وضعیت: «در حال ویراستاری»
مشاکلت mošâkelat, -ka [گونۀ دیگر: مشاکله؛ املای دیگر: مشاکلة]
(اسم) ۱. مانند دیگری بودن در شکل ظاهری یا ویژگی رفتاری؛ شباهت.
ق۴. باز‌یافتند این‌چنین مشاکلت میان جزو‌های دو جهان، دانسته شد کی تخم دو جهان در عقل افکنده بوَد به برهان (سجستانی، ۲۴) ║ ق۵. آفتاب را با ستاره به صدهزار وجه مشاکلت و مجانست است (مستملی، ۲/۷۶۹) ║ چون مجانست و مشاکلت بنده را با حق مستحیل باشد انس با وی صورت نگیرد (هجویری، ۴۹۱) ║ ق۶. ازجمله سرّهای این صناعت یکی است که هیچ درخت ترکیب انگور قبول نکند مگر درخت چنار از مشاکلتی که میان ایشان است در چوب و برگ (ابومحمد نجار، ۲۲۴) ║ خدای ... ــ عز شأنه ــ از تغیر و تکثر و مشاکلت مکان و مناسبت زمان منزه است [؟؟] (علی بن ابی‌حفص، ۱) ║ ق۷. ابنای روزگار همه چاپلوس و پرفسوس بودند، ... لاجرم افعال و اخلاق ایشان همه به صورت شغال و روباه از روی مشاکلت درخواب می‌نمود (وراوینی، ۱/۴۳۸) ║ ق۸. اگر یاری و مددکاری می‌خواهی برادری در دین فراگیر ... از علم شریعت باخبر بوَد و با علم، عملش بوَد ... و از تکبر و تفاخر و عجب و دعوی جاه و منصب دور باشد. در میان تو و او مناسبتی و مشاکلتی باشد (ابوسعید شیعی، ۴۲۷) ║ مالک‌الملوکی که هستی او از مشاکلت زمان و تجدید لیل‌ونهار و تقدیر احیاز و اقطار بی نشان است [؟؟] (سیف هروی، ۷۲۲) ║ ق۹. چون در انسان جوهری بسیط الهی موجود که آن را با طبایع دیگر موجودات و حیوانات مشاکلتی نیست هرآینه نوعی از قوّت تواند بود که دیگر موجودات را میسر نگردد (شجاع، ۱۵۱) ║ ق۱۰. لا لا: کرسی و ترتیب و ترکیب آن است که پایان حروف و دندانه‌ها و ترتیب حروف و مرکزات به حسب قرب و بُعد و مدّات و کلمات از محلّش نگردد و به اصول و به اسلوب و خوشنما آید چه اگر هر حرفی که در مشاکلت مشارکت دارد باید که در صغیری و کبیری در قالب واحد به همان طور مؤدّی شود، و این به‌غایت مشکل است اگر واقع شود کمال قدرت و استعداد و کیاست اوست [؟؟] (محمد بن دوست‌محمد، ۴۳۲) ║ ق۱۱. صورت اکثر حیوانات وحشی و انسی مجسم از گل و گچ ساخته و در غایت مشاکلت و مماثلت پرداخته و بر غرفه‌ها و ایوان‌ها و سطوح عماراتی که پیرامن میدان واقعست نصب کردند (محمود افوشته‌ای، ۴۶۳) ║ ق۱۲. هلال به مشابهت کمانچه، انگشت‌نما گردیده و بدر از مشاکلت دایره بر خود بالیده و رباب نوای دیگر سازها را باب خود نمی‌دید (حسینی منشی، ۳۳۴) ║ مراد از مشابهت و مشاکلت غذا با بدن که مغتذی است به اعتبار آن وقت است که غذا بالفعل گردد و جزء بدن شود نه قبل از آنکه غذای بالقوّه است (عقیلی خراسانی۱، ۲/۸۱۵) ║ ق۱۳. علت مولدۀ این علت، رطوبت غلیظه باشد که از تواتر تخم و سوء هضم در بدن جمع آمده به اعضاء رخوه ریزد و وجه تسمیۀ این علت کثرت وقوع