وضعیت: «تأییدشده»
اتساع ettesâʼ [<عربی>]
(اسم) ۱. وسعت و گستردگی.
ق۵. هرزمان بردبارتر بیند / عاقل او را در اتساع مجال (ابوالفرج رونی، ۱۸۱) ║ ق۶. زندگانی جانب شریف مَلِک کبیر فرزند در ارتفاع ذروۀ دولت و اتساع عرصۀ مملکت فراوان‌سال باد (بهاءالدین بغدادی، ۱۹۰) ║ ق۷. ناصرالدین ... به عرصه‌ای از آن حدود، که اتساعی داشت، لشکر را عرض داد (جرفادقانی، ۱۰۶) ║ ق۸. عرصۀ سرای او را اتساعی بود اما بر آن بیچاره تنگنایی گشت (بناکتی، ۷۱) ║ ق۱۰. صحنش از اتساع عرصه، خلاء غیرمتناهی را اثبات کرده و سقفش از نقوش زرکاری، سقف سبع طباق را درمقام خجالت آورده (خنجی۱، ۲۸۳) ║ ق۱۲. این‌همه بساط ملک سلطانی‌ست / اتّساع بساط رحمانی‌ست (حزین، ۸۰۴) ║ ق۱۳. بیان فضایل و مناقب افاضل این سلسلۀ علیّه اتساع مقامی عظیم می‌خواهد و در اینجا چون اختصار ملحوظ است به ذکر بعض از آنها می‌پردازد (عبداللطیف شوشتری، ۹۶) ║ ق۱۴. چون در وزارت بندۀ نگارنده دایرۀ انطباع را هرگونه اتساع به هم رسیدة، یک دستگاه حروف لغت فرانسه نیز ابتیاع گردید (اعتمادالسلطنه، ۱/۱۶۱)
۲. (پزشکی) گشاد شدن مجاری، دهانه‌ها، یا حفره‌های هریک از اندام‌های بدن.
ق۶. اتساع حدقه: اگر از زخمی و سقطه‌ای باشد، فصد و حجامت بر پس سر (جرجانی۱، ۶۵۶) ║ ق۸. رَحِم عضوی است عصبانی نرم قابل اتساع و تقبض جهت توالد و تناسل (ابوالمجد بیضاوی، ۳۱۳) ║ ق۱۱. اتساع و نزول آب: علتی است که در روز ابصار نکنند و علامتش وسیع شدن مردمک است (حکیم مؤمن، ۳۷۴) ║ ق۱۲. چون بول با خون و اخلاط غلیظه آمیخته آید و در شیشه اخلاط از آب جدا گردد، دلیل آن است که مریض لاغر و بدحال گردد و یا به سبب اتساع منافذ گرده باشد (عقیلی خراسانی۱، ۱/۶۶۴) ║ ق۱۳. صوت غلیظ سببش اتساع مجاری صوت است از رطوبت و ارخا یا آواز قوی بسیار یا کثرت دمیدن نای و بوق (اعظم خان، ۲/۱۱۹) ║ ۱۳۹۱ش. بخش چهارم کتاب ... خواننده را از قابلیت اتساع عروق، حجم‌پذیری عروق ... آگاه می‌سازد (آذین کریم‌زاده: کتاب ماه علوم و فنون، ش۶۷/۵۰)
۳. (درمورد دانش) توانایی و مهارت بسیار در آن.
ق۶. متبحر آن باشد که در علوم اتساع و فراخی دارد (ابوالفتوح، ۱/۲۷۶) ║ ق۹. هرچند از معدنی که نزول فرموده‌ا‌ست اتساع آن دارد که معانی بی‌حدواندازه توان گفت، اما وجه مختصری برای فهم طالبان نوشته شد (قاسم انوار، ۴۰۴) ║ ق۱۳. کابلیان را که در شمال شرقی بلاد فارسند قوۀ نظم شعر هست و ملکۀ ایشان را در آن باب اتساعی است (میرزا حبیب۲، ۱۳۱)
۴. کلی‌تر شدن معنای یک واژه یا فراگیرتر شدن دایرۀ شمول آن.
