وضعیت: «تأییدشده»
اتابک atâbak [گونۀ دیگر: آتابک، آتابیک، اتابگ، اتابیک، اتابیگ؛ جمع: اتابکان، اتابک‌ها؛ <از ترکی سلجوقی ata-bäg یا ترکی جُغَتایی ata-bäk «(در لفظ:) پدر-شاهزاده».>]
(اسم) ۱. مربی و پرورش‌دهندۀ فرزندان شاهان و امیران که گاهی به سمت‌های عالی، ازجمله وزارت و صدارت، می‌رسید.
ق۶. دولت تو را ندیم و اتابک تو را وزیر / آن مر تو را برادر و این مر تو را پدر (امیر معزی، ۲۲۵) ║ ق۷. شاهزاده را اتابکی بود به کمال حصافت معروف و به غایت شهامت موصوف (محمد ملطیوی، ۸۵) ║ ق۸. برکیارق پسری چهارده‌ساله داشت ... اتابک او امیر ایاز سلطنت به‌جهت او طلبید (رشیدالدین فضلالله۱۰، ۴۷) ║ ق۹. چون از مرتبۀ رضاع گذشت، اتابک عاقل کامل در معرفت آداب پادشاهی نصب فرمودی و بر تأدیب و تعلیم تحریض نمودی (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۱۱۴) ║ ق۱۰. کیوک‌خان ... به اغوای اقداق، که اتابک او بود ... ملت عیسوی بر دین محمدی مرجّه می‌داشت (خواندمیر۱، ۳/۵۴) ║ ق۱۱. سلطان ... یزد را به اقطاع دختران او مقرر کرد و اتابک سام، که از جملۀ امرا بود، به اتابکی ایشان تعیین کرده، به یزد فرستاد (مفید بافقی، ۱/۸۳) ║ ق۱۳. طهماسب‌میرزا نام که خود اتابک و للۀ او بود ... در پیش او به خاک افتاد (رستم الحکما، ۱۴۶) ║ ملازمان مفسد ... بدو چنان می‌نمودند که سلاطین آلِ مظفر و آذربایجان، که ایشان را اتابکیه خوانند، هم ازآغاز اتابک و اتالیق و لَله بودند (رضاقلی خان، ۸/۱۱۹) ║ ق۱۴. قرار شد سید ابوالقاسم، جدّ امی ملیجک، ازاین‌به‌بعد اتابک ملیجک دوم شود (اعتمادالسلطنه۱، ۴۲۹)
۲. هریک از حاکمان محلی مستقل و نیمه‌مستقل که از اواخر حکومت سلجوقیان به‌قدرت رسیدند و بعضی از آنان پیش از آن از مربیان شاهزادگان سلجوقی بودند یا عنوانی که برای این افراد به‌کار می‌رفت.
ق۵. چون اتابک چاولی به پارس آمد و ابوسعد را برداشت، آنجا روی به عمارت نهاد (ابن بلخی، ۱۴۷) ║ ق۶. قرة‌العین اتابک مَلِکی شیردلی / کآتش هاویه از خنجر او یک شرر است (مجیر، ۳۷) ║ ق۷. اتابک سعدبن زنگی، سلطان پارس ... را طمع در ملک عراق مستحکم شد (سیرت جلالالدین، ۲۲) ║ ق۸. تاریخ پادشاهان ختای و ماچین و امرا و خلفا و سلاطین و ملوک و اتابِکان دیار ایران‌زمین ... بگوییم (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۸۵۴) ║ ق۹. سرداران ممالک عراق مثل کیومرث و اتابکان لرستان شاهزاده را سر تسلیم و گردن انقیاد نمی‌نهادند (عبدالرزاق سمرقندی، ۲، ق۲/۶۷۶) ║ ق۱۰. بعدازآن، اعراب آن پادشاه عدالت‌مآب را به اتابک شهید ملقب گردانیدند (خواندمیر۱، ۲/۵۵۱) ║ ق۱۱. اتابکان یزد هرساله مبلغی به‌رسم پیشکش به درگاه معلی می‌فرستادند (مفید بافقی، ۱/۹۱) ║ ق۱۲. دور اتابکان رفت اما کلام سعدی / پرورده نامشان را با آب زندگانی (حزین، ۶۴۰) ║ ق۱۴. تاج و تخت فارس را مالک گردید و او را اتابک مظفرالدین سنقر گفتند (حسن فسایی، ۱/۲۴۶) ║ ۱۳۵۰ش. اتابکان سلغری ... با حشم و عشیرت خود در رکاب آل سلجوق به ایران آمده و به صفحات فارس افتاده و تشکیل سلطنتی داده‌بودند (آرین‌پور۱، ۲/۲۴۱)
۳. مربی و پرورش‌دهندۀ کودکان.