آن به خنزیر یا مشاکلة آن بدان یا متعددالعدد بودن وی و به دستور کثیرالولد بودن حیوان مذکور یا نسبت عنق صاحبش به گردن خنزیر در عدم تمایل آن یمنه و یسره است (قاسم قادری: فصول‌الاعراض، ۱۴۸) ║ پس معلوم شود که بدن انسان از اخلاط متضاده، مزاج پذیرفته و پیوسته مدد خلطی و جسمی از اغذیه و اشربۀ نباتیه به هم می‌رسانند به اعتبار مشاکلت تولیدی عنصری، و بدین جهت حفظ صحت نیز به مشاکلت و مثلیت ادویۀ نباتیه مربوط و منوط است (لطیف قزوینی، ۵) ║ چگونه می‌توان در میان دو قوم قیاس مشابهت و مشاکلت کرد که یکی از آب، محاط است و روی آفتاب نمی‌بیند و دیگری روز تا شام در آفتاب می‌سوزد (میرزا حبیب۱، ۷۳۶) ║ ۱۳۵۶ش. این توحید و مشاکلت و مماثلت موجب می‌شود که استاد به شاگرد تشبه جوید، زبان کودکی بگشاید و زمزمۀ محبتی به گوش او فراخواند (ابوالقاسم پورحسنی: ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش۴/۱۷) ║ ۱۳۵۸ش. محبت به‌سوی مشابهت و مشاکلت می‌راند و قدرت آن سبب می‌شود که محب به شکل محبوب درآید (مرتضی مطهری: مطالعات راهبردی بسیج، ش۱۱-۱۲/۲) ║ ۱۳۹۳ش. اگر ملاک دوستی اموری مانند مناسبت و مشاکلت قرار بگیرد، باز هم غزالی حق تعالی را محبوب و معشوق حقیقی انسان می‌داند. زیرا بنا بر روایات، خدا انسان را بر صورت خویش آفریده‌است (دکامی - اسلامی اردکانی: پژوهش‌های اخلاقی، ش۱۷/۵۳)
۲. (فقه، کلام) (توضیح: برخی از شواهد این تفکیک فرازبانی است اما برای بررسی بیشتر گروه تخصصی آورده شده‌است)
ق۴. چون لازم آمد کی علت حرکت هم حرکت بُوَد از بهر مشاکلت، پس واجب آمد نظر کردن در اصول حرکت (سجستانی، ۶۶) ║ ق۷. اتحاد را در جنس مجانست خوانند و در نوع مشاکلت، و در کمّ مساواة، و در کِیف مشابهت. {ج۳، در فلسفۀ اولی و امور عامه} (قطب‌الدین شیرازی، ۳/۲۰) ║ ق۸. اتحاد میان چیزها اگر در نوع بود مماثلت خوانند و اگر در جنس بود مجانست و اگر در کمیت مساوات و اگر در کیفیت مشابهة و اگر در اضافه مناسبت و اگر در شکل مشاکلت (نفائس الفنون، ۲/۴۸۰) ║ ق۱۲. بر قول خویش که مشاکلت را علت جذی گویند همین اعتراض که شیخ نموده خود هم کرده‌است و جواب نیز داده که علت جذب مشاکلت تام نیست زیراکه اگر چنین باشد، تمایل متشاکلین لازم آید و این بی‌انفعال به امثال نمی‌شود و حال آنکه انفعال شیء از مثل خود ممنوع شده (ارزانی، ۳/۱۱۳۲) ║ الم و لذت از مشاکلت است / نسبت عقل، از مقابلت است (حزین، ۸۰۹) ║ ۱۳۶۳ش. من جایی ندیدم که از علل دلالت و اینکه از چه راهی می‌توان از چیزی به چیز دیگر پی برد، به‌تفصیل یاد کنند. در البرهان فی وجوه البیان از ابوالحسن اسحاق کاتب چهار گونه دلالت برشمرده شده‌است: مشاکلت، مضادّت، عروض، فعل یا فعلیّت (محمدتقی دانش‌پژوه: معارف، ش۱/۱۳۲)
۳. موافقت و سازگاری.
