وضعیت: «در حال تأیید»
سبق sab(a)q [<عربی>]
(اسم) ۱. پیش‌قدم بودن در کاری و جزو اولین نفرات در آن بودن.
ق۴. از هر شهری گروهی مسلمان شدند و گروهی کافر و مسلمانان با عیسی برفتند ولیکن فضل و سبق و پیش‌دستی مر حواریان را بود (بلعمی۱، ۷۷۱) ║ ق۶. شیخ اسلام آنک صدّیق و عتیق القاب اوست/ سبق اسلام و امامت مفخر اعقاب اوست (راوندی، ۹) ║ ق۷. جماعتی از مهاجر و انصار مذاکره می‌کردند در علم، پس یاد قریش و فضلشان و سبق در اسلام و هجرت می‌رفت (محمد رازی، ۲/۵۳۹) ║ ق۸. عمر او را کراهت داشت و بفرمود تا نخست نام عباس که عم مصطفی (ص) بود بنوشتند و در عقب او بقیۀ بنی هاشم بنوشتند و بعد از ایشان هریک از طبقات به حسب سبق در اسلام ثبت کردند (هندوشاه نخجوانی، ۳۱) ║ ق۹. با وجود فضیلت و سبق اسلامِ تو چگونه این امر جسیم اختیار کنیم؟ (میرخواند، ۲/۵۹۳) ║ ق۱۰. امام یا سلطان باید که تسویه کند میان مرتزقه و معنی سخن او آن است که ... بعضی را در عطا بر بعضی تفضیل نکند به‌جهت سبق در اسلام یا هجرت (خنجی۲، ۲۹۸) ║ ق۱۱. هم از سبق اسلام و قرب پیمبر/ چه از روی صورت چه از روی معنی (فیّاض لاهیجی، ۲۵) ║ ۱۳۴۰ش. سخن از ابوبکر درمی‌گیرد و فضائل او را از سبق ایمان و انفاق چهل‌هزار درم در خدمت اسلام می‌شمارد و کراماتش را نقل می‌کند (فروزانفر، ۱۰۷)
۲. پیش افتادن یا پیشی گرفتن از کسی یا مرکوبی در مسابقه، دویدن و طی کردن مسیر و مانند آن؛ مسابقه؛ مسابقه دادن.
ق۵. یکران من اندر سبق مگر/ چین حسدت بست بر جبین (ابوالفرج رونی، ۱۱۷) ║ همی سایه با او برابر رَوَد/ گه سبق اگرنه ببردی رهان (مسعود سعد، ۱/۵۲۴) ║ ق۶. خویشتن تازان کند گاه سبق مانند یوز/ خویشتن درهم کشد گاه حذر مانند مار (امیر معزی، ۲۸۴) ║ من با رسول علیه‌السلام بدویدم و سبق بردم ... بار دیگر بدویدم. سبق برد رسول بر من ... و گفت: این سبق بدان سبق (نجمالدین راوندی، ۱۰۱) ║ ق۷. زاهدان را نرسیده‌است سُم مرکب وهم/ اندر آن خطه که ما اسب سبق می‌رانیم (سیف فرغانی، ۳/۱۸۵) ║ ق۸. به وقت صید و سبق و عزم و رزم از وی فروماند/ به سرعت وهم و جستن برق و رفتن سیل و تک صرصر (سلمان ساوجی، ۱۱۱) ║ اسب را به سبق بسیار بدوانند و هروقت که سوار برنشیند بی‌محابا او را دوانند (محمد بن محمد، ۱۰۲) ║ ۱۳۴۴ش. خود مرد نیز ... دریافت که در دنیای جدید سبق با دوندگان و غلبه با پُرزوران نیست (زریاب، ۲۰۶)
۳. مقدم و پیشتر بودن؛ سبقت و پیشی گرفتن.
ق۵. پشت بلند کوهی کردم مکان خویش/ کآید گه سبق چو ز کوه بلند هین (لامعی، ۱۳۹) ║ ذکا و ذهن تو در سبق وامق و عذرا/ سخا و طبع تو در عشق خسرو و شیرین (مسعود سعد، ۲/۶۵۲) ║ ق۶. در عرف تا که سبق سلام است بر علیک/ در شرع تا که فرض زکوة است بر نصاب (اخسیکتی، ۱۸) ║ سبق رحمت بر غضب آن است که ارادتِ خیر کلّی بُوَد و اول بُوَد در درجت و ارادت شر جزوی بُوَد و متأخّر بُوَد در رتبت (عین القضات۲، ۲/۲۷۳) ║ ق۷. غارب و شارقان حق طالب و عاشقان حق/ در تک‌و‌پوی و در سبق، بی قدمی و بی پری (مولوی۱، ۵/۲۰۷) ║ هم ز عزراییل با قهر و عَطَب/ تو بهی چون سبق رحمت بر غضب (مولوی۲، ۳/۱۰۱) ║ ق۸. می‌دانیم که ذات را بر صفات سبقی هست و غیر از این هیچ از عین و غیر نمی‌دانم (علاءالدوله سمنانی، ۱۰۶) ║ ق۹. آفرینش خدای عزوجل دو نوع است ... یک نوع آن است که ابتداء چیزی در آن محل آفریند بی سبق خلق استعدادی و مِثل این را وهبی گویند (عبدالله قطب، ۲۵۹) ║ ق۱۰. عالی‌حضرت خان به‌رسم مشاوره ... درباب یورش ممالک قزاق سخن فرموده و ایشان را به‌اتفاق در آن باب و سبق در مواقف جهاد تحریض و تحریص نمود (خنجی۱، ۴۲) ║ ق۱۱. عدم صریح سابق بر وجود به حسب متن خارج و حاق واقع از ممر حدوث دهری؛ و حدیث شریف ... عبارت از سبق این عدم است که فیض مبدع حق ... مسند حکم لیسیتش را در هم نوردیده، تقرر و وجود دهری بر جای آن نشانیده است (میر داماد۱، ۴۰) ║ ق۱۲. سِیر این بحر دلیل سبق غیرت‌هاست/ گِرد خود گَرد زمانی که به گرداب رسی (بیدل، ۲/۸۶۲) ║ ق۱۴. اصول تمدن فرنگان تا به هر‌قدری که مأخوذ از شریعت پاک خاتم انبیا است ... نتیجه‌اش را توفیر ثروت ... احساس کرده‌اند و هر دولتی که در این خصوص سعیش بیشتر است هزار مرحله قدم سبقش از دیگران پیشتر است (تربیت، ۳/۲۲۹۵) ║ ۱۳۳۵ش. در این فصل حکیم اثبات کرده که ممکنات همه حادث‌اند و سبق عدم بر وجود که معنی حدوث است ذاتی کلیۀ ممکنات است (الهی قمشه‌ای، ۲/۸) ║ ۱۳۴۰ش. شیخ ما در طرح این مطلب و دریافت این دقیقه بر شیخ اکبر سِمَت سبق و تقدم دارد (فروزانفر، ۴۰۳)
۴. زمان بی‌آغاز؛ ازل.
