سبق

وضعیت: «در حال تأیید»
سبق ‎sabaq‎ [جمع: اسباق؛ <عربی>]
(اسم) ۱. بخش مشخصی از یک کتاب که در هر روز یا به‌طور مداوم نزد استاد آموخته یا خوانده می‌شود؛ درس و مشق.
ق۶. خواجه ابوعلی ... از کتاب شفا دو کاغذ تصنیف کردی. چون صبح صادق بدمیدی، شاگردان را بار دادی ... تا به‌وقتِ اِسفار سبق‌ها بخواندیمی (نظامی عروضی، ۱۲۶) ║ ق۷. او در اول حال تنگدست بود، چندان سیم نداشت که کاغذ خریدی و سبق خود تعلیق کردی. آنچه از استاد یاد گرفتی، بر سفال‌ها و استخوان‌ها تعلیق کردی و بنوشتی (عوفی۱۱، ۱۲۲) ║ ق۸. آن هردو گوهر بحر مهتری در حجر لطف مادر و پدر و حضانت تربیت ابوین نشوونما می‌یافتند ... و پیش یک معلم سبق تلمذ می‌کردند (ثغری، ۳۷۶) ║ ق۹. علم تو به خواندن سبق نیست/ موقوف گشادن ورق نیست (مکتبی، ۳) ║ ق۱۰. حمد و سپاس ... معلمی که سبق سوادخوانان مکتب‌خانۀ علمش «علَّم بالقلم...» (رفیقی۲، ۱۸۵) ║ ق۱۱. چند سبق از اول شرح وقایه تیمّناً و تبرّکاً در ملازمت آن بزرگوار خواند و نقیب‌ خان نیز به‌جهت تیمن سبق پیش ایشان ساخت، الحق عجب عزیزی متبرک بود (بداؤنی، ۲‏/۳۴‏) ║ ق۱۲. در میان باغچۀ حَویلی نشیمنی مربّع با حوض سنگین ساخته ... و هنگام نصف‌النهار در آنجا می‌نشست و یک‌یک شاگرد به‌نوبت به‌جهت سبق می‌رفت (شیرعلی لودی، ۱۴۶) ║ ق۱۳. به دو زنگی آتش‌افروز مانی/ که خم‌گشته دم می‌دمند اندر آذر ... - و یا چون دو کودک‌ که نزد معلم/ سبق‌های مشکل نمایند از بر (قاآنی، ۲۰۹) ║ ۱۳۲۷ش. او سبق‌هایم را یاد می‌داد و ... هرگاه که به من غزل‌های حافظ را می‌آموخت، معنی‌های عشقی آنها را شرح می‌کرد (عینی، ۱‏/۷۲‏)
۲. (مجاز) قرآن.
ق۷. وی را پسری سخت پاکیزه و خوب می‌باشد، به مکتب می‌نشاند و قرآن حفظ می‌کند و پدر چنان سپارش کرده‌ بود که چون نماز دیگر از مکتب بیرون می‌آمد، اوّل به خدمت شیخ رفتی و سبق خواندی و خدمت شیخ را دستبوس کردی (مناقب اوحدالدین، ۱۰۶) ║ مصطفی را وعده کرد الطاف حق/ گر بمیری تو نمیرد این سبق (مولوی۲، ۲‏/۶۸‏) ║ ق۹. مخلص آید ولی به‌حق نه به خرد/ به‌حق آموزد این سبق نه به خود (جامی۳، ۱‏/۱۴۹‏)
سبق آموختن
۱. ⇅ سبق دادن.
ق۷. آنک به تعلیم دل افروزدت/ نزپی دوزخ سبق آموزدت (امیر خسرو۸، ۱۰۴)
۲. (معمولاً با حرف اضافه از) ⇅ سبق خواندن.
ق۹. حرف خود برتراش روزبه‌روز/ سبق فقر و درس عشق آموز (جامی۳، ۱‏/۹۱‏) ║ ق۱۲. تا که از نقش پراکنده ورق/ شویی و از عشق آموزی سبق (نشاط، ۲۶۵) ║ ق۱۳. طفل امی را گهی گردد دلیل/ تا سبق آموزد از وی جبرئیل (احمد نراقی، ۵۱) ║ ق۱۴. ز آدم یافت تلقین شیث و از شیث/ سبق آموخت ادریس مکرّم (ادیب‌الممالک، ۲‏/۳۰۳‏)
سبق بازخواندن
⇅ سبق خواندن.
سبق بردن
(معمولاً با حرف اضافۀ از) ← سبق خواندن.
ق۷. جان خود را بیار در ره حق/ تا بری از اله درس و سبق (سلطان ولد، ۹) ║ خلق عالم برند درس و سبق/ همه ز ایشان و آن گروه از حق (سلطان ولد، ۱۱۴)
سبق برگرفتن
⇅ سبق گرفتن.