ق۴. فرمان‌های شریعت را با خرد پیوستگی نبودی و مشاکلت (سجستانی، ۲۲) ║ ق۵. برده خریدن: طالع و قمر اندر خانهای بر صورت مردم پسندیده است و خانهای مرّیخ سخت مذموم است و باید کی قمر و طالع خداوند ایشان دور باشند از نحوس و احتراق و همچنین برج ششم و خداوندش پاک باشند از عیوب و با خداوند طالع ممازجتی و مشاکلتی پسندیده دارد و پیوستن قمر به نحوس دلیل بود بر آن کی یک بار دیگر فروخته شود (شهمردان۲، ۱۵۷) ║ ق۶. استعانت ایشان در آن به شیاطین بوَد و به کارهای ناشایست بدیشان تقرب کنند تا مشاکلت میان ایشان و دیوان مستحکم گردد (ابومحمد نجار، ۲۰۲) ║ ق۷. زن بکر از غیربکر بهتر، چه به قبول ادب و مشاکلت شوهر در خُلق و عادت و انقیاد و مطاوعت او نزدیکتر (خواجه نصیر۱، ۲۱۶) ║ ق۸. زن ... بکر بهتر از ثیب، چه به قبول ادب و مشاکلت شوهر در خُلق و عادت انقیاد و مطاوعت بکر، نزدیکتر بوَد (شمس‌الدین آملی، ۲/۴۰۱) ║ ق۱۲. مقرر شده که ادویۀ قویةالاسهال اکثر آنها سمّیه‌اند و اشیای سمّیه لامحاله شدیدالمباینةاند مر رطوبات بدنیه را و اصلاً در میان وی و رطوبات بدن مشاکلت نیست؛ چنانچه جالینوس خود اعتراف نموده که دوای سمی مستحیل به خلط نمی‌شود (ارزانی، ۳/۱۱۳۲) ║ می‌گوئیم طریق مروت و احسان کجا رفته بود و چرا شیوۀ اخلاص و ارادت به آن حضرت نورزیدند و فدک را که بسیار اندک بود به وی نبخشیدند و هرگاه ایشان را می‌رسید که به مشاکلت خلافت حضرت رسالت فدک را خالصه خود سازند چرا نمی‌شد که آن را به حضرت فاطمه از روی مروت و احسان بازگذارند (زین‌العابدین شیروانی: ریاض السیاحة، ۳۸۴) ║ ق۱۳. از ابتدای نشو و نما خلوت به مزاجش غالب بود. از مرجعیت مردم حتی از مشاکلت و معاشرت اعمام و سلسلۀ عالی‌شأن خود نیز دامن کشیده، گوشه‌نشینی اختیار نمود (عبداللطیف شوشتری، ۱۵۶) ║ از فرط علوّ همت و تقوی هرگز به مشاغل دنیا آلوده نشد ... دامن از معاشرت و مشاکلت آنها افشانده به تحصیل فضایل حقانی و تکمیل فواضل نفسانی مستغرق بود (عبداللطیف شوشتری، ۱۶۸)
۴. سزاوار و شایستۀ چیزی یا امری بودن (لغت‌نامه دهخدا: مشاکلة: سزیدن، برازیدن (یادداشت به خط مرحوم دهخدا): ولکنما نهدی الی من نجله
و ان لم یکن فی وسعنا مایشاکله.
احمدبن یوسف متولی دیوان رسائل مأمون خلیفه . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا)).
ق۴. بر‌انگیختن بر اندازۀ زمان سخن و حد مشاکلت و استحقاق بر‌انگیزاند پیغمبران و وصیان و امامان و حجتان و همچنین بر‌انگیزد فرعونان و جبارن و ضدان (سجستانی، ۹۳)
۵. (ادبیات) (در بدیع) آوردن لفظ یا الفاظی در بخشی از کلام به دلیل مجاورت لفظی یا تقدیری آن با بخش دیگری از کلام، برای ایجاد ارتباط و تناسب (مانند این بیت از سعدی که برای ایجاد تناسب با مصراع اول، به جای ترکیب دل دادن در مصراع دوم، دل سرشتن آورده است: دنیا که در او مرد خدا گِل نسرشته‌ست / نامرد که ماییم چرا دل بسرشتیم؟)..
