فوه

وضعیت: «در دست علوم کهن»
فوه ‎foh‎
(اسم) (داروشناسی کهن) نوعی ادویه.
ق۶. فوه، بالهندیه: ابوجریح گوید که بیخ نباتی بود که از هند آورند او به طبع گرم وخشک است خلط‌های بلغمی از معده و احشا فرود‌آرد و بادهای سرد از تن تحلیل کند و حیض بگشاید و آب ‌تاختن براند (تفلیسی۴، ۲‏/۳۲۷‏) ║ فُوّه را به خوارزم بمرغ(؟) گویند (جرجانی۱، ۱۷۷) ║ فُوّه با سرکه بسایند و بر بهق سپید و بر یون طلی کنند سود دارد و با ریوند چینی اندر شراب بدهند کسی را کی ازجای بیفتاده‌باشد سود دارد (جرجانی۱، ۲۰۱) ║ ریوند چینی هشت درم‌سنگ فوه و لک مغسول... همه را بکوبند... و قرص کنند شربت یک مثقال... و انیسون از هریک دو درم‌سنگ ریوند چینی ده درم‌سنگ اقراص کنند (جرجانی۱، ۴۴۹) ║ اگر حرارت غالب نباشد یک مثقال ریوند چینی و یک مثقال فوه کوفته... نافع بُوَد (جرجانی۱، ۴۵۹) ║ بگیرند... گزمازو... و فوه و اسارون و وج همه را نیم‌کوفته به سرکه بپزند و بپالایند (جرجانی۱، ۴۶۲) ║ بگیرند فو و مو و فوه و قردمانا و ابهل و اشق و حلتیت راستاراست همه را بسرشند و حب کنند... و روغن بیدانجیر با ماءالاصول خوردن نافع است (جرجانی۱، ۵۱۷) ║ نُشارة عاج و استخوان پوسیده و مَحلَب و فُوه و بادام شیرین و طلخ... و عصارة بَرغَست {متن: برغسب} و زردآب معصفر... و سپیدة خایة مرغ، این‌همه اندر طلی به‌کار دارند (جرجانی۱، ۶۲۰) ║ داروهای سدة جگر کی در جانب مقعر باشد: ایارج فیقرا، بسفایج... اثاناسیا، فودنجی... فوه، تخم کرفس (جرجانی۱، ۶۶۷) ║ فوه: روناس است، یک درم‌سنگ با دو دانگ ریوند چینی اندر شراب، رنج سقطه و ضربه بازدارد، سدّه جگر و سپرز بگشاید و ادرار بول کند. و هرکه از وی شربت خورد باید که هر روز گرمابه به‌کار دارد (جرجانی۲، ۱‏/۳۱۶‏) ║ سکنگبین که خداوند سپرز را سود دارد. بگیرند ریوند چینی، غاریقون، فوه، پوست بیخ کبر، پوست درخت بید، کزمازج، افتیمون، غافت، تخم کشوت، تخم کشنه از هریکی ده درم، اندر نیم من سرکه و نیم من آب تر کنند یک شب، روز دیگر بپزند تا به نیمه بازآید و بپالایند و شکر برنهند یک من و به قوام آرند، شربت بیست درم‌سنگ با بیست درم‌سنگ جلاب (جرجانی۲، ۱‏/۳۲۸‏) ║ قرص قوه که سپرز سخت را بگدازد (جرجانی۲، ۱‏/۳۴۶‏) ║ معجون‌المر که حیض بگشاید و زادن سهل کند و بچۀ مرده بیرون آرد. مر صافی، دراچینی از هریکی دو درم، برگ سذاب، برگ پوذنۀ کوهی، قردمانا، مشکطرامشیع، فوه، حلتیت، سکبینج، جاوشیر از هریکی سه درم، ابهل ده درم، به انگبین مصفی بسرشند (جرجانی۲، ۱‏/۳۷۲‏) ║ صفت طلی که بهق و برص سپیدوسیاه را ببرد. کندش، فوه، شیطرج، خردل، تخم‌ترب، مازریون، شحم‌حنظل، خربق سپید، میویزج، سقمونیا، تفسیا، از هریکی یک جزو (جرجانی۲، ۱‏/۴۰۴‏) ║ صفت اقراص، که سدّه بگشاید و جگر را قوّت دهد، لک مغسول، فوّه، انیسون، تخم کرفس، اسارون، افسنتین، بادام طلخ، قسط، ریوند چینی، زراوند طویل، عصارۀ غافت