وضعیت: «در حال ویراستاری»
نامی۱ nâmi
(صفت) ۱. باارزش ؛ ← نامدار۲.
ق۴. چو بخشنده باشی، گرامی شوی / به دانایی و داد نامی شوی (فردوسی، ۶/۲۳۵) ║ ق۵. بَرش پارسا مرد نامی‌تر است / هم از زرّ دانش گرامی‌تر است (اسدی۳، ۳۴۳) ║ به کوهستان زنی نامی بجویی / مرو را هم بزرگی هم نکویی (فخر گرگانی، ۱۸۴) ║ ق۶. به یک دخترم شه گرامی کند / مرا بندۀ خویش و نامی کند (ایران‌شاه۲، ۳۳۱) ║ ق۷. خسرو عادل ... باید که ... مردم نامی را در بند گرامی دارد و کسان معتبر در خدمت ایشان برگمارَد (سعدی۴، ۸۲۱) ║ ق۸. بگو تا از این نامه، نامی شوی / نظامی بیابی نظامی شوی (عضد یزدی، ۹۸) ║ ق۹. دریای جود و همّت خواجه عبید نامی / ای دایم اسم اللّه با نام تو مقارن (بدر شیروانی، ۴۸۱) ║ ق۱۰. سلامی ... نثار مجلس آن دوست نامی و یار گرامی اعنی خواجه محمّد حسین ... می‌گرداند به عز قبول مقرون باد (واصفی، ۱/۶۷) ║ ق۱۱. نزد اوزبکان در کمال عزت و حرمت و از مقربان نامی و معتمدان گرامی خان و پیر و مقتدای آن طبقه مفقودالایمان بود (محمود افوشته‌ای، ۵۶۳) ║ ق۱۳. بکُشتیم آنان که نامی بُدند / به چشم دلیران گرامی بُدند (سروش، ۲/۱۱۹۶)
۲. ارزشمند ؛ ← نامدار۸.
ق۴. در دانش از گنج نامی‌تر است / همان نزد دانا گرامی‌تر است (فردوسی، ۷/۴۱۴) ║ ق۵. ایا چون مال بر هر دل گرامی / چو جان پاکیزه و چون عقل نامی (فخر گرگانی، ۵۳۶) ║ شیرین‌تر از روان و نوآیین‌تر از خِرَد / نامی‌تر از روان و گرامی‌تر از بصر (قطران، ۱۳۱) ║ ق۶. چشمه‌ای را ز بحر نامی‌تر / داشت از چشم‌ها گرامی‌تر (نظامی۵، ۹۶) ║ ق۷. جامۀ کعبه را می‌بوسند / او نه از کرم پیله نامی شد (سعدی۲، ۱۵۸) ║ ق۸. اصفهان را بس فخری است باقی و شرفی نامی و فضلی به‌کمال به همۀ حال (حسین آوی، ۶۵) ║ ق۹. صِلات صلوات زاکیات و تحف تحیّات طیبات نثار بارگاه ماه فلک‌جلالت ... مُهر ختم نبوت ... سزاوار خلعت نامی لولاک (عبدالرزاق سمرقندی، ۲/۲) ║ ق۱۳. نه کعبه عرب را گرامی بُده‌است / به‌نزد عجم نیز نامی بُده‌است (سروش، ۲/۸۹۲)
۳. مشهور و معروف ؛ ← نامدار۱.