ق۶. خلق همه عیال خدای‌اند و ... این سخن که خلق عیال خدای‌اند به‌حقیقت نبود بر مجاز و اتساع بود (ابن قضاعی، ۷۰۷) ║ ق۸. «مالک یوم‌الدین»، یعنی خداوند روز جزاست و اینجا وقف، پسندیده است و اضافۀ مالک با یوم بر سبیل اتساع است (شمس‌الدین آملی، ۱/۳۸۹) ║ ق۱۰. فرق میان صنع و عمل آن است که عمل هم محکم نباشد و هم مشوش و صنع جز محکم نباشد، اما اتساع را هر دو را به یک معنی استعمال کنند (ابوالمحاسن جرجانی، ۲/۳۹۹)
۵. بسیار شدن؛ افزون شدن.
ق۶. به انشراح صدر و اتساع امل این امانت بزرگوار به خویشتن پذیرد (بهاءالدین بغدادی، ۸۱) ║ اتساع جاه از ارتفاع پایگاه افزون و مضاء احوال با رضاء ذوالجلال مقرون (خاقانی۲، ۱۶۴) ║ ق۸. طرائف آن اطراف بعد از انقطاع چندساله سمت اتساع یافت (وصّاف، ۱/۵۱)
۶. مرحله‌ای که در آن عارف پس از غلبۀ کامل بر نفْس می‌تواند از تمام مواهب مادی و معنوی برخوردار شود (صوفی مبتدی از برخی مواهب مادی نهی شده‌است).
ق۸. آنچه در بدایت، حظ نفْس بود، اکنون حق او گشت، و اتساعی و تبسّطی که مشایخ را در نهایات بوده‌است اشارت به وصول این مقام است (عزالدین کاشانی، ۷۳)
۷. (ادبیات) به‌کار بردن کلام در نظم یا نثر به‌گونه‌ای که مخاطب بتواند آن را به دو یا چند معنی برداشت کند.
۱۳۸۰ش. ای مِهر تو را جانب هر ذره نگاهی / وز جانب هر ذره به درگاه تو راهی، شاعر در این بیت مهر را به دو معنای «دوستی» و «آفتاب» به‌کار برده که ایهام یا اتساع لطیفی است (شهیدی، ۵۸۵)
اتساع پذیرفتن
۱. ⇅ اتساع گرفتن.
ق۷. از جملۀ وفا یکی آن است که مَرد، اگرچه منصبش ارتفاع گیرد و ولایتش اتساع پذیرد و جاهش بزرگ گردد، تواضع او برادر را برقرار بماند (مؤیّد خوارزمی، ۲/۴۰۹)
۲. بسیار شدن، افزون شدن.
ق۷. فروع ... آن است که از اصول مفهوم شود، نه به موجب الفاظ آن، بل به معانیی که عقل بر آن متنبه شود، و به سبب آن، فهم اتساع پذیرد تا از لفظ ملفوظ و غیر آن مفهوم شود (مؤیّد خوارزمی، ۱/۵۳)
اتساع زمان
(فیزیک) اثری نسبیتی که حاکی از کند شدن گذر زمان در یک چهارچوب است از دید ناظری که نسبت به آن حرکت می‌کند؛ انبساط زمان (مصوب فرهنگستان، ۱۳۸۶، در برابر time dilation).
۱۳۳۲ش. دیگر از آثاری که در سرعت‌های بسیار زیاد حادث می‌شود عبارت است از اتساع زمان (بهرام فره‌وشی: آموزش و پرورش، ش۸/۴۶۸) ║ ۱۳۷۳ش. مسئلۀ انقباض و اتساع زمان بررسی شده و زمان از وقت، تفکیک می‌گردد (علی عابدی شاهرودی: کیهان اندیشه، ش۵۸/۱۴) ║ ۱۳۹۱ش. زمان رسیدن نور به مقصد برای این دو متفاوت است و در نتیجه سرعت گذشت زمان نیز برای این دو مختلف است. این همان چیزی است که انیشتین به آن اتساع زمان می‌گوید (نادیا معقولی: کتاب ماه علوم و فنون، ش۶۸/۴)
اتساع فرمودن
۱. زیاده‌روی کردن.