ق۵. در اوّل دُردی نصیب اوست که در سبق نه مستِ اوست که او را می‌راند تا به دوست (خواجه عبدالله۱، ۱/۱۲۵) ║ معرفت سبق سر همه هدی آید، وقت تماخره است، کار از ازل است، فردا بر تو حجت است (خواجه عبدالله۲، ۱۷۱) ║ نمیری را گفتند: که مرا دعائی کن، گفت آنچ تو را رفت در سبق تو را به از معارضۀ وقت (خواجه عبدالله۲، ۲۶۷) ║ ق۶. جان صبغت و صیغت فضل الهی دارد و نام‌زد تعارف و ائتلاف{متن: اتلاف} سبق است (خاقانی۲، ۲۴۳) ║ ق۷. تو همی‌گیری پناه از من به حق/ من نگاریدۀ پناهم در سبق (مولوی۲، ۲/۲۱۵) ║ ق۱۰. در زمان سبق «علّم آدم» بوده/ حق سخنگوی و تو آیینه و آدم طوطک (محتشم، ۱/۳۰۶) ║ ق۱۴. بنا گشته آن چار رکن از سبق/ به‌تدریج گویم طبق‌برطبق (جیحون‌آبادی، ۲۰)
۵. مقطعی از زمان که سپری شده‌است؛ زمان پیشین؛ گذشته.
ق۵. ای جوانمرد! تو را کاری در سبق پیش شده‌است بسیار دعاهاء ناکرده کی تو را مستجاب و ار جز از آن غرق شده را در آب بانگ چه سود؟ (خواجه عبدالله۲، ۲۶۶) ║ ق۷. پس سپاس او را که ما را در جهان/ کرد پیدا ازپس پیشینیان - تا شنیدیم آن سیاست‌های حق/ بر قرون ماضیه اندر سبق (مولوی۲، ۱/۱۹۲) ║ ق۱۲. همچنین لآلی غلطان و الماس رخشان، که نظیر آن در خزائن هیچ‌یک از ملوک سلف و سبق وجود نداشت، به مخزن دولت نادریه منتقل شد (مهدی استرآبادی۲، ۳۳۳) ║ ق۱۳. ما خود چنان‌چه سبق هم ذکری رفت محض از حدوث این واقعۀ هایله کمال خجالت و انفعال را داریم (قائم‌مقام، ۲/۲۰۱)
۶. چیزی که برسر آن در مسابقاتی مانند اسب‌دوانی و تیراندازی شرط می‌بندند.
ق۵. خطرٌ: سبقی که بدان گرو بندند (ادیب نطنزی۱، ۲۹۰) ║ ق۶. تو هم پی از کسب غلط ببر. بُومُره را صد بار به هر دانگی و احسنت و زهی بیش صدق الله گوئی. نه مرد لاف زدن باشی. نرد صد (؟) خاموشان توحید کی نقش قمار سبق و سَلم بر عرصۀ کم‌زنان بری؟ (روزبهان۱، ۳۰۶) ║ ق۷. اگر جز هردو متسابق، سبق را بدهد، یعنی آن مال که بدان سبق برند، روا باشد. و همچنین روا باشد اگر یکی از هر متسابق، سبق را بدهد، یا از بیت‌المال بدهند، روا باشد (مختصر نافع، ۲۰۷) ║ مُرامات محتاج باشد به چند شرط‌ها: تقدیر رشق و عدد اصابت و صفتش و قدر مسافت و نشانۀ تیر و سبق. و در شرط کردن مبادرت و محاطت تردد است (مختصر نافع، ۲۰۸)
۷. عمل، وضعیت یا هر امرِ مرتبط با کسی یا چیزی که در گذشته انجام شده، بیان گردیده یا وجود داشته است.