ق۷. باشد که میان الفاظ مشاکلتی افتد و آن از دو نوع خالی نبوَد: یا مشاکلت لفظ تابع مشاکلت معنی بوَد یا نبوَد و اول را اسماء مشتقه خوانند مانند ناصر و نصیر و منصور ... و دوم را اسماء متجانسه خوانند مانند بشر و بشر (خواجه نصیر۲، ۹) ║ ق۹. فَمَنِ اعْتَدیٰ عَلَیْکُمْ پس هرکه بر شما ظلم کند به ابتدای مقاتله فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ پس شما نیز برو ستم کنید یعنی با او قتال نمائید این لفظ بر سبیل مشاکلت است و مراد آنکه جزای ستم او بدو رسانید (ملاحسین کاشفی: مواهب عَلیّه، ۶۰) ║ ق۱۰. آنکه ظلم و تعدی کنند إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ مگر بر ستمکاران مراد به عدوان عقوبتست پس وضع علت شده در موضع حکم و نام نهاده شده جزای ظلم به اسم ظلم به‌جهت مشاکلت و مزاوجت (فتح‌اللّه کاشانی: منهج‌الصادقین، ۱/۴۱۵) ║ ق۱۱. فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَی الظّٰالِمِینَ پس نیست هیچ قتلی و عقوبتی مگر بر ستمکاران. تسمیۀ جزاء ظالم به عدوان از روی مشاکلت است چنانچه حق تعالی فرموده: جزاء سیئة سیئة مثلها (شریف لاهیجی: تفسیر شریف، ۱/۱۷۸) ║ ق۱۴. مشاکلة تبدیل کلمه است به مجاور لفظی یا تقدیری آن ... مجاورت تقریری چنا‌که در قرآن مجید است: صبغة اللّه ... به‌جای ایمان صبغةاللّه فرموده برای مجاور تقدیر آن که آب غسل تعمید نصاری است (شمس‌العلما گرکانی، ۳۲۰) ║ ۱۳۲۰ش؟. اطلاق خدعه و مکر بر خداوند در آیات دیگر مانند «و مَکَرَ اللّهُ وَ اللّهُ خَیْرُ الْمٰاکِرِینَ و إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ یُخٰادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خٰادِعُهُمْ به نحو حقیقت نیست بلکه از باب مجاز مشاکلة است یعنی از جزاء خدعه و مکر (عبدالحسین طیب: اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱/۳۱۳) ║ ۱۳۵۳ش. در نثر جای موسیقی دل‌انگیز، وزن و قافیه را و نیز جای نمودِ رنگین، صور خیال را تا حدی سجع و انواع تجنیس و مشاکلت می‌گرفت (محمود کیانوش: نگین، ش۱۱۸/۵۴) ║ ۱۳۷۰ش. تعبیر به تتلوا از لحاظ مشاکلة است که چون بحث در تلاوت قرآن است (محسن قرائتی: فیش‌های تبلیغ، ۲/۲۲۵) ║ ۱۳۹۱ش. می‌ـواند معنای حدیث این باشد که خداوند متعال فضل و احسان خود را از شما قطع نمی‌کند مگر اینکه شما در طلب حاجات خود از او خسته شوید، پس کار بندگان در حقیقت ملالت و خستگی است و کار خداوند ملالت نامیده شد، درحالی‌که حقیقتاً ملالت کار او نیست به‌خاطر ازدواج و مشاکلت دو لفظ در ظاهر [از آنجاییکه مدخل «ازدواج» به این مدخل ارجاع شده این شاهد می‌تواند بهتر باشد] (ولی‌اللّه حسومی: نقد و نظر، ش۴/۱۳۳)
مشاکلت افتادن
۱. (نجوم) (با حرف اضافۀ با).
ق۵. سودا از عطارد خیزد که وی را با مریخ مشاکلتی افتد نامحمود (غزالی۱، ۱/۶۱)
۲. (ادبیات)
ق۷. باشد که میان الفاظ مشاکلتی افتد و آن از دو نوع خالی نبوَد: یا مشاکلت لفظ تابع مشاکلت معنی بوَد یا نبوَد و اول را اسماء مشتقه خوانند مانند ناصر و نصیر و منصور و هرآینه به اول لفظی موضوع بوده باشد تا دیگر الفاظ از او اشتقاق کرده باشند مانند نصر در این صورت (خواجه نصیر۲، ۹)
مشاکلت تام
(ادبیات)
ق۷. مثال مشاکلت تام در الفاظ مرکّب نوعی از قلب بر این وجه که گویند فرض عین است و عین فرض (خواجه نصیر۲، ۵۹۷) ║ مشاکلت تام در بسائط الفاظ تکرار ردیف بوَد یا حاجب در اواخر ابیات چنانک پارسی‌گویان را متداول است و یا تکرار کلمه‌ای در همۀ ابیات یا همۀ مصراع‌ها بر حسب التزام شاعر و یا اشتراک اول و آخر هر بیت در یک کلمه که آن را رد العَجُز علی الصدر خوانند و بعضی آن را بیت دائره خوانند (خواجه نصیر۲، ۵۹۷) ║ مشاکلت تام در ادوات تکرار حرف نداست در اول ... دو مصرع (خواجه نصیر۲، ۵۹۷)
مشاکلت داشتن
۱. (معمولاً با حرف اضافۀ با، به) شبیه بودن به کسی یا چیزی در ظاهر یا ویژگی رفتاری.
