دستک

وضعیت: «در دست پیشه و صنعت»
دستک ‎dastak‎
(اسم) ۱. دسته یا دستگیرۀ خیک یا مشک برای حمل کردن مایعات، کره و روغن یا تکان دادن و حرکت آن رو به جلو و برگشت برای تبدیل ماست به دوغ کره.
ق۸. الخُربَة: دستک مشک (زنجی، ۱‏/۱۰۹‏) ║ الصُنبور: خرمابن جداگانه، الصنابر ج و الصنبور نایژه دستک مشک و مازو که آب از آن در حوض شود و آنک که فرزند نبود او را (زنجی، ۱‏/۱۹۳‏)
۲. قطعه چوب‌های با طول تقریبی ۴ متر و مقطع ۱۰ سانتیمتر که برای تهیۀ توفال آن‌ها را به طول دلخواه می‌بریدند.
ق۱۴. تیرها را فرستادم آوردند، اما صرفه با خرید دستک بود،‌ چون تیرها کلفت و کوتاه. بعد مقارن مغرب شاگرد نجارها رفته (محمد کمره‌ای، ۱‏/۴۷‏) ║ ۱۳۱۲ش. دیوار یک تیغة نازک گچی بود که چند تکه الوار و دستک بر سرِ پا نگاهش می‌داشت (مستعان، ۱‏/۳۶۲‏) ║ ۱۳۶۰ش. به کمک یک ریسمان و دستک‌های چوبی دیوار را به صورتی که باید ساخته شود مجسم کنید (آذرین، ۱۷) ║ ۱۳۶۸ش. از دیگر امتعۀ مصالح‌فروش‌ها بعداز وسائل سابق‌الذکر، ختائی و اتابکی و نیم‌گرد و نظامی و در نوسازی شهر و خیابان‌کشی‌ها و توسعۀ معابر که در دولت جدید... شروع گردید، چوب و طوفال و تیر و دستک و دروپیکر کهنه هم اضافه شد که از ساختِ‌مان‌های خراب‌شده خریده، معرضِ فروش می‌گذاشتند (شهری۲، ۲‏/۲۹۴‏)
۳. بخشی از رویۀ کفش بین دهنه و پنجه که قسمت آز پا را می‌پوشاند و روی آن سوراخ‌های برای رد کردن بند تعبیه شده است.
۱۳۲۷ش. ملاتراب از سمرقند یک کفش دستک چرم قزانی دوخت آورده بوده است (عینی، ۲‏/۲۰۴‏) ║ خوجه‌ئین به جوان ۲۵ ساله نگاه سئوال‌آمیزی کرد و آن جوانِ رموزفهم: ... درست است که همه‌اش از دست این کس برآمد، لیکن دستک‌های همة آنها را شاگردان بخیه کرده دادند»، گفت (عینی، ۳‏/۴۵۹‏)
۴. گوشه‌های روسری، لچک، چادر و دو طرف انتهایی طول شال، دستار و مانند آن‌ها.
۱۳۳۱ش. چادرم همین‌طور روی سرم بود و وقتی داشتم می‌نشستم یادم است دستک‌های آن را تویِ سینه‌ام جمع کردم (آل‌احمد۷، ۱۶۳) ║ ۱۳۵۹ش. یک مردِ زابلی با دستکِ دستارچه‌اش اوّل چشمش را پاک کرد و بعد دماغش را گرفت (دانشور۲، ۱۳۶) ║ ۱۳۸۲ش. قدم که بر ابرسنگ‌های معبر نهادیم، نعلین‌ها ازپا بیرون بیرون آورده و دستک‌های خرقه بر زانوان‌ بالا گرفتیم و بر فرش‌های ابریشمن قدم گذاشتیم (ابوتراب خسروی، ۱۳۷)
۵. حوضچه‌ای کوچک در بخش گرمخانۀ حمام یا آشپزخانه‌ها که برای برداشتن آب و شستشو به کار می‌رفت.
۱۳۴۸ش. آب دستک صافِ صاف بود. ماهی نداشت. فقط عکس قلیان افتاده‌بود توی آب، آن‌طرفِ دستک (گلشیری۵، ۷۷) ║ ۱۳۷۶ش. دو هندوانه برداشتم. خاله گفت: ببر بینداز توی آب دستک (گلشیری۳، ۱۳۵)
۶. قطعه‌ای چوب خمیده و با دو طرف انتهایی برجسته به سمت بالا که چوب را از وسط بر شانه می‌گذاشتند و زنبیل، سطل را برای حمل کردن در دو سوی آن می‌آویختند.