ق۵. چو مه در هر زبانی گشته نامی / چو جان بر هر دلی گشته گرامی (فخر گرگانی، ۱۸۱) ║ ق۶. روزافزون ... با خود گفت: ای نفس، به جوانمردی کاری بکنم که تا جهان باشد از من بازگویند و از این کار نامی گردم (سمک، ۱/۴۴۵) ║ ق۸. سپاه کینه‌خواه ... کل خلق را از ... شریف و فضیح و بخیل و شحیح و عامی و نامی و غافل و ... عابد و عائد به صحرا بیرون آوردند (سیف هروی، ۵۶) ║ ق۱۰. معانی یزدی در شاعری خود را کم از شعرای نامی نمی‌داند اما در شعر او ... معانی کم می‌توان یافت (سام میرزا، ۲۵۸) ║ ق۱۱. خیلی از دانشمندان نامی که به مرتبۀ اشتهار رسیده‌اند از دامن او برخاستند (بداؤنی، ۳/۳۹) ║ ق۱۳. زاینده‌رود ... از رودهای نامی دنیا و اکابر علمای جغرافی آن را توصیف نموده‌اند (اعتمادالسلطنه۵، ۱/۱۲۲) ║ ق۱۴. نام تمام دهات و جزائر و چشمه‌های بزرگ و رودخانه‌ها و کوه‌های نامی مملکت فارس هریک را به جای خود در جدول عرض و طول آن نگاشتم (حسن فسایی، ۱/۱۶۸) ║ ۱۳۰۱ش. باد سختی در تهران پای‌تخت کشور ایران همان کشوری که درمقابل عالم به داشتن تمدن کهن و شعرای بزرگ و نامی مفتخر است می‌وزد (مشفق۱، ۵) ║ ۱۳۵۰ش. شعرای بزرگ و نامی این عهد، مانند هاتفی جامی ... نیز بازی با کلمات و عبارات را به حد اعلا رسانده و در نکته‌سنجی و لطیفه‌پردازی راه افراط پیموده‌اند (آرین‌پور۱، ۱/۱۱) ║ ۱۳۸۲ش. ایرج افشار یکی از محققین و مؤلفین و کتاب‌شناسان نامی و از مفاخر فرهنگی کشور ماست (جعفری، ۱/۵۰۱)
۴. (درمورد اسم یا لقب خاص کسی) که معمولاً با ویژگی‌های اخلاقی او متناسب باشد و برای او شهرت و اعتبار بیاورد (ترکیب «نام نامی» ۴۴۹ شاهد در پیکره دارد. شاید بسامد بالای این لغت مدخل‌گزینان را بر آن داشته تا آن را واحد واژگانی فرض کنند. اما با مشورت با سرکار خانم جعفری و جناب آقای دکتر بهنامی آن را مدخل فرعی نگرفته و تحت یک تفکیک معنایی در ذیل مدخل «نامی۱» آوردم. به‌ندرت با موصوفات «اسم» و «اسامی» آمده است که در بین شواهد منتخب آورده شد.).
ق۵. ای خسروی که نزد همه خسروان دهر / بر نام نامی تو نوا و فرسته شد (لبیبی: شاعران بی دیوان، ۴۷۹) ║ ق۶. با رنگ لعل شیر هراسنده انس یافت / تا نام نامیش قزل افتاد و ارسلان (اخسیکتی، ۲۳۲) ║ ق۸. من نقش نام خود را شستم به آب دیده / با نام نامی تو ننگ است نیک‌نامی (ناصر بخارائی، ۳۸۹) ║ ق۹. مفصّلِ آن در کتب سابقه مثل جهان‌گشای و غیر آن، که صدر آن به اسامی و القاب نامی ایشان موشّح است، ذکر کرده‌اند (شرفالدین یزدی، ۱/۲۱) ║ ق۹؟. که کار تو زین نام گردد بلند / وزین نام نامی، شوی ارجمند (مادح، ۲۱۷) ║ ق۱۰. با وجود آنکه طوفان بود نام نامیش / از وجود فیض‌بخش او جهان‌آباد شد (محتشم، ۲/۱۵۹۳) ║ ق۱۱. سکۀ زر و منبر به نام نامی او آرایش یافته، رایات مذهب اثنی‌عشر بلندی گرفت (وحید قزوینی، ۲۸) ║ ق۱۲. شاهزاده عالمیان در همدان طرح اساس سلطنت انداخته، سکه و خطبه به اسم نامی او زیب و بها یافت (محمد مروی، ۱/۳۴) ║ ق۱۳. در قضیۀ {ظ: قبضۀ} آن تیغ بی‌نظیر کهنه اسامی نامی گرامی امیرتیمور نقش بود (ابوالحسن قزوینی، ۵۴) ║ ق۱۴. مدیر دارالترجمۀ خاصّه و دارالتألیف که نام شریفش مطابق نام نامی و اسم سامی جد بزرگوارم محمدحسن شاه قاجار است ... خود را مصروف نشر علوم و معارف نموده (عضدالدوله، ۱۵) ║ ۱۳۳۰ش. از پی تعظیم نام نامی زهراست / اینکه خمیده است پشت گنبد دوّار (بهار، ۱/۱۵۵) ║ ۱۳۶۸ش. کودکی با صدای بلند و زلال و آهنگی شیرین شعری خواند که نام نامی لهراسب در آن بود (بهمن‌بیگی، ۳۳۳)
۵. نفیس ؛ ← نامدار۵.