سبق خواندن (خواندن: بازخواندن)
(گاهی با حرف اضافهٔ از) یاد گرفتن هر گونه دانش و علم نزد استاد و معلم و از او مطلبی آموختن و تجربه‌ای به دست آوردن ؛ سبق بردن ‎()‎؛ سبق داشتن ‎()‎؛ سبق کردن ‎()‎؛ سبق گرفتن‎()‎.
ق۵. کودک اجابت کرد و مسلمان شد. هر روز بامداد ... نزد راهب آمدی و سبقی از علم توحید برخواندی (سورآبادی۲، ۲‏/۱۳۱۸‏) ║ ق۶. بلبل سبقی از ورق گل می‌خواند/ تکرار همی‌کند به شب پس چه کند (عطّار۷، ۳۰۷) ║ ق۷. با این‌ همه زیبایی در ناپارسایی به‌درجه‌ای بود که از او زدیعه سررشتهٔ خود گم کردی و ابلیس سبق تلبیس پیش او خواندی (عوفی۹، ۷۳۵) ║ ق۸. در آن دیر از مسیحا بازمانده/ سبق‌های مسیحی بازخوانده (خواجو۲، ۱۵۴) ║ ق۹. موبد ... در کوچه‌ای مکتب‌خانه‌ای دید که شخصی نشسته کودکان را تعلیم می‌کرد و کودک هفت‌ساله‌ای در پیش او بود و سبق می‌خواند (عقیلی، ۱۵) ║ ق۱۰. در منزل حضرت مولانا می‌بودم و پیش ایشان سبق نیز می‌خواندم (دوغلات، ۲۹۹) ║ ق۱۱. هرگاه شما استاد ما باشید و سبق پیش شما خوانده‌ باشیم، چرا ما را از منت این ملایان خلاص نمی‌سازید؟ (بداؤنی، ۳‏/۵۷‏) ║ ق۱۲. تا سبق از حکمت‌العین دو چشمش خوانده‌ام/ بر سر بیمارها تا رفته صحت می‌کنم (سیّدا، ۳۳۴) ║ ق۱۳. پیری سالخورد به عادت طفلان خردسال از نو جادهٔ کتاب جوید و جانب استاد پوید. به بازیچه سبقی خواند، به دریوزه سخنی راند (قائم‌مقام۱، ۲۹۰) ║ ۱۳۷۳ش. ما نمی‌گوییم حرفی غیر حق/ این‌چنین خواندیم در خردی سبق (گل​آقا۲، ۲۰۱)
سبق دادن
یاد دادن یا آموختن کتاب، درس یا دانشی به دیگری ؛ سبق فرمودن.
ق۶. مدرّس شد عباد مخلصین را/ سبق داد از حقیقت مرسلین را (عطّار۴، ۱۹) ║ ق۷. شیخ فعّال است بی آلت چو حق/ با مریدان داده بی گفتی سبق (مولوی۲، ۱‏/۳۱۸‏) ║ ق۸. زلف تو باز فتنه را رشته دراز می‌دهد/ خطّ تو اهل عشق را سبق نیاز می‌دهد (امیر خسرو۴، ۳۰۷) ║ ق۱۰. یک حرف نخوانده پیش استاد/ ادریس و کلیم را سبق داد (رفیقی۳، ۲۱۰) ║ ق۱۱. مؤدّب می‌کشد بیهوده رنجی در سبق دادن/ فلاتون زمان خود بود چون طفل دبستانش (زیب النساء، ۳۴۸) ║ ق۱۲. مرا داد روشن‌روانی سبق/ که بادا به روحش تحیّات حق ـ که ای کودک اخلاص را پیشه‌ کن/ معرّا دل از نقش اندیشه کن (حزین، ۷۵۹) ║ ۱۳۲۷ش. در‌ آنجا تورکمن‌بچگان را که زبان تاجیکی را نمی‌دانند، چگونه سبق می‌دهم؟ (عینی، ۲‏/۲۲۰‏) ║ ۱۳۳۹ش. معلم کارکردهٔ کاردان می‌تواند ... در تدریس و دادن سبق و تکلیف به شاگردان جانب قوّه و میزان معلومات هر صنفی را کاملاً ملحوظ و منظور داشته باشد (همایی، ۴) ║ ۱۳۷۰ش. ده‌ آیت: در عرف کاتبان و مذهّبان نُسَخ قرآنی، به دایره‌ای زرین، عشر زرین گفته می‌شده‌است که در میان هر ده آیهٔ قرآنی می‌گذارده‌اند (مایل هروی، ۶۵۸)
سبق داشتن
(با حرف اضافۀ از) ← سبق خواندن.
ق۱۱. در آزار دلم طفلی که از گردون سبق دارد/ ز شرم کشتنم شمشیرش از جوهر عرق دارد (سلیم تهرانی، ۲۷۲) ║ ق۱۲. تاریخ‌طلب ز فکر گشتم/ کو داشت سبق ز پیر و استاد (تأثیر، ۱۰۹)
سبق فرمودن
← سبق دادن.