ق۶. خادمانش بر دوطفلانند اتابک وآن دو را / گاه‌واره بابل و مولد خراسان آمده (خاقانی۱، ۳۷۰) ║ با یتیمی چو مصطفی می‌ساز / چه کنی؟ جبرئیل اتابک توست (خاقانی۱، ۴۷۱) ║ ق۷. مدت حمل به‌سر آمد و مر آن زن را پسری آمد که دایۀ او خورشید شایستی و اتابک او جمشید (عوفی۶، ۱) ║ ق۸. رستم زال، که اتابک او بود، بیامد و سوادوه را بکشت (حمدالله مستوفی۲، ۸۸) ║ ق۱۰. خالد گفت: یا صاحب‌الدعوة، مرا اتابکی هست که دایم مرا دعوت کردی به محبّت خاندان (ابومسلم‌نامه، ۲/۴۰۲) ║ ق۱۲. اول‌کسی که میان او بستند مقداد بود ... شانزدهم عبدالعین که اتابک حسن و حسین بود (فتوت‌نامهٔ ۵ کتابخانهٔ فرانکفورت: خاکساریه، ۱۲۸)
۴. ⇅ اتابک اعظم.
ق۱۴. باآن‌که ما از سلسلۀ علما و سادات و دور از اندیشۀ بعضی بلیات بودیم ... چنان رعب اتابک ما را گرفته بود که تا بودیم برخود می‌لرزیدیم (اعتمادالسلطنه۳، ۱۳۹) ║ ۱۳۰۹ش. اسفندیار خان در حبس ظل‌السلطان بود، تااینکه به‌واسطۀ کسان خود، اسفندیار خان ملتجی به اتابک، که امین‌السلطان باشد، شدند (نواب رضوی، ۱/۱۷۵) ║ ۱۳۳۰ش. میر نام‌آور تقی‌خان آن وزیر بی‌نظیر / کش اتابک شد لقب زان‌پس که بُد میر کبیر (بهار، ۱/۹۵) ║ ۱۳۷۴ش. فرمانفرما ... موقع عزل اتابک از صدارت در گوش مظفرالدین‌شاه خوانده بود که عزل کسی که بیست سال صدراعظم بوده نتیجه‌ای ندارد (بهنود۱، ۶۲)
اتابک اعظم
لقب بعضی از اتابکان، به‌ویژه اتابکان آذربایجان، و لقب بعضی از صدراعظم‌های دورۀ قاجار، مانند امیرکبیر، امین‌السلطان و عین‌الدوله.
ق۶. شاه جهان اتابک اعظم که در نبرد/ گرزش برآورد ز سر بدسگال گرد (ظهیر فاریابی، ۲۳۶) ║ ق۷. ایزد، تعالی شانه، خدایگان عالم، پادشاه بنی‌آدم، اتابک اعظم ... را از اندیشه‌های خوب در کار دین و دولت ممتع داراد (وراوینی، ۱/۵۴۱) ║ ق۸. همواره مسند مجد و بزرگواری ... به وجود مبارک اتابک اعظم ... مشرّف و مزین باد (ابن هندوشاه۱، ۱/جزء۲/۵۰) ║ ق۱۳. بلندرای محمدتقی سرِ احرار / امیر لشکر و کشور اتابک اعظم (سروش، ۱/۴۳۰) ║ ق۱۴. اتابک اعظم از کیسۀ همت خودشان یک مبلغی اعانت نموده (ایران۱، ۵/۴۰۱۶) ║ ۱۳۰۹ش. این‌ها از پرتو اتابک اعظم هزار تومان فایده برده‌اند (نواب رضوی، ۱/۴۴۹) ║ ۱۳۲۲ش. امیرنظام ... به منصب صدارت و به لقب اتابک اعظم نایل گردید (شیخ المشایخ، ۲۷۹) ║ ۱۳۷۴ش. اتابک اعظم زیر پوشش سفارت‌ها قرار داشت (بهنود۱، ۶۲) ║ ۱۳۸۰ش. در این قطعه علاوه بر اشاره‌ای که به اتابک اعظم، یعنی میرزا تقی خان امیر شده‌است، یکی دو نکتۀ لطیف ادبی نیز به‌چشم می‌خورَد (شهیدی، ۲۷۲)
اتابک ایتام
کسی که در ربع رشیدی وظیفۀ نگهداری و رسیدگی به امور روزمرۀ کودکان بی‌سرپرست را بر عهده داشت.
ق۸. شروط نان دادن مجاوران و مسافران و عملۀ ربع رشیدی: ... اتابک ایتام: هرروز دو من، در سالی باشد، هفتصد بیست من (رشیدالدین فضلالله۱۷، ۱۵۸) ║ اتابک ایتام یک نفر، نقد بالمشاهره در سالی شصت دینار نان: بالمیاومه هرروز دو من در سالی، هفتصد بیست من (رشیدالدین فضلالله۱۷، ۲۲۲)