ق۵. کنون کت نیست روزی از کهن یار / برو یاری که نو کردی نگه دار - کهن دینار و یاقوت است نامی / وگرنه یار نو باشد گرامی (فخر گرگانی، ۴۳۹) ║ ق۸. پیش بردند تحفۀ نامی / بازجستند کام بهرامی (امیر خسرو۳، ۷۵) ║ ق۹. سکندری: قماشی نامی است (نظام قاری۱، ۳۸۹) ║ ق۱۰. دُر نامی شود هر قطرۀ باران / ز ابرش چون سفر باشد به عمّان (وحشی، ۴۴۸) ║ ق۱۳. از ظاهر سنگ چنان می‌نمود که اگر تراشیده شود از سنگ‌های نامی و قیمتی خواهد بود (جهانگیر میرزا، ۱۷۳) ║ جمعی از حرم خاقان ... با جواهر‌آلات ... و جواهرات نامی به حضور محمد‌شاهی شتافته (رضاقلی میرزا، ۱۵) ║ ق۱۴. در واقعۀ لطف علی خان زند سه قطعه جواهر نامی را که حضرت نادرشاه از سمت هندوستان آورده بود به دست او افتاد (حسن فسایی، ۱/۶۶۴) ║ ۱۳۲۹ش. اثاثۀ سلطنتی: گرز و سپر مرصع، تبرزین، ساعدبند، تیر و کمان، شمشیرهای نامی که شاهزادگان در دست داشتند (مخبرالسلطنه، ۹۰)
۶. سنجیده ؛ ← نامدار۹.
ق۵. شعر او طبعی‌ست و آنِ او همه طمعی بُوَد/ شعر او نامی‌ست و آنِ او همه نانی بُوَد (قطران، ۱۰۲) ║ ق۸. نامۀ نامی از آن عالی‌جناب آورده بود / روح را معنی آن درخور چو طوطی را شکر (ابن یمین، ۹۲) ║ ق۹. دانشوران خبیر را از ادراک دقایق معانی و حقایق عرفانی که در طی آن نامهٔ نامی بر سبیل مناسبت و استدلال اندراج یابد طبع مستقیم و قلب سلیم محظوظ شود (سراج شیرازی، ۴۷) ║ ق۱۰. مگر از نظم غرّای نظامی / شود مضمون این ابیات نامی (محتشم، ۲/۱۷۲۱) ║ ق۱۱. عظما و اعیان اوزبکیّه و عموم مردم آن دیار ... آن عنایت‌نامۀ نامی را حرز امانی دانسته فی‌الجمله اطمینان یافتند و محمّدصالح‌بیگ را قرین اعزاز و احترام روانه نمودند (اسکندر بیک، ۳/۱۶۲۸) ║ ق۱۲. نتیجۀ غزل نامی است این «تأثیر» / نیاز کشت مرا ناز تهمت‌آلود است (تأثیر، ۳۱۰) ║ این نامۀ نامی، حاضران را داستانی و غائبان را ارمغانی و آن حضرت گردو‌شوکت را در صفحۀ عالم چون صیت بخشش ایشان یادگاری و نشانی باشد (شیرعلی لودی، ۲۸۷) ║ ق۱۳. در این جزء زمان ... قیام به لوازم این خدمت بزرگ را شرف و سعادت بزرگی برای خود دانسته به تحصیل مأذونیت برای تأسیس این روزنامۀ نامی با مفاخرت تامّه موفق گردیدم (اختر، ۱/۱) ║ فرزندی خسرومیرزا، ... نامۀ نامی را که حاوی مخاوی کمال و داد و راوی مطاوعت دوستی ... بود ابلاغ نمود (قائم‌مقام، ۲/۲۷۳) ║ ق۱۴. روزنامۀ نامی و جریدۀ گرامی تربیت ... به ترک یاران و دوستان گفته (تربیت، ۲/۱۱۲۸)
۷. اسب ؛ ← نامدار۶.
ق۵. ز تازی مرکبی نامی و رهوار / بر او زرین ستام و زین شهوار (فخر گرگانی، ۲۱) ║ ق۶. آن کس را که علم کلام مبرّز نباشد هیچ علم نماند، هزار اسب نامی باشد که بز لنگ بدارد (ابوالرجاء۱، ۳۰۴) ║ ق۹. لشکریان چندان نقود و اجناس از اطلس و اکسون و مربعات قبرسی و ... خیول عربی و بِغال نامی و غلمان رومی و سرایی و بربری گرفتند که فذلک آن در عقد هیچ محاسب نیاید (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲/۸۷۰) ║ ق۱۱. سکندر پنچ فیل نامی با نفایس و تحف دیگر به درگاه روانه گردانید (بداؤنی، ۱/۱۷۰) ║ ق۱۳. سرکار اعلیحضرت ... وزیر امور خارجه را به اِعطای یک رأس اسب ممتاز نامی ... سرافراز و مباهی فرمودند (دولت علیّه، ۱/۴۸۹)
۸. اصیل ؛ ← نامدار۳.