از هریکی متساوی، شربتی یک مثقال. و ازپس این علاج‌ها شیر اشتر عربی یا شیر اشتر مدبر که اندر علف او تخم بادیان و تخم کرفس و بابونه و اقحوان و سنامکی و ادخر بیامیزند (جرجانی۲، ۱‏/۶۶۸‏) ║ اگر به‌سبب آسیبی که رسد یا قوّتی که کرده شود، اندر شراسیف دردی پدید آید، علاج آن است که راست بیستد و سینه راست کند و برافرازد و خویشتن بلرزاند، درد زایل شود، ازبهر آن‌که سبب درد، زایل شدن، زایدۀ بزرگ باشد ازجای خویش. و اگر آسیب قوی‌تر بُوَد و آماس کند فصد باید کرد و بر قانون آماس گرم رفتن. و اگر حرارت، سخت غالب نباشد دارچینی و ریوند و فوه از هریکی درمی کوفته و بیخته، شربت یک درم اندر شراب انگوری، وهواعلم (جرجانی۲، ۱‏/۶۷۶‏) ║ بول... اگر مادّهٔ غلیظ باشد، ماءالاصول و روغن بیدانجیر باید داد و ضمادهای محلّل برنهادن و روغن‌هاءِ محلّل اندر چکانیدن. و اندر ماءالاصول، وَج و نانخواه و فُوَّه می‌باید پخت و با سجزینا می‌باید داد (جرجانی۲، ۲‏/۷۴۴‏) ║ بگیرند لوبیاءِ سرخ و کنجید سیاه و نخود سیاه و فوّه و سلیخه و قِرفَه در آب بپزند و بپالایند (جرجانی۲، ۲‏/۷۶۴‏) ║ فُوَّه و شبّ یمانی و مَغَرَه و دُردی خَمِر خشک‌شده همه بکوبند و بپزند و ببیزند و به سرکه بسرشند و به کار دارند و مقداری دیگر فُوّه بپزند و بپالایند و این دارو بدان آب فُوّه حل کرده و طلی کنند، بیست روز رنگ این طلی بماند (جرجانی۲، ۲‏/۸۳۹‏) ║ اندر سالی چهار نوبت فوه کوفته و خون مردم اندر آن مغاک باید کرد (جمالی یزدی، ۱۲۳) ║ اگر در بُن انار مغاکی بکنند آن‌گه ثفل انگور و فوه کوفته... اندر آن مغاک کنند به‌وقت انار، انار شیرین بود و نیکو (جمالی یزدی، ۱۲۵) ║ خاکستر حمام با فوه کوفته به‌هم بیامیزند و در بُن انار انبار کنند انار بار بیش‌تر آرَد (جمالی یزدی، ۱۲۶) ║ فوه: چون جایی سوخته باشد برآن کنند، کوفته را سود دارد (جمالی یزدی، ۲۲۱) ║ بحرالخزر دریایی است مدوّر... در آن فوه روید و رویناس آرند و به آفاق‌ها برند (محمد طوسی، ۹۴) ║ ق۷. طریق شستنِ او به مذهبِ رسایلی آن است که رطلِ صبر سقوطری در هاونی خُرد بکویند و مقدار ربع صبر، افسنتین و فوه و ایارج و شعرالزعفران از هریک مقدار سه درم بگیرند (ابوبکر کاسانی، ۱‏/۴۴۲‏) ║ ق۱۰. رودنگ که به عربی فوه گویند... گرم و خشک بود (قاسم هروی۱، ۱۵۹) ║ ق۱۲. ذکر ادویهٔ مدرّه، آنچه گرم بود تخم کرفس است و بادیان و انیسون و صعتر و شونیز و هلیون؛ و آنچه سرد بود تخم خیارین و خسک و هندوانه و تخم کدو و کاکنج و آنچه معتدل باشد پرسیاوشان و فوه و تخم خربزه. از این هرچه مناسب مزاج دانند بدهند لیکن مدرات گاه گاه دهند که دوام آن ضرر دارد و بهتر آن است که بعد تلیین شکم دهند (ارزانی، ۳‏/۹۳۸‏) ║ فوه... به عربی عروق‌الصباغین و فوة‌الصبغ و به یونانی دوذرلوس و به فارسی روناس و رودک و رودانک و به هندی مجیتهه و به فرنگی روپیه و فوة صغیر را به لاطینی البیسم و