ق۶. همیشه تا بشری را ز روی مایه و سبق/ چهارعنصر و نُه‌چرخ مادر و پدر است (انوری، ۱/۶۰) ║ ق۷. آن جابر چون او را شب‌وروز در وراعت مشغول دید ... و تدبیر ضمیر او را بر استنهاض محرّض آمد، ازسرِ غباوت بی سبق عداوت مسارعت واجب داشت و همگی همت بر ضبط مطلوب بگماشت (محمد ملطیوی، ۲۴۶) ║ ق۹. آن قوم که بی سبق عمل اهل قبول‌اند/ جامی به طرب کوش و قدح نوش که ماییم (جامی۱، ۲/۲۸۱) ║ آن درویش عجمی را کلمه‌ای فرموده و او بر حقیقت معنی وی اطلاع نیافته ... حضرت آن مرد را بطلبید، سبق وی بازپرسید (معین‌الدین فراهی، ۲۲۹) ║ ق۱۱. اسپهسالاران سرحد به نوعی است که در سبق کتاب ذکر ایشان شده‌است (ملکشاه، ۴۳۶) ║ ق۱۲. چون عزیز قلی بیک دادخواه، که سبق اخلاص و قدمت خدمت در این دولت ابدمدت داشت، در قلعه شلدوک به اخلاص‌کیشی نقد جان را باخته بود، لهذا نیاز محمد قوش‌بیگی، برادر او، به والی‌گری بلخ ... فائز گشته‌اند (مهدی استرآبادی۲، ۳۴۸) ║ ۱۳۰۷ش. حاجی پیرمرد از قوچان که سبق آشنائی با ما داشت ... به منزل ما سکنی گرفت (آقا نجفی، ۶۱۴)
۸. (در اسب‌دوانی قدیم) اسبی که در مسابقه از اسبان دیگر پیش می‌افتد.
ق۶. الحظی: هفتم اسب از سبق (تفلیسی۱، ۳/۱۷۹۱) ║ ق۸. جمیع سواران را به پذیرۀ اسبان بدوانیدند و آن سوار که بر اسبِ داغی سوار بود هم بدوانید و بیشتر از آن به سواران که سبق می‌دوانیدند رسید و بازآمد (محمد بن محمد، ۷۶)
سبق آوردن
(معمولاً با حرف اضافۀ به، ز) پیشی گرفتن.
ق۷. گفت پیغمبر که نفحت‌های حق/ اندر این ایام می‌آرد سبق (مولوی۲، ۱/۱۱۹) ║ مُهر در گوش شما بنهاد حق/ تا به آواز خدا نآرد سبق (مولوی۲، ۱/۴۰۸) ║ ۱۳۲۶ش. یک عمر مرا شاعری و حسن بلاغه/ تا صیت کلامم سبق آورد ز حسان (تقی دانش، ۲/۷۰)
سبق بردن
۱. (با حرف اضافۀ از، بر، به، را) پیشی جستن یا پیشی گرفتن بر کسی یا کسانی یا چیزی در چیزی، خصوصیتی یا انجام کاری ؛ سبق جستن ۲؛ سبق ربودن ۱؛ سبق گرفتن ۱ ()؛ سبق یافتن۱.
ق۴. شامیان را سبق بردی از گرفتن کوفه که مهتران ایشان بر تو بدل نجویند و رای تو را متابع شوند (بلعمی۲، ۴/۹۱۶) ║ ق۵. عکاشه برپای خاست، گفت: یا رسول‌الله! دعا کن تا مرا از ایشان کند. گفت: بار خدایا! وی را از ایشان کن. دیگری برخاست و هم این دعا خواست. گفت: «سبقک بها عکاشه»، عکاشه سبق ببرد (غزالی۱، ۲/۵۲۸) ║ ق۶. «فاستبقواالخیرات ...» یعنی بشتابی و یکدیگر را سبق بری به خیرات و طاعات (ابوالفتوح، ۲/۲۱۸) ║ ق۷. قفل بر دل‌های ما بنهاد حق/ کس نداند برد بر خالق سبق (مولوی۲، ۲/۱۶۴) ║ ق۸. اول روز پیش شاه مدام/ جهد کن تا سبق بری به سلام (اوحدی، ۵۳۵) ║ ق۹. فیروزشاه گفت نیکو احتیاط کن که من فیروزشاهم که چند وقت در شهر پریان با دیو و پری جنگ کردم. هیچ‌کس از من سبق نبرده‌است (بیغمی۱، ۸۲) ║ ق۱۰. مرقد و مزار پسر دیگر حضرت ایشان که ... در علو همت و کرم از اقران سبق برده، مسمی به میر محیی‌الدین محمد رحمه‌الله هم در آن حظیره واقع است (حافظ حسین، ۲/۱۹۶) ║ ق۱۱. گر دانش تو سبق ز افلاطون برد/ این‌ها همه هیچ است همی‌باید مرد (بداؤنی، ۱/۲۷۸) ║ ق۱۲. موشکافی نطق و برهانت/ برده بر اوستاد عقل سبق (لامع، ۵۸۴) ║ ق۱۳. قدش از قامت طوبی سبق برده‌است در خوبی/ چه جای قامت چوبی که شمشاد چمن دارد (قاآنی، ۱۳۲) ║ ق۱۴. بس خامه‌اش به کوثر دانش در، آشنا/ برده سبق ز قادمهٔ پرّ جبرئیل (ادیب‌الممالک، ۲/۸۸۹) ║ ۱۳۲۱ش. حنجره‌اش به‌قدری قوی بود که وقتی به قول خودش بیات‌گاو می‌خواند، از صدای پیانو هم سبق می‌برد (عبدالله مستوفی، ۱/۳۴۸) ║ ۱۳۳۸ش. تو همراه خود سه دستمال شب و یک جفت بند جوراب دختر زیبایی را می‌بری که به ساق سفید چون مرمر او بسته بود، ساقی که از سفیدی و شفافی از مرمر پاروس سبق می‌بَرَد (قاضی۱، ۲/۱۱۳۰)
۲. (با حرف اضافۀ از، بر) پیش افتادن و جلو افتادن معمولاً در مسابقه ؛ سبق جستن ۱؛ سبق ربودن ۲؛ سبق کردن ۲ ()؛ سبق گرفتن ۲ ()؛ سبق یافتن۲.