ق۶. در ایلا و اعطا اسباغ و اتساع مفرمای که خدمتکاران به نعمت از خدمت مستغنی شوند (ظهیری۱، ۲۰۷)
۲. گسترش دادن.
ق۷. آفریدگار بدین یک لطیفه که از استار غیب و اسرار لطف ظاهر گردانید آیۀ جلال ما را ارتفاع داد و عرصۀ عزت ما را اتساع فرمود (عوفی۳، ۳۳۸)
اتساع کردن
کلی‌تر کردن معنای یک واژه یا فراگیرتر کردن دایرۀ شمول آن.
ق۶. آیت را معنی آن است ... و این از باب ظرف متسع است ... ولکن اتساع کرد و ظرف را که مفعول‌فیه است به‌جای مفعول‌به بنهاد که فعل و فاعل را با آن اضافه کنند (ابوالفتوح، ۱/۷۷) ║ نعمت را صنیعت برای آن خوانند و پروردۀ نعمت را هم صنیعه گویند که او را به نیکی پرورده باشد ... آنگه اتساع کنند و گویند: فعل و عمل و صنع به معنی واحد باشد (ابوالفتوح، ۷/۵۱)
اتساع گرفتن
گسترش پیدا کردن.
ق۶. شکر نعمت ایزدی را طرایق است و نیکوترین آن رعایت حقوق است که اساس دولت بدان ممهّد ماند و عرصۀ دولت اتساع گیرد (راوندی، ۱۲۹) ║ ق۷. ارباب‌الباب و اصحاب افکار را بدانچه در اوست، از قصص و اخبار {متن: + و} طرق اعتبار و مناهج استبصار اتساع گرفته‌است (مؤیّد خوارزمی، ۱/۵۹۱)
اتساع نمودن
⇅ اتساع کردن.
ق۷. کسی که ظاهر تفسیر نیکو نداند و در استنباط معانی به‌مجرد فهم عربیت مبادرت نماید غلط بسیار کند و در زمرۀ کسانی باشد که به رأی تفسیر کنند، چه در ظاهر تفسیر، اولاً از نقل و سماع چاره نیست تا از مواضع غلط بپرهیزد، آنگاه در تفهم و استنباط اتساع نماید (مؤیّد خوارزمی، ۱/۶۳۰)
اتساع یافتن
۱. ⇅ اتساع گرفتن.
ق۷. مُلک امت او از اول مشرق و از شهرهای ترکان تا آخر مغرب از دریای اندلس و شهرهای بربر برسید، و در شمال و جنوب اتساعی نیافت (مؤیّد خوارزمی، ۲/۷۹۹) ║ ق۸. مُلک را به سلطان قلج‌آرسلان تسلیم کردند و مملکت سلطان قلج‌آرسلان بسطت و اتساع یافت (آقسرایی، ۳۰) ║ ق۹. عرصۀ ولایت او اتساع یافته، ممالک را بر پسران خویش تقسیم نمود (میرخواند، ۴/۳۵۴) ║ ق۱۴. حاجی مولی باقر واعظ ... دایرۀ تتبع و تبحر او اتساعی یافته علماء عظام و مجتهدین عصر نیز وی را بسیار محترم می‌دارند (اعتمادالسلطنه، ۱/۲۷۰)
۲. ↑ اتساع۲.
۱۳۱۷ش. اگر راه تنفس بسته شود ... ریه اتساع زیاد یافته و بعضی نقاط در نتیجۀ اتساع ممکن است پاره شود (ادیب: مجلۀ حقوقی، ش۸۸/۱۶)