به بربری روبیه منور نامند ماهیت آن بیخی است سرخ تیره و مستعمل صباغان در رنگ ثیاب و دو نوع می‌باشد بری و بستانی (عقیلی خراسانی، ۶۶۴) ║ اذخر و فودنج جبلی و فطراسالیون و سیسالیوس و انیسون و قردمانا و قسط تلخ و سلیخه و اسارون و مشکطرامشیع و ابهل و اقحوان و داشیشعان و جبّ بلسان و جنطیانا و سنبل‌الطّیب و وجّ و فوّه و فراسیون و کمافیطوس و کبابه و کماذریوس و امثال این‌ها، که مدرّ و مفتّح سدّه و سوءالقنیه و استسقا و احتباس بول حیض را نافع‌اند. و به تفصیل ... در امراض مختّصه ذکر خواهد یافت و خواصّ هر یک از ادویهٔ مذکوره، در ادویهٔ مفرده تألیف مؤلّف مسمّی به محزن‌الأدویه ذکر یافت (عقیلی خراسانی۱، ۲‏/۱۲۸۸‏) ║ ق۱۳. بعد از چندی که در ورم نضج ظاهر شود، ادویه‌ای که قوی‌الادرار باشد مثل اسارون و سنبل و فوّه و مرّ و فقاح اذخر و غافث و امثالها (لطیف قزوینی، ۸۴) ║ دویّم آنکه ملطّف و محلّل باشد مثل فقاح اذخر و فاوانیا و فوّه و حبّ‌البان (لطیف قزوینی، ۸۵) ║ چون سدّه به طول انجامد و ورم حادث شود و تب هیجان پذیرد، چاره به جز فصد باسلیق نیست و بعد از آن ادویۀ مقطّعه مثل سکنجبین عنصل و طبیخ ماءالاصول - که اخذ شود از ریشۀ کبر و ریشۀ اذخر و رازیانه و کرفس - به اضافۀ انیسون و فوّه و روغن بادام و شیرخشت بدهد و آنچه در باب اورام صلبه مذکور است از مرکّبات در علاج قریب‌اند (لطیف قزوینی، ۸۵) ║ هرگاه عارض شود آن عضو را ریحی و یا صلابتی و یا ورمی، باید معالج اصلاح نماید به ادویۀ مرکّبه و مفرده و غذاهای موافق آن عضو، من‌جمله: قرص کبر که نافع است صلابت سپرز را: حبّ بلسان سه، دم‌الاخوین هشت، پوست کبر چهار، عنصل مشویّ ده، خردل سفید، کزمازج، فوّه، وج، اشق هر کدام پنج درم اقراص سازد به وزن دو درم، و با سکنجبین بنوشد (لطیف قزوینی، ۹۵) ║ نعناع و آبی که در آن پودنۀ نهری جوشیده باشد، فوّه و حاشا و سعد و بسفایج و اصل‌السّوس، هرگاه با کرفس کوهی جوشیده شود قاتل دیدان است (لطیف قزوینی، ۱۰۷) ║ جاوشیر، افسنتین، سلیخۀ کوفته یک مثقال با آب فوّه یا آب پودنۀ نهری بنوشد (لطیف قزوینی، ۱۱۶) ║ روناس... فارسی است. و نیز دردک و رودانک گویند. و مشهور اطبّا فوّه... و به عربی عروق‌الصبّاغین و فوَّة‌الصبغ و به یونانی ده‌زرلوس نامند (نوری، ۱‏/۶۲۵‏) ║ این تریاق رتیلاگزیده را... سودمند است.... شونیز و فوه... ابهل جوز‌السّرو... سنبل‌الطّیب، حَبّ‌النار... مدجرح، حَبّ بلسان، دارچین، خبطیانا، بذر حندقوقا[متن:جندقوقا]، تخم کرفس... با عسل به‌قوام آورده، بسرشند (نوری، ۳‏/۱۹۸‏) ║ رتیلاگزیده را... سودمند است... فلفل سفید... ایرسا، ناردین، عاقرقرحا، و دقو، فوّه، خربق سیاه، کمون کرمانی، برگ سداب، قطران، اقماع انار... اجزا را نرم کوفته... اقراص سازند (نوری، ۳‏/۱۹۸‏) ║ پسری اصفهانی... از سنگ‌ها هرکدام زیرش فوه داشته‌است به‌دور می‌انداخته (وقایع اتفاقیه، ۴‏/۲۷۳۹‏)