ق۴. تو مرکوئی به شعر و من بازم/ از باز کجا سبق بَرَد مرکو؟ (دقیقی، ۱۰۵) ║ ق۵. بدانکه پهلوی اسبان بیشتر از جانب راست یک استخوان زیادت باشد به شمار، اگر هر دو با یکدیگر راست باشد از آنچه ارزد زیادت بخر که کم اسبی ازو سبق بتواند برد (عنصرالمعالی، ۱۲۸) ║ ق۶. اگر سبق بَرَد از باد اسب تو نشگفت/ که پیش اسب تو باد جهنده باشد لنگ (امیر معزی، ۴۳۵) ║ ق۷. گویند با عایشه سبق برد و می‌دوید، یک بار عایشه بر او سبق می‌برد و یک بار رسول بر عایشه سبق می‌برد (تبصرة العوام، ۱۶۰) ║ ق۸. داشتم شاها من اسبانی که می‌بردند سبق/ از براق برق‌سیر آسمان اندر مسیر (سلمان ساوجی، ۴۴۱) ║ ق۹. آن دو اشتر عظیم سریع‌رفتار بودند که در وقت رفتن از باد صبا سبق بردندی (بیغمی، ۱/۷۸۵) ║ ق۱۰. اسبی را که در طویلۀ من است و در سرعت و رفتار از برق‌و‌باد سبق می‌برد (خواندمیر۱، ۳/۱۵) ║ ق۱۱. پیران کاردیده در این راه پرخطر/ با قدّ چون کمان سبق از تیر برده‌اند (صائب، ۴/۱۹۹۳) ║ ق۱۳. یارب به جاه موسی کاظم که بوقبیس/ با علم او به پویه سبق برده از صبا (قاآنی، ۱۶) ║ ق۱۴. تو سِفله کِی به مقام شهان رسی؟ حاشا!/ کجا سبق برَد از اسب بادپا خر لنگ؟ (ادیب‌الممالک، ۲/۲۸۰)
۳. مسابقه دادن ؛ سبق کردن ۴ ()؛ سبق گرفتن ۳().
ق۶. گفتند: ای پدر ما، ما برفتیم و سبق می‌بردیم و رها کردیم یوسف را به‌نزدیک متاع ما (ابوالفتوح، ۱۱/۳) ║ گفت: یوسف کجاست؟ ایشان به‌یکبار دست بزدند و جامه‌ها بدریدند و خروش و ناله کردن گرفتند و گفتند: ... ما برفتیم تا سبق بریم بر یکدیگر ... و یوسف را به نزدیک متاع و ثقل خود رها کردیم (ابوالفتوح، ۱۱/۲۷) ║ ق۷. کتاب سبق و رمایت: یعنی سبق بردن و تیر انداختن و مستندش قول رسول است علیه‌السلم لاسبق الا فی نصل او خف او حافر و در تحت نصل تیرها و شمشیرها داخل‌اند. و در تحت خف شتر، و در تحت حافر اسب و استر (مختصر نافع، ۲۰۷)
سبق بیان یافتن
⇅ سبق ذکر یافتن.
سبق تحریر یافتن
⇅ سبق ذکر یافتن.
سبق تصمیم
(حقوق) قصد و تصمیم قبلی مجرم برای ارتکاب جرم(معمولاً قتل).
سبق تقریر یافتن
⇅ سبق ذکر یافتن.
سبق جستن
۱. (با حرف اضافۀ از) ← سبق بردن۲.
ق۵. چنانْشان بازگردانی که از بیم/ برادر سبق جوید از برادر (ازرقی، ۲۰) ║ ق۶. چون عرق گیرد تو گویی سیل در وادی‌ستی/ چون سبق جوید تو گویی باد در صحراستی (امیر معزی، ۷۱۸) ║ ق۷. ما جمع ملایکه زیارت کعبه می‌کردیم، چون به حجرالاسود رسیدیم، به بوسیدن او هرکس سبق می‌جستیم، این غبار از پرهای فریشتگان است که برهم می‌زدند (محمد تستری، ۱۷۹) ║ ق۱۲. سواره و پیادۀ افغان سبق جسته، برای ساز جنگ مانند زیر و بم نغمه بر نشیب و فراز کوه تخت سفر انداخت، آن حضرت با گروهی از تفنگچیان متوجّه سر کوه گشته، جنگ درپیوست (مهدی استرآبادی۲، ۱۴۷) ║ ق۱۳. عزمت از وهم گرو گیرد در روز رهان/ رخشت از باد سبق جوید هنگام سباق (قاآنی، ۴۸۳)
۲. (با حرف اضافۀ بر، به) ← سبق بردن۱.