ق۱۱. ماه مبارک رمضان بود که شخصی کتابی از علم منطق آورد تا سبق فرماید (بداؤنی، ۳‏/۱۸‏) ║ در بی‌تکلفی و بی‌تعینی چنان بود که به روش سلف و خلف ... ازپی ابتیاع متاع خانه ... پیاده به دکان و بازار تشریف می‌برد و ... در میان راه جماعت طلبه را سبق نیز می‌فرمود (بداؤنی، ۳‏/۳۹‏)
سبق کردن
← سبق خواندن.
ق۶. خوش بخفته نرم ناکرده سبق/ می‌بباید رفت فردا پیش حق (عطّار۸، ۳۷۴) ║ ق۱۲. چو صبحم یک تأمّل درس جمعیت نشد حاصل/ به سطری کز نَفَس خواندم ز خود رفتن سبق کردم (بیدل، ۲‏/۴۹۲‏)
سبق گرفتن (گرفتن: برگرفتن)
(با حرف اضافۀ از) ← سبق خواندن.
ق۵. وی به طلب علم از میهنه به سرخس رفت و به ابوعلی زاهر رح تعلق کرد. یک روز سبق سه‌روزه بگرفتی و آن سه روز اندر عبادت گذاشتی تا آن امام آن رشد اندر وی بدید و تعظیم وی زیادت کرد (هجویری، ۲۰۶) ║ ق۶. گیرند عالمان ز مقامات تو سبق/ خوانند فاضلان ز مقالات تو نتف (امیر معزی، ۴۲۶) ║ ق۷. چو طفلان نوآموز ار در این مکتب سبق گیری/ رموز خطّ دریا را چو آب زر فروخوانی (اسفرنگی، ۵۰۰) ║ خلق ما بر صورتِ خود کرد حق/ وصف ما از وصف او گیرد سبق (مولوی۲، ۲‏/۳۴۸‏) ║ ق۸. غنچه در پیش فاخته ز اصول/ سبقی تازه برگرفت اینک (امیر خسرو۴، ۵۵۵) ║ روزی دیوانه‌ای این بیت می‌خواند، بیت: نیکوان را دوست دارد هرکه باشد در جهان/ گر بدان را دوست داری گوی بردی از میان؛ خواجه فرمودند که ما از این سخن سبق گرفتیم (صلاح بخاری، ۷۹) ║ ق۹. طفلان سبق ز لوح جمالش گرفته‌اند/ هرگه جبین‌گشاده سوی مکتب آمده‌است (جامی۱، ۲‏/۱۱۷‏) ║ ق۱۰. ورق از کس چه می‌خواهی سبق از کس چه ‌می‌گیری/ ز دل جوهر چه می‌جویی که فیض از خویشتن گیرد (نظیری، ۱۲۶) ║ ق۱۱. فیّاض تا ز من سبق خامشی گرفت/ مشکل دگر تواند درس کلام خواند (فیّاض لاهیجی، ۵۰۴) ║ ق۱۲. به طفلی بسته‌ام دل کز دبستانش سبق ‌گیرد/ بهاران سست‌عهدی شاهد گل بی‌وفایی را (حزین، ۱۰۴) ║ ق۱۳. غازیان عرصۀ دین و عالمان علم یقین ... ذوق طاعت یابند، شوق معرفت شناسند، سبق از ذکر حق گیرند، ورق از فکر خود شویند (قائم‌مقام۱، ۲۷۷) ║ ۱۳۱۶ش. شرف‌شاه پسری داشت اسحق‌نام ... هر روز و هر شب در کنار پدر از آن یادگارهائی که در خانمان ایشان مانده‌ بود سبق می‌گرفت (نفیسی۲، ۱۴۷)
سبق گفتن
(معمولاً با حرف اضافۀ را) ⇅ سبق دادن.
ق۶. پیر گفت: خواهی تا تو را هر روزی سبقی گویم تا به‌زودی از ایشان درگذری (عطّار۲، ۲‏/۹۲‏) ║ ق۷. آورده‌اند که عادت شیخ باحفص کبیر رحمة الله‌ علیه آن بود که در اول هفته مر شاگردان را علوم دینی سبق گفتی، و در آخر هفته به باغ رفتی و تیمار زراعت داشتی (عوفی۱۱، ۲۸۷) ║ ق۱۰. در ولایت نیشابور شخصی پیدا شد که علم اکسیر و کیمیا را نیکو می‌داند و در جمیع علوم خصوصاً در علم طب و حکمت ارسطو و ابوعلی را سبق می‌گوید (واصفی، ۲‏/۳۹۲‏) ║ ق۱۱. از جملهٔ برگزیدگان او شیخ حاتم گوپاموی بود ... به‌جهت تسلّی خاطر گاهی سبقی به او می‌گفت و گاهی او را کتابی می‌داد (بداؤنی، ۳‏/۱۳‏)
ترکیبات دیگر: شیطان را سبق دادن