ق۴. کار کردن نیکان بر دو بهر است: یکی عقلی و یکی شرعی. عقلی آن کار‌ها بوَد که باز‌داری دشواری خویشتن از مردمان کی هم‌جنس تو باشند و با تو مشاکلت دارند در مردمی (سجستانی، ۹۳) ║ ق۶. عاشق را پیوسته دل به کسی گراید که او را با معشوق پیوندی بود یا به وجهی مشاکلتی دارد (میبدی، ۵/۱۲۸) ║ ق۹. چون به عون اللّه تعالی فطرت اصلی و طبیعت جبلی با این فن مشاکلتی تمام و مجانستی مالاکلام داشت، به تکمیل این فن اشتغال نمودم (عبدالقادر مراغی۱، ۲) ║ ق۱۱. شیاطین ... محجوب و مرجوم از آسمان به‌واسطۀ آن شدند که چون اخبار ایشان مشاکلت و مشابهت به وحی آسمان در باب اخبار سماوی داشت و خوف التباس و اشتباه برای اهل زمین بود ... بناءعلیه شیاطین را از عروج و صعود منع و رجم فرمود (احمد غفاری مازندرانی: شرح و ترجمۀ احتجاج طبرسی، ۳/۲۷۵) ║ ق۱۲. بعد از این ایراد تأویل قول مسطور بدین وجه نموده که: مراد از مشاکلت آن است که چون غذا وارد بدن صحیح‌المزاج گردد و از حرارت غریزیّه او انفعال یابد و منهضم گردد استحاله به خونی یابد که صالح و مشاکل بدل مایتحلّل آن باشد؛ پس رمّانیّه و اجّاصیّه و مانند آن غذای مایل به برودت که وارد بدن محرور گردند به برودت زائدهٔ آن از حرارت طابخه بدنیه مغتذی خون مایل به حرارت که مشاکلت دارد به بدن محرور از آن غذا حاصل گردد (عقیلی خراسانی۱، ۲/۸۱۵) ║ ق۱۴. قوله «الر» به اتفاق، آیه تنها شمرده نشده بلکه جزو آیه محسوب است، برای آنکه دو حرف و به‌علاوه مشاکلت با رؤس آیات ندارد به‌خلاف «طه» که مشاکلت دارد (حسین شاه عبدالعظیمی: تفسیر اثنی‌عشری، ۶/۱۶۶) ║ ۱۳۸۵ش. کسی که در تمام عمر روزه می‌گیرد و شب‌ها نماز می‌خواند، عمل خود را صحیح می‌داند ... به‌علاوه مانعی ندارد که بگوئیم نماز و روزۀ او باطل است منتها چون عمل او با صوم و صلات صحیح، مشابهت و مشاکلت دارد، مجازاً چنین تعبیری کرده‌اند (محمد فاضل لنکرانی: ایضاح‌الکفایة، ۱/۱۹۷) ║ ۱۳۸۹ش. گاهی چیز معیّن، با آنچه هم‌جنس و هم‌شکل و همانند آن است، شمرده می‌شود و گفته می‌شود: این یک مرد است و اینها دو مرد و سه مردند ... ولی گاهی چیزی با آنچه با آن مجانست و مشاکلت ندارد، شمرده می‌شود و گفته می‌شود: این سفیدی است و این دو سفید و سیاهند (جعفر یعقوبی [مترجم]: التوحید، ۸۵)
۲. (ادبیات) (معمولاً با حرف اضافۀ به) آمدن لفظ یا الفاظی در بخشی از کلام به دلیل مجاورت لفظی یا تقدیری آن با بخش دیگری از کلام، برای ایجاد ارتباط و تناسب.
ق۱۰. های مطموس را در این شکل مرکّب که نموده می‌شود مشاکلت و مشارکت به میم مطموس نیز دارد (محمد بن دوست‌محمد، ۴۳۰)
مشاکلت ناقص
(ادبیات)
ق۷. مثال مشاکلت ناقص در اجزاء لفظ اگر حروف بوَد مانند دو حرف متقارب بوَد که در اسجاع افتد و اگر حرکات بوَد مانند ترصیعاتی بوَد که حرکات کلمات ... متشابه نبوَد مانند هنر و کرم (خواجه نصیر۲، ۵۹۷) ║ مثال مشاکلت ناقص در الفاظ بسیط چنان بوَد که الفاظ اگر به جوهر متفق بوَد به تصریف مختلف بوَد مانند سمک و سماک و اگر به جوهر مختلف بوَد به حروف متشابه مانند قائس و سائق یا متقارب مانند صائح سائح (خواجه نصیر۲، ۵۹۷)