ق۶. قَدْر تو بر سپهر جوید سبق/ رای تو با ستاره گوید راز (وطواط۱، ۲۷۹) ║ ق۸. ای ریخته از شرم کَفَت ابر عرق/ بر جمله جهان جسته به هر کار سبق (ابن یمین، ۶۸۰) ║ ق۹. مردان دل‌ها را چون پولاد سخت کردند و در جنگ کردن و میدان رفتن بر هم سبق می‌جُستند (بیغمی، ۱/۵۴۴) ║ ق۱۳. ز بس حروف و معانی به هم سبق جویند/ به وقت مدح توام لکنت اوفتد به کلام (قاآنی، ۵۶۲)
سبق خدمت (خدمت: خدمتگاری)
سابقه و پیشینۀ کسی در خدمتگزاری به دیگری، خدمات و کارهای پیشین کسی در حق دیگری.
ق۶. کَرَم نمودی بی سبق خدمتی کردم/ چنین بُد است که با علّتی به‌هم نَبْود (اخسیکتی، ۴۵۱) ║ ق۹. لاجرم شهریار ... شخصی از مردم بی‌اعتبار را که به مغول جاندار اشتهار دارد، بنابر سبق خدمتگاری ... از حضیض خمول و مذلت به اوج شهرت و عزت رسانید (میرخواند، ۳/۱۷۹) ║ ق۱۱. به تاریخ چهاردهم امرداد بنابر سبق خدمت و وفور اخلاص و کاردانی، اعتمادالدوله را به منصب والای وزارت ممالک محروسه سربلندی بخشیدم (جهانگیر، ۱۱۴) ║ تقصیرات او بنابر سبق خدمت به عفو مقرون گشت (جهانگیر، ۱۶۹) ║ ق۱۲. سبق خدمت و جان‌سپاری آن نامدار و غازیان مروی از بدو طلوع نیر دولت و اقبال الی‌حال منظور نظر خسرو عدیم‌الهمال بود، مشارالیه را از نظر اخراج فرموده مقدر نمود که ... (محمد مروی، ۱/۳۳۳)
سبق خدمتگاری
⇅ سبق خدمت.
سبق داشتن
۱. (با حرف اضافۀ از، بر) پیشی گرفتن و جلو افتادن.
ق۶. ناز ایشان ذرّه‌ای در قرب حق/ بر جهانی زاهدی دارد سبق (عطّار۸، ۲۵۳) ║ ق۷. مردی که بدان هشیاری رسد، لطفش بر قهرش سبق دارد (شمس تبریزی، ۱/۱۴۷) ║ اندرآ کآزاد کردت فضل حق/ زآنک رحمت داشت بر خشمش سبق (مولوی۲، ۱/۲۳۵) ║ ق۱۰. نهال بید کز جنت سبق داشت/ خط طوبی لهم بر هر ورق داشت (قاضی میر احمد۱، ۱/۴۰۱) ║ ق۱۲. لیک این روح از هوا مشتق/ دارد از جسم در کمال سبق (بیدل، ۳/۲۶۶)
۲. (با حرف اضافۀ بر) جلوتر بودن و پیش بودن از چیزی معمولاً در مسابقه.
ق۸. همچو شیرین در هوای خسرو از بس اشتیاق/ بر براق آسمان دارد سبق شبدیز من (نزاری، ۲/۲۵۴)
سبق ذاتی
(کلام) به بخش تخصصی ارجاع می‌شود.
ق۸. اول ذات را اثبات می‌باید کرد بعد از آن صفات، پس ازروی سبق ذاتی، ذات بر صفت مقدّم باشد ازروی تفهیم و تحقیق (علاءالدوله سمنانی، ۱۰۳) ║ وجود نه عین ذات است به‌اعتبارِ سبق ذاتی و نه غیر ذات است به‌سببِ آنکه ازلی است (علاءالدوله سمنانی، ۱۰۵) ║ وجود غیر ذات است به‌اعتبار سبق ذاتی از آنکه صفت را به خود قیام نیست، روا نباشد تکفیر او از آنکه موحّد است (علاءالدوله سمنانی، ۱۰۹) ║ بندگان پناه می‌برند و حاجت می‌خواهند به آن نام‌های نیکوتر قدیم که عین ذات او باشد از آنکه سبق ذاتی بر صفات و اسماء در فهم و درک محقّق است (علاءالدوله سمنانی، ۱۵۹)
سبق ذکر یافتن (ذکر: بیان، تحریر، تقریر، نگارش؛ یافتن: رفتن)
(درمورد موضوع و مطلبی) پیشتر بیان شدن آن در نوشته یا سخن.