۱۳۵۰ش. خواهرم سطل‌ها را برمی‌دارد آویزان می‌کند نوک دستک، و دستک را می‌گذارد روی شانه‌اش... این کار برای آن است که عروس بداند ازاین‌پس سنگین‌ترین کارهای خانه به‌گُردة اوست. برای آن است که بفهمد باید درمقابلِ کار و زحمت مقاومت کند (شاملو۳، ۲۱۹)
۷. قلاب یا میخ نصب شده روی میلۀ افقی قناره در قصابی که لاشۀ دام روی آن آویزان است.
۱۳۵۰ش. می‌شو... چیزی که نشانم می‌دهد دکه‌ایی تخته‌ایی است که به همه جایش خون شتک زده. انگار عوض آهک‌مالی خون‌مالی‌اش کرده‌اند. به دستک‌ها قناره آویزان است. به قناره‌ها شقه‌های گاو و گوسفند و گوساله‌هایی با شکم دریده، با شکم‌های خالی بی‌دل‌وروده و شکمبه (شاملو۳، ۴۵۰)
۸. کوره‌های فرعی منشعب شده از کورۀ اصلی قنات که برای شناسایی خصوصیات زمین‌شناسی، آب زیرزمینی و زمین‌های اطراف کوره اصلی قنات حفر می‌شود.
۱۳۵۷ش. گردنش به دستک چاه گیر کرده. میانِ گمانه (دولت​آبادی۳، ۴۸۴) ║ ۱۳۷۴ش. صِرف خبرگی و مهارت اوست که از کودکی آموخته وقتی باری را ازتهِ چاه بالا می‌فرستد خودش را در پناه‌گاه دستک چاه قایم کند (دولت‌آبادی۲، ۱‏/۳۹۹‏) ║ آن‌ها... انگار همه‌شان چیزخورد و لال شده‌اند... نهایت می‌گویند دارند دستک چاه در می‌کنند تا آن را برسانند به مادر‌چاه و آب را از چهار جهت جاری کنند (دولت‌آبادی۲، ۲‏/۳۹۱‏)
۹. پارچه‌ای معمولاً ضخیم‌ از جنس مخمل و مانند آن، چین‌دار با رنگ متفاوت از پردۀ اصلی که در حاشیۀ پرده دَر و پنجره برای تزیین می‌آویزند.
۱۳۷۳ش. آفتاب... در خانة ما شاد، روشن و متین از پشتِ پنجره‌ها که پرده‌های خوش‌رنگ و گران‌قیمتِ آن‌ها با دستک‌ها به کنار کشیده شده‌بودند اتاق... را روشن می‌کرد (حاج‌سیدجوادی، ۶۸)
۱۰. تیرهای پایۀ پرچین که به عنوان ستون برای نگهداری پرچین به کار می‌رود.
۱۳۷۷ش. میتکا به‌کومکِ دستک گره‌داری که سر راه از پرچینی بیرون کشیده‌بود دنبال بقیه می‌شلید (شاملو۱، ۱‏/۲۱۵‏) ║ صدایی به جوانک قلچماقی که داشت دستک‌های پرچینی را درمی‌آورد ندا داد: بجنب سامارا (شاملو۱، ۲‏/۸۹۱‏)
۱۱. هر یک از اجزا، قطعات نرده که حدفاصل کف و دسته نصب شده است.
۱۳۷۷ش. به پیروپاتال‌های خوتور که جلو فروش‌گاه جمع شده‌بودند چشمی انداخت ازمیانِ دستک‌های خراطی‌شدة نردة مه‌تابی به کوچه تفی پراند و پاکشان رفت تو (شاملو۱، ۲‏/۵۸۵‏)
۱۲. نوعی یراق به شکل‌های گونیا، بازو، پایه و قابل نصب روی سطوح دیوار و جز آن که برای آویزان کردن، قرار دادن چیزی روی آن به‌کار می‌رود.
۱۳. بخش پشتی سینه‌بند که با قزن‌های ردیفی در پشت بسته می‌شود.
۱۴. هر یک از قطعه‌های چوب، پلیمر، فلز به شکل مکعب مستطیل با سطح مقطع ۲ تا ۴ سانتی‌متر که برای چیدن و گذاشتن الوار و چوب روی آن‌ها به منظور جدا کردن چوب‌ها از یکدیگر، خشک کردن، تغییر شکل نیافتن الوار، تخته‌ها و مانند آن‌ها به کار می‌رود.