وضعیت: «تأییدشده»
زمین zamin [گونۀ دیگر: زمی؛ (زمین در واقع کره‌ای است که در فاصلۀ تقریبی ۱۵۰ میلیون کیلومتری خورشید قرار دارد و به دور آن می‌چرخد. در قدیم گمان می‌کردند که زمین ثابت است و خورشید و سیارات و ستارگان به گرد آن می‌چرخند. برخی نیز معتقد بودند که زمین مسطح است.)]
(اسم) ۱. سطح بسیار پهناور و وسیعی که از لایه‌ای ضخیم از سنگ و خاک تشکیل شده‌است و کوه‌ها و رودها و دریاها روی آن قرار دارند و محل زندگی انسان‌ها و سایر موجودات زنده است ؛ ارض۱.
ق۴. همی‌برشد ابر و فرودآمد آب / همی‌گشت گِرد زمین آفتاب (فردوسی، ۱/۶) ║ ق۵. زمین به میانه اندر است ... و زمین به‌جمله گرد است و به‌تفصیل درشت‌روی است از جهت کوه‌های بیرون خزیده و نشیب‌های فرورفته و چون قیاس و حسّ بر جملۀ او افتد از گردی بیرون نیاید (بیرونی، ۵۸) ║ ق۶. بدید آورد ابر و میغ گران را و ریزان کرد باران‌هاء آن را، و بشمرد قسمت‌های آن را، پس تر گردانید زمین را بعد از خشک شدن آن، و بیرون آورد گیاه آن بعد از خشک شدن آن (ترجمۀ نهج البلاغه، ۱/۴۶۸) ║ ق۷. نیکو منزلی است، نه زمین درشت است که اسب نتواند دویدن و نه نرم و سست است که اسب بر وی درآید (اسحق همدانی، ۲/۹۱۳) ║ ق۸. مدت پانزده شبانه‌روز هر ساعت زمین حرکتی کردی (رشیدالدین فضلالله۱۳، ۲/۹۳۷) ║ ق۹. نوح ... با آن هشتاد تن در ماه رجب به کشتی درآمد و آب طوفان تمام ربع مسکون فروگرفت و از سرِ همه کوه‌های روی زمین درگذشت (شرفالدین یزدی، ۱/۳۹) ║ ق۱۰. ز نعل ستوران که در راه بود / زمین آسمانی پر از ماه بود (ناشناس: روملو، ۲/۱۱۸۶) ║ ق۱۱. حضرت شیخ صفی فاتحه ازبرای آمرزش او خواند. پس ببردند و دفن کردند. این مرتبه زمین او را قبول کرد (عالم‌آرا۳، ۱۳) ║ ق۱۲. آن جادو سام احمر که در کمین نشسته بود، در کتابِ جادو احوال حاتم می‌دید، وقت یافته، افسون آغاز کرد که یک دیو کلان از زمین پیدا شد و جانبِ حاتم دویده، رسید (حاتم‌نامه۱، ۲۳۷) ║ ق۱۳. پس چون عساکر سلطان محمد به نزدیک رسیدند، قلعه را حصر کردند و هر روز به آن قلعه هزار توپ می‌انداختند، به نحوی که گویا زمین در زیر ما به لرزه درمی‌آمد (تنکابنی، ۶۱۰) ║ ق۱۴. آبی که از زمین درآید، اگر از بلندی به نشیب ریزد، یا چون از زمین درآید بر سطح هموار، جاری گردد، آن را چشمه گویند (حسن فسایی، ۲/۱۵۹۱) ║ ۱۳۳۴ش. فرمان می‌دهد که در زمین گودالی بکَنند و آن را از هیمه‌های پرتیغ‌وگره و خارهای سفید و سیاه که با ریشه کنده‌اند بیاگنند (خانلری، ۱۱۴) ║ ۱۳۷۷ش. قلبش مثل زمین شوره‌زار سال‌های خشکی سخت و خشن شده و همان‌جور که شوره‌زار آب را جذب نمی‌کند قلب او هم رحم و عاطفه به خودش راه نمی‌دهد (شاملو۱، ۲/۵۵۴) ║ ۱۳۹۵ش. دستگاه‌های شتاب‌نگار می‌توانند در هنگام وقوع یک زلزله، شتاب حرکت زمین را به‌صورت تابعی از زمان و در طول وقوع زلزله ثبت کنند (صادقی ـ جعفریان دهکردی: نخبگان علوم و مهندسی، ش۲/۱۰۵)
۲. بخش یا سطحی از زمین (معنای ۱) که روبه‌رو یا زیر پای کسی یا چیزی قرار دارد.