ق۹. هریک از فرزندان و اقربای خود را حکومت و ایالت و ناحیتی داد، و قلعۀ خیسار را که شمّه‌ای از آثار آن سبقت ذکر یافت، برادر خود تاج‌الدین عثمان مرغنی، تفویض فرمود (اسفزاری، ۱/۴۰۴) ║ حرب مَلک‌غیاث‌الدین با خواجه مجد خوافی و فتح حصار نیازآباد خواف ... سبق تحریر یافته (اسفزاری، ۱/۵۰۸) ║ ق۱۰. در آن اوقات به طریقی که سبق ذکر یافت، به تیغ سیاست ... رشتۀ زندگانی آن سرگشتۀ بادیۀ نادانی قطع شد (قاضی میر احمد۱، ۱/۳۱) ║ ق۱۱. این وجهی دیگر است در اولیت و آخریت، و مبدأیت و معادیت جناب احدیت حقه‌اش، ورای وجوهی که در جذوات سابقه، سبق تقریر یافت (میر داماد۱، ۱۰۴) ║ ق۱۲. چون اکثری از صنایع شعری که سبق ذکر یافت، بر شناوران دریای لفظ و معنی، مثل آب گوهر روشن است، ... به ایراد شمه‌ای از نتایج طبع هریکی منت بر سامعۀ مستمعان حقیقت‌شنو خواهد گذاشت (شیرعلی لودی، ۸) ║ ق۱۳. در ذکر حال محمود میرزا و شاه زمان افغان و حال قیصر میرزا و رفتن به طهران: سبق نگارش رفته‌است که محمود میرزای افغان ملتجی به پادشاه ایران و متوسل به دولت حضرت خاقان شد (رضاقلی خان، ۹/۳۸۳) ║ جعفر خان ... مراد خان را ... با اولاد علیمراد خان ... که ذکر او در جنگ همدان با جعفر خان سبق بیان یافته، تمامی را مقید و در بروج ارگ در زنجیر و محبوس داشت (زین‌العابدین کوهمره‌ای: گلستانه، ۳۵۱) ║ ق۱۴. مبحث لذت و مصیبتِ کتاب قانون خیلی مفصّل است. بعضی از فقرات مبحث لذت سبق نگارش یافت (عضدالدوله، ۱۰۲) ║ ۱۳۵۵ش. شطرنج و نرد به‌طوری‌که سبق ذکر یافت، هر دو از بازی‌های قدیم و رایج است و قواعد مضبوط و مدون دارد (احمد گلچین معانی، هنر و مردم، ش۱۶۴/۳۰) ║ ۱۳۷۳ش. برای توضیح مطلب و بیان مستدل و جامع آنچه که سبق ذکر یافت، یادداشت‌ها و مدارکی تهیه شده بود، ولی فرصت از دست بشد (حسن نیّر تهرانی: ادبستان فرهنگ و هنر، ش۵۴/۲۴)
سبق ذهن
فکر و اندیشۀ قبلی، پیش‌فرض و پیش‌داوری که گاه منجر به بروز خطا و اشتباه می‌شود.
۱۳۱۵ش. هیچ‌گاه هیچ‌چیز را حقیقت نپندارم، جز آنچه درستی آن بر من بدیهی شود، یعنی از شتاب‌زدگی و سبق ذهن سخت بپرهیزم و چیزی را به‌تصدیق نپذیرم (فروغی، ۱/۲۳۰) ║ ۱۳۳۱ش. اگر کسی بتواند دربارۀ فرهنگ کنونی ایران از روی بی‌غرضی و بدون سبق ذهن قضاوت کند، موضوعی که ... توجه او را جلب خواهد کرد، کمیابی و بلکه نایابی آثار اصیل و ابتکاری است (منوچهر بزرگمهر: مهر، ش۸/۴۸۰) ║ ۱۳۴۰ش. خوش‌بختانه این قول را نخوانده بودیم و در ورود به یزد از سبق ذهن در امان ماندیم (مهاجر، ۶۵) ║ ۱۳۷۹ش. همین کار را دکتر ریکارد آوناریوس، استاد فلسفه در زوریخ، در کتاب نقادی تجربۀ محض خود کرد و منظورش این بود که از سبق ذهن و تصدیق بلاتصور اجتناب کند (خرّمشاهی، ۱۹۹) ║ ۱۳۸۷ش. مؤمنان راستین غالباً ازآن‌روی به دین‌پژوهی روی می‌آورند که از برتری دین خود ستایش ... می‌کنند، حال‌آنکه شکاکان با این سبق ذهن کار خود را آغاز می‌کنند که همۀ ادیان باطل‌اند (هادی وکیلی: کتاب نقد، ش۴۶/۱۵۲)
سبق ربودن
۱. (با حرف اضافۀ از) ← سبق بردن۱.
ق۸. هرمز ... در میدان عدل از کسری سبق بربود و در تربیت ضعفا و قهر متعدیان مبالغت بسیار نمود (بناکتی، ۶۴) ║ ق۱۳. اهل شهر اندر لقایش سربه‌سر/ می‌ربودندی سبق از یکدگر (احمد نراقی، ۱۸۹)
۲. (با حرف اضافۀ از) ← سبق بردن۲.
ق۸. روباه بعد از این کشد از شیر انتقام/ وز گرگ میش سبق رباید در آبخور (ابن هندوشاه۱،۱، جزء۱/۱۹)
سبق زبان
← سبق‌اللسان.
ق۶. نکتة باریک گفتن تا بدین‌سان شرط نیست/ که بسی سرها که شد بر باد از سبق زبان (قمر اصفهانی، ۵۶)
سبق زمان
⇅ سبق زمانی.
سبق زمانی (زمانی: زمان)
(کلام) به بخش تخصصی ارجاع می‌شود.
ق۶. این خیال فلاسفه است که در قِدم عالم گویند که علت بر معلول سابق است ولیکن سبق علیت است نه سبق زمانی (عین القضات۲، ۱/۷۳) ║ ای دوست سبق موجودات نه ازاین‌راه کنند که این سبق زمانی است (عین القضات۲، ۱/۱۳۶) ║ ق۷. اگر زمان از آن جمله بودی سبق عدم بر عالم سبقی زمانی نبودی (قطب‌الدین شیرازی، ۵/۹۴) ║ ق۱۱. اگر به سبق زمان بر تو سابقند ملوک/ دقیقه‌ای‌ست درین خویش را نرنجانی (شفائی، ۱۵۳)
سبق سبق (سبق: سابق)
← سبق‌السبق.
