف خواهد شد، تا به ریح عاصف و باد قاصف چه رسد (فرهاد میرزا، ۱۲۸)
۲. بو.
ق۵. چون بهار آید ز طبع او دمد نی ریح گل/ این بهار از گل دمیده است این از آن نیکو‌تر است (عنصری۱، ۱۵) ║ ق۶. به قول شافعی: چون اندازه قُلّتَین بود، آب پلیدی برندارد، مگر که وصفی از اوصاف وی تغیر گرفته بوَد چون طعم وی یا لَون وی یا ریح وی (خمرکی، ۶۲) ║ ق۷. در آنجا بول و غایط نباشد و هر طعامی و شرابی که خورند خدای تعالی آن را عرق گرداند تا چون گلاب از تن ایشان بیرون آید که بویش و ریحش بر بوی بهشت غلبه کند (شهاب الاخبار۱، ۲۴۷) ║ ق۸. بعد از چند روز که فضلات خلایق دریا در کشتی بسیار شد و نکهت تباه و ریح ناخوش، خلایق را زحمت می‌داد، حق سبحانه و تعالی ... موشان را از عالم امر پدید آورد (ثغری، ۱۸۴) ║ ق۹. مخلوقات را بر کلام او گوش شنوائی، چشم را به متاع او بینائی، دماغ را از ریح باغ او بویائی (شمس عفیف، ۱) ║ ق۱۱. محنت این سرا بکش ریح نجات می‌رسد/ در ظلمات صبر کن آب حیات می‌رسد (فیض کاشانی، ۱۷۱)
۳. (پزشکی کهن) باد (گاز) پراکنده یا گردآمده در اندام‌ها، بافت‌ها یا تجاویف مختلف بدن.
ق۶. کنیزکی خوان‌سالار بود، خوان از سر برگرفت، و دوتا شد و بر زمین نهاد. خواست که راست شود نتوانست شد، همچنان بماند، به‌سبب ریحی غلیظ که در مفاصل او حادث شد (نظامی عروضی، ۱۱۴) ║ ق۷. در آن حالت کی دست بر بالا داشت، ریحی غلیظ مفاصل او را منسد گردانید (فرائد السلوک، ۲۹۷) ║ ق۸. قضیب، جسمی است عصبانی ... اورده و شرایین کثیر واسعة‌التجاویف در آن نفوذ کرده و خلل و فرج به لحم آکنده شده، هرگاه که این تجاویف از ریح و نفخ ممتلی شود، قضیب ممتد شود و نعوظ عبارت از آن است (ابوالمجد بیضاوی، ۳۱۱) ║ ق۹. و اما بواسیر بادی غلیظ، عسر‌التحلیل و دردی مثل درد قولنج احداث کند ... علاجش تنقیۀ سودا و مداومت بر کاسرات ریح از جوارشات و امثالها (غیاث المطبّب، ۴۱۳) ║ ق۱۰. سبب حدوث ریح غلیظ در سپرز ضعف هضم وی و تدابیر بادانگیز بود (بهاء‌الدوله نوربخش، ۴۵۱) ║ ق۱۲. ریح چون در معده تولد یابد: اگر میل به‌جانب فوق نماید و از مری اخراج یابد، آن را جُشاء نامند و به فارسی آروغ (عقیلی خراسانی۱، ۱/۷۷۹) ║ ق۱۳. نزد بعضی معاصرین: سبب این نبض یا امتلاء ماده است و یا امتلاء ریح و یا امتلاء غذا (اعظم خان۱، ۶۳) ║ ق۱۴. این مرهم ... علائمی را که از ناخوشی جذام و داءالفیل و جرب و ریح طیار و التهابات و کوفت و امثال این‌ها پدید می‌آید، زائل می‌نماید (اختر، ۵/۳۹۶۲)
۴. هوای فشرده و متراکم.
ق۷. ریح انبان به سوزنی است گرو/ ریح را ترک کن به روح گرو (سلطان ولد، ۲۸۶) ║ ق۱۲. حرکت عَرَضی ... حرکتی است که تابع حرکت جسم دیگر باشد؛ مانند ... حرکت آب در کوزه و ریح در مَشک که تابع حرکت کوزه و مشک است (عقیلی خراسانی۱، ۱/۵۶۵)
۵. (طبیعیات) هوا (باد)، از عناصر چهارگانه (اربعه)، دارای طبع گرم و تر که به گمان قدما همراه با آب، آتش و خاک تنها عناصر تشکیل‌دهندۀ جهان مادی بودند.
ق۸. جنس رسوب و استدلال از او به هفت وجه است: ... اگر طافی بوَد دلالت کند بر قلّت نضج یا تصعید ریح مر او را (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۳۲) ║ اجناسی که بدو احوال دلیل معلوم کنند هفت‌اند: ... سیم جنس صفا و کدورة بول چه کدورت او دلالت کند بر غلبۀ ارضیت یا ریحی که مخالط مائیت شود (شمس‌الدین آملی، ۳/۱۳۱) ║ ق۱۲. بول صاف ... سبب او مخالف کدر است، یعنی قلت حصول ارضیّت و عدم مخالطت ریح به مائیّت (ارزانی، ۲/۶۴۷) ║ سبب اکثریه رسوب غمامی قلت نضج است و برآمدن ریح به بالا. و از آنکه در جوهر این رسوب ریح محتبس است، رسوب نیز به قسر ریح بالا می‌ایستد (ارزانی، ۲/۶۸۷)
۶. (مجاز) بادی که از مقعد خارج می‌شود.
ق۱۱. گر تُرا در شکم بپیچد ریح/ در دمش کن برون که نیست قبیح (فوقی، ۵۱) ║ ق۱۳. اگر کسی صاحب حدث مستمر باشد، چه بول، و چه غایط، و چه ریح، وضو بسازد و نماز کند (محمدابراهیم کلباسی، ۹۳) ║ ۱۳۵۶ش. فلانی آن‌قدر خسیس و در عین حال حسابگر است که وقتی به دِه خود می‌رود، اگر جائی، جسارت است، قرار باشد ریحی از او خارج شود، دست خود را در پشت خود می‌گیرد و باد را ضبط می‌کند (باستانی پاریزی، ۲۸۷)
۷. (پزشکی کهن) بادکردگی یا تورم سراسر یا بخشی از بدن ناشی از تجمع باد (گاز) ؛ ریاح ۳(riyâh).
ق۱۱. بندق هندی ... یک مثقال پوست او ... جهة صداع و شقیقه و ریح و سبل و غشاوه و لقوه و فالج و سدر و ریح‌الخشم، که عبارة از بطلان شمّ است (حکیم مؤمن، ۵۷) ║ ق۱۳. سنّت است، بعد از نماز صبح و مغرب، در هر یک، هفت مرتبه بخواند: «بسم الله الرحمن الرحیم، لا حول و لا قوّة الّا بالله العلی العظیم» که باعث دفع هفتاد نوع از انواع بلا می‌شود که پست‌ترین آن‌ها ریح و برص و دیوانگی است (محمدابراهیم کلباسی، ۲۰۳)