ق۴. زمین را ببوسید و کرد آفرین/ بر آن تاج و تخت و کلاه و نگین (فردوسی، ۱/۱۵۵) ║ ق۵. طهارتی کن طهارتی پاک و جائی خالی طلب کن و دو رکعت نماز بگزار و روی بر زمین نه (غزالی۳، ۳۳) ║ ق۶. قادسه خدمت کرد. زمین را نماز برد. سر برآورد و بر خورشید شاه دعا گفت (سمک، ۴/۱۷۶) ║ ق۷. با او درآویخت ... استاد از زمینش برداشت، به بالای سر برد و فروکوفت (سعدی۲، ۷۹) ║ ق۸. روزی وی را حاجتی پیش آمد. آن روز هفتاد بار درپیش آن بت سر بر زمین نهاد و حاجت خود عرضه داشت، روا نشد (ابوسعید شیعی، ۳۷) ║ ق۹. ملک بهمن به هردو دست بند کمر اردوان را بگرفت در پیش خود کشید تا او را از زمین بردارد (بیغمی۱، ۵۱۲) ║ ق۱۱. دیدند که دورمش خان در روی زمین راست شده، به پشت خوابید. آن تیر سینه‌مال گذشت. پس قد راست کرد. آفرین و احسن از آن دو سپاه برآمده، خود را رسانید و آن‌چنان تیغ بر قبۀ سپرش زد که تا نافش برهم شکافت (عالم‌آرا۳، ۱۰۶) ║ ق۱۲. او تنگ‌دل شد و پیوسته نماز می‌گزارد و عرق او مانند قطره‌های خون می‌ریخت بر زمین (مهدی استرآبادی۱، ۲۱۲) ║ ق۱۳. سنّت است در حال قنوت، برداشتن دست را به محاذی روی، در حالتی که دست‌ها را باز کند و پشت دست‌ها را بر زمین و کف آن‌ها را به آسمان کند (محمدابراهیم کلباسی، ۲۰۱) ║ ق۱۴. گرفتم دست یار نازنین را/ ز روی عجز بوسیدم زمین را (ادیب‌الممالک، ۲/۵۸۸) ║ ۱۳۰۷ش. در نزد من زانو به زمین زد و اظهار نادانی نمود (آقا نجفی، ۳۱) ║ ۱۳۳۴ش. شاه، جامۀ خواب را سرخ و بر زمین، آرد را آغشته به خون تازه می‌بیند (خانلری، ۱۰۸) ║ ۱۳۶۴ش. گشادگشاد خود را تا رختِخواب‌ها کشاند و به زمین نشست. پاها از دو سو باز، پلک‌هایش بی‌قرار بسته شدند و وا شدند (مخملباف۱، ۱۴) ║ ۱۳۸۹ش. دلم می‌خواد سرمو با تموم قدرت بکوبم تو دیوار تا پیشونیم بشکافه و همین‌جا بیفتم زمین و جانم دربره؛ ولی حتی جرئت این کارها رو هم ندارم (سیامک گلشیری، ۷)
۳. قطعه‌ای از زمین (معنای ۱) که برای کشاورزی، ساختمان‌سازی و مانند آن‌ها به کار می‌رود ؛ ارض۵.