ق۵. در سبق سبق پیش از جمع و فرق که نهان بود و ننمود نه قبل بود و نه بعد (خواجه عبدالله۱، ۱/۳۳۷) ║ ق۶. در سبق سبق و در ازل‌الازال در بازار تقدیر وجود، مَلِک جبار ذرات مؤمنان را وابها کرد، هیچ آفریده‌ای نبود کی آن را خریداری نکرد (احمد طوسی، ۲۳۷) ║ قال: «قصم» شکستن است، و آن فنای عقول عارف است در مشاهدۀ اقدار در سبق سابق از آزال تا به آباد، چون پیدا شود آن جولان ادهار در مصدر مصارف قدرت (روزبهان۱، ۵۷۹)
سبق علیت
(کلام) به بخش تخصصی ارجاع می‌شود.
ق۶. این خیال فلاسفه است که در قِدم عالم گویند که علت بر معلول سابق است ولیکن سبق علیت است نه سبق زمانی (عین القضات۲، ۱/۷۳)
سبق قمر
(ریاضیات کهن، نجوم) به بخش تخصصی ارجاع می‌شود(افزونی سیر یا حرکت ساعات ماه بر ساعات آفتاب).
ق۵. بُعد میان شمس و قمر بر سبق قمر قسمت کن، آنچ برآید ساعات بُعد بُوَد (شهمردان۲، ۲۶۲)
سبق کردن
۱. (با حرف اضافۀ بر، در، ز) ↑ سبق۳.
ق۵. عارف به معرفت بر معروف سبق نکرد (خواجه عبدالله۲، ۵۴۷) ║ به میدان مکن در شجاعت سبق/ به مجلس مکن در سخاوت سرف (مسعود سعد، ۱/۴۱۲) ║ ق۶. تیری ز قضای بد سبق کرد/ آمد دل من بخست برخیر (خاقانی۱، ۶۱۸) ║ ق۷. چون عمر بیامد و حکایت از آن کرد، سید، علیه‌السلام، عمر را گفت: ... ای عُمر، بر تو سبق کرد وحی (اسحق همدانی، ۱/۴۸۸) ║ ق۱۳. دل مرا در بر تپید از این صلا/ جان سبق کرده به میدان بلا (احمد نراقی، ۳۶۹)
۲. (با حرف اضافۀ بر) ← سبق بردن۲.
ق۶. ارباب بضاعات عقول بی‌خبر چنان دانند که بر پشت بُزان مختصر بر باد بزان صرصر سبق توان کرد (سمعانی، ۱۶۳)
۳. ↑ سبق۱.
ق۶. شیری دیدم که همی‌آمد از باران گریخته، قصد غار کرده، بیامد و سر در غار کرد و مرا گفت به زبان فصیح: یا خواص! چرا جای من گرفتی؟ من وی را گفتم: «الموضع لمن سبق»، جای آن را است که سبق کند (بستان العارفین، ۲۸۱)
۴. ← سبق بردن۳.
ق۸. قسم اوّل در معرفت اسبان و سال و رنگ ... بر چهل باب: ... باب‌الثامن و العشرین، در سبق کردن اسب و آداب آن (محمد بن محمد، ۳۸) ║ در اخبار پیغمبر، صلی الله علیه و آله، و آثار صحابه و تابعین بسیار فضیلت است، نگاه داشتن اسب و سبق کردن به آن و خیرات از آن طلب کردن آمده‌است (محمد بن محمد، ۴۳)
سبق گرفتن
۱. (با حرف اضافۀ از، بر) ← سبق بردن۱.
ق۶. به باغ بلبل بر یاد تو گشاده زبان/ به شاخ فاخته از ذوق تو گرفته سبق (انوری، ۱/۲۷۳) ║ ق۷. چو خامه‌ات قصب‌السبق از عطارد برد/ کنون عطارد گیرد ز خامۀ تو سبق (کمال‌الدین اصفهانی، ۵۲۹) ║ ق۸. سباقت می‌نمودمی تا لب مبارکش پاک کنم، بر من سبق گرفتندی و لب پاک‌کرده یافتمی (ابرقوهی، ۱/۱۵۵) ║ ق۹. پدر پیر شهید تو ... چون بشنیدی که صاحب کرمان خیرات می‌کنند هفت‌اندام وی به لرزه افتادی، نه از آن راه که خیرات را کاره بودی ولیکن گفتی که نباید که از مشرق تا مغرب کسی بُوَد که در خیرات بر من سبق گیرد (عقیلی، ۲۲۲) ║ ق۱۰. اهلی که بر فرشته ز طاعت سبق گرفت/ آخر به مِهر ماهر خان بت‌پرست رفت (اهلی، ۱۲۳) ║ ق۱۱. ز تمکین سرمه می‌گردد خروش سیل را صائب/ اگر کوهِ گران از من سبق گیرد تحمّل را (صائب، ۱/۱۹۷) ║ ق۱۲. غرق است پای تا به سر اندر محیط اشک/ باید سبق گرفت ز شب‌نم گریستن (بیدل، ۲/۶۷۹) ║ ق۱۳. کُشته گشتن را پی دیدار حق/ آن‌یکی گیرد به آن دیگر سبق (سروش، ۲/۷۸۰) ║ ق۱۴. چون خامه رانَد بر ورق گیرد ز دانایان سبق/ گویی بر این نیلی‌طبق عِقد ثریا ریخته (ادیب‌الممالک، ۲/۳۸۸) ║ ۱۳۳۰ش. پس به اسپاهان شد و بر تختگه مأوا گرفت/ در جهان‌داری سبق ز اسکندر و دارا گرفت (بهار، ۱/۸۷) ║ ۱۳۳۸ش. من نیز بر آنم که چنین شیوۀ مرضیه‌ای نه‌تنها براثر خطای من منسوخ نگردد، بلکه بالعکس معتقدم که باید بر دیگران نیز سبق بگیرم (قاضی۱، ۱/۶۶)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ از، بر) ← سبق بردن۲.