ق۶. اگر زن کنید آرزو از تبار / بجویید نامی زنی هوشیار (ایران‌شاه۲، ۶۷۳) ║ ق۷. فرزندی چنین شایسته و گرامی و پادشاه‌زاده‌ای چنین سرفراز و نامی وقتی که به اردوءِ پادشاه روی زمین رسد و شرف آن حضرت بیابد هرآینه در آن حرم، خواتین بزرگ باشند (تاریخ شاهی، ۱۳۹) ║ ق۸. جوابش داد کای فرزند نامی / جهان پیر را جان گرامی (خواجو۲، ۲۴۶) ║ ق۹. پیوسته از باطن فیض‌بخش و خاطر آفتاب‌درخش این طایفۀ نامی و زمرۀ گرامی استمداد می‌نمود (عبدالرزاق سمرقندی، ۲، ق۲/۸۷۴) ║ ق۱۱. اوَلیُّ‌اللّه را فرزند نامی است / ز فرزندی نه، فخرش از غلامی است (زلالی، ۴۸۹) ║ ق۱۳. خصوصاً عمر فرزندان نامی‌اش مفضل دارد و اخلاق گرامی‌اش، چنانچه در نظر اهل حقیقت مخفی نخواهد بود (شفیع قزوینی، ۳۳) ║ ۱۳۳۰ش. دودمانش قدیم و خود نامی / دور از حرص و آز و خودکامی (بهار، ۲/۹۳۲)
۹. نام خاص ؛ ← نامدار۱۱.
ق۸. چو زر در مشرق و مغرب گرامی / به نامت سکه خندان، خطبه نامی (عماد فقیه، ۲۵۷) ║ ق۹. نماز و خطبه و منبر به دور تو شده‌اند / یکی عزیز و دوم نامی و سوم سرور (بدر شیروانی، ۱۲۱) ║ ق۱۰. شود خطبه هرگه ز نام تو نامی / دگرباره نامی شود چوب منبر (میلی، ۲۳۲) ║ ق۱۳. سیف‌الدوله ... عریضه و بارخانه با پیشکش لایق به دربار شاهی ارسال داشته سکه و خطبه را در اصفهان به نام محمدشاه نامی نمود (رضاقلی میرزا، ۲۰) ║ ق۱۴. و چون پیوند را فلاحین در افاضۀ طراوت و لطافت و رستن الوان میوه‌جات از یک اصله و دمیدن انواع مرکبات در یک شاخه و غیرها من‌الخصایص از کرامات نشأه نباتات دیدند از دنبالش همی‌بشتافتند تا غیر طریقه‌ای که معهود بود دو طریقۀ دیگر یافتند و طرق ثلاث بدین اسامی نامی گردیده: ۱) شکمی، ۲) اسکنه‌ای، ۳) لوله‌ای (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۶۸)
۱۰. فتح ؛ ← نامدار۷.
ق۹. بدین فتح نامی و کامی سترگ / ثنا کرد بر کردگار بزرگ (شرفالدین یزدی، ۱/۷۹) ║ اکابر و اشراف ... به تشریفات نامی گرامی شدند (عبدالرزاق سمرقندی، ۱/۳۶۹) ║ ق۱۱. ز جشن نامی صاحبقران، شد / سراپای فلک یک چشم حیران (صائب، ۶/۳۵۹۷) ║ رسمی است پیشین که در سرآغاز کارهای گرامی و مهمات نامی سپاس دادار جان‌آفرین و ستایش کردگار آسمان و زمین می‌سرایند (عبدالستار لاهوری، ۱) ║ ق۱۲. ذوالفقار خان و اللهیار خان ... در محاربه و مجادله نهایت مردانگی به‌عمل آورده جنگ‌های نامی و محاربات قوی نمودند (محمد مروی، ۱/۱۹۳)
۱۱. نسل ؛ ← نامدار۴.
ق۹. ای برادر، هم صباحت طلعت داری و هم ملاحت فطرت، هم نسب نامی داری و هم حسب سامی (اسفزاری، ۲/۳۶۱) ║ ایا نتیجۀ دولت شجاع‌الدین بهرام / دُر سلالۀ شاهی و گوهر نامی (بدر شیروانی، ۵۱۴) ║ ق۱۰. ما به کدام عمل شایسته‌وبایسته خود را توانیم به این دودمان نامی گرامی نسبت داد؟ (حافظ حسین، ۱/۲۲۵)