ق۷. چون به قومش رسید، اختیاری دیگر کرد و دوانزده‌هزار سوار ازجملۀ صدهزار سوار بیرون آورد، سوارانی که در سرعت و خفّت بر باد سبق گیرند (سیرت جلالالدین، ۲۲) ║ ق۸. اسب تازی و غیر تازی جایز است و گرو که می‌نهند اگر خداوندان اسب چیزی مقرر می‌دارند، باید که غیری در میان ایشان باشد که اگر اسب او سبق گیرد، گرو بستاند از ایشان (محمد بن محمد، ۱۲۲) ║ ق۱۱. ز شوق هند چنانم که عضو‌عضو تنم/ سبق گرفته ز پا میل‌میل در رفتن (قدسی، ۲۳۷) ║ ق۱۳. به میدان وغا پوینده رخشت/ سبق از پویهٔ صرصر گرفته (قاآنی، ۸۶۲)
۳. ← سبق بردن۳.
ق۹. گفتند: ... ای پدر ما برفتیم تا سبق گیریم با یکدیگر و پیشی و مسابقت کنیم و یوسف را نزدیک متاع خود بگذاشتیم گرگ وی را بخورد (ابوالمحاسن جرجانی، ۴/۲۹۹) ║ مبارزان صف برآراستند. چون از کار لشکر بپرداختند، نظر در میدان افگندند تا کیست که در میدان سبق گیرد. اول کسی که عزم میدان کرد، سواری بود آراسته به آیین پادشاهی (بیغمی، ۱/۳۹۳)
سبق لسان
← سبق‌اللسان.
ق۸. وزیر گفت دیروز سخنی در حق شیخ ابومحمد صادر شده‌است نه بر مقتضای ادب و من از آن افراط و سبق لسان استغفار می‌کنم (هندوشاه نخجوانی، ۳۰۸) ║ ۱۳۵۳ش. اگر بدون قصد سوگند به‌سبب سبق لسان یا عادت سوگند را یاد کند ... آن را لغوالیمین می‌گویند (مردوخ، ۴/۱۲۴) ║ ۱۳۷۰ش. گفتم: شیخنا، ما از شر شیطان باید به خدا پناه ببریم، معلوم می‌شود خدا هم به خودش پناه می‌برد. متوجه شد، خندید و گفت: سبق لسان بود (جعفر شهیدی: کیهان فرهنگی، ش۷۷/۷۲) ║ ۱۳۹۰ش. علی‌الظاهر این نام ناشی از سبق لسان گوینده یا سهو نویسنده باشد (جویا جهانبخش: جهان کتاب، ش۲۶۳-۲۶۴/۴۲)
سبق نگارش رفتن
⇅ سبق ذکر یافتن.
سبق نگارش یافتن
⇅ سبق ذکر یافتن.
سبق نمودن
۱. (با حرف اضافۀ بر، به) ↑ سبق۳.
ق۷. توقع است که ... درباب او بخشش فرماید و در مدرسۀ مرحوم ... او را نصب فرماید ... تا بر این داعی منت عظیم باشد و بر احسان‌های سابق سبق نماید (مولوی۴، ۱۷۳) ║ ق۹. سبق نمودم به دعا و سلام/ پیش گرفتم سبق احترام (جامی۳، ۱/۴۹۷)
۲. ↑ سبق۲.
ق۷. سیّد، صلی الله علیه و آله و سلم، ... لشکر ساخت و هم بر آن میعاد سبق نمود (اسحق همدانی، ۲/۷۲۴)
سبق و رمایه
صورت نحویِ سبق‌ورمایه.
سبق یافتن
۱. (با حرف اضافۀ بر) ← سبق بردن۱.
ق۷. نخست کسی از پادشاهان که قوم خود از بت‌پرستی بازداشت هم وی بود، لاجرم آن پادشاه نیک‌سیرت در خیرات و مبرّات بر دیگر پادشاهان این سبق بیافت (اسحق همدانی، ۱/۹۵) ║ از همه طاعات اینت بهتر است/ سبق یابی بر هر آن سابق که هست (مولوی۲، ۱/۱۸۳) ║ این نفحات انفاس برادران دین است که سبق یافته‌اند بر برادران دیگر (مولوی۴، ۶۴) ║ ق۹. وعدۀ پادشاه به تهیۀ اسباب حیات سبق یافت و این زمان ادوات موت مبذول می‌دارد (میرخواند، ۱/۶۷۶)
۲. (معمولاً با حرف اضافۀ از) ← سبق بردن۲.
ق۷. ماه شبدیز مطوّق زین تمکینت کشد/ در روش زآن است سبق از خیل اختر یافته (فرید احول، ۱۷۸) ║ ق۸. یک بار مسابقت نمودیم و سبق من بردم. دیگربار مسابقت نمودیم و رسول سبق یافت (عزالدین کاشانی، ۳۶۲)
ترکیبات دیگر: فضل سبق؛ فضل سبق داشتن؛ قصب سبق بردن؛ قصب سبق ربودن؛ گوی سبق بردن؛ گوی سبق ربودن
ارجاعات: سبق‌ورمایه