ق۴. خواسته‌اش بسیار شد، گوسپند و چهارپایان، و رهیان، و کِشت و آب و زمین (بلعمی۱، ۲۰۵) ║ ق۵. اگر زمین و آب مسلمانان به‌غصب بستد نه زمین ماند و نه آب، و چندان غلام و ضیاع و اسباب و زر و سیم و نعمت هیچ سود نداشت (بیهقی۱، ۲۳۴) ║ ق۶. معاویه از عبدالله عباس زمینی خرید به مبلغ صدهزار درم و بهایش بستد عبدالله (مجمل التواریخ، ۳۱۰) ║ ق۷. به هر چند سال زمین‌ها و باغ‌ها باز بینند اگر آبادان، ویران شده باشد خراج آن بیفکنند و اگر خراب، آبادان شده باشد خراج آن بنهند (تاریخ شاهی، ۴۲) ║ ق۸. خواجه تبسم فرمودند و ما را به سخن مشغول کردند و دست مبارک را دراز کردند و از زمین فالیز یک خربزۀ زامیجی گرفتند و در آستین کردند (صلاح بخاری، ۲۲۰) ║ ق۹. ایشان یک شبان‌روز درمیان جنگل و لای و زمین‌های برنج‌کار، به‌رنج و زحمت بسیار برفتند و متصل از آسمان باران می‌بارید و زمین لای بود (شرفالدین یزدی، ۲/۱۲۴۸) ║ ق۱۰. حضرت شاه‌حسین را به‌واسطۀ باغی و زمینی و چشمه‌ای که در قریۀ لاله داشته‌اند و این مذکورات الحال وقف تکیۀ ایشان است، به قریۀ مذکوره آمدشدی بوده (حافظ حسین، ۱/۵۲۲) ║ ق۱۱. ترسند بس که رخنه‌گران از سیاستش / زارع به‌احتیاط زمین را کند شیار (واعظ، ۴۸۷) ║ ق۱۳. زراعت انگلستان به‌سبب تربیتی که به زمین می‌کنند، از کود دادن و شخم کردن، با وجود اینکه هوای آن سبب ترقی زراعی نیست، لکن به حدی زراعت آن‌ها پرمحصول می‌شود که از اندازۀ تحریر بیرون است (میرزا صالح۲، ۳۰۹) ║ ق۱۴. به‌جهت مالک شدن زمین نیز اولویتی از برای او در آن آب به هم خواهد رسید (ابوالقاسم یزدی، ۳/۱۳۷۲) ║ ۱۳۰۱ش. محوطه‌ای که جوان در آن ایستاده، زمینی بود که سه طرف آن خانه و باغ ساخته شده و ضلع غربی آن که به خیابان منتهی می‌شد، باز بود (مشفق۱، ۱۹) ║ ۱۳۳۷ش. قاسم! چند دفعه باید بگویم روزهایی که مشتری برای دیدن زمین‌های شهرک می‌آید این منبع بالای تپه را خالی نگذار (پزشکزاد۴، ۲۷۶) ║ ۱۳۸۲ش. ما برای این زمین نقشه‌ای داشتیم، می‌خواستیم در آن یک چاپ‌خانۀ بزرگ و مجهز و یک مجتمع ساختمانی برای سکونت کارگران چاپ‌خانه بسازیم (جعفری، ۲/۸۶۱)
۴. سرزمین، کشور، شهر، ناحیه و مانند آن‌ها ؛ ارض۳.
ق۴. حوا به جدّه افتاد بر هفت فرسنگ از مکّه به لبِ دریا و ابلیس به شهری افتاد نامِ او میسان به زمینِ سند (بلعمی۱، ۸۵) ║ ق۵. من نیز به زمین هندوستان آن را به دیگر طریق‌ها آزمودم بسی خلاف نیافتم با این مقدار که حکایت کردم (بیرونی، ۱۶۴) ║ ق۶. منزل ایشان به عرنات بود از زمین فلسطین به غور شام و بدوی بودند (ابوالفتوح، ۱۱/۱۰۸) ║ ق۷. دو برادر بودند از زمین دیلم یکی اشتاد نام و دیگری یزدان (ابن اسفندیار۱، ۱/۶۲) ║ ق۸. مرغی است به زمین هند ققنص نام و او منقاری پهن دارد (ثغری، ۱۷۵) ║ ق۹. اما میشک، پُر مکر و دستان بود و در کنار بلغار مقام کرد و آنجا زمین غزان است و تمام غزان از نسل اویند و ایشان بدترین اقوام تُرک‌اند (شرفالدین یزدی، ۱/۴۳) ║ ق۱۱. اولاد سلطان حیدر در این مُلک نیستند و اگر باور ندارید، من قَسَم یاد نمایم که ایشان در زمین گیلان نیستند (عالم‌آرا۳، ۴۴) ║ ق۱۲. شاه مصر گفت: ای جوان! از مردم مصر نمی‌نمایی از کدام زمینی؟ (حاتم‌نامه۲، ۶۲) ║ ق۱۳. ای دریغا سرو بُستان ولا / سرنگون شد در زمین کربلا (سروش، ۲/۸۱۸) ║ ق۱۴. چون به زمین قم رسیدند اهالی قم ایشان را نگاه داشته، ازجهت اغنام و احشام ایشان مرتعی مشخص نمودند که اکنون آن مرتع موسوم به جمر سعدآباد است (کتابچۀ قم، ۱۵۵) ║ ۱۳۲۴ش. در پناه خدا ما را به‌سویِ مقدس‌ترین زمین‌های دنیا می‌بَرَد (آل‌احمد۶، ۴۰) ║ ۱۳۵۶ش. چهار میل آن‌طرف‌تر خاک و سنگی ازسرِ همین زمین، یعنی جمرات (منا) ست که مردم هلک‌وهلک از صدها فرسخ راه آمده سنگش می‌پرانند و تُفش می‌کنند (شهری۳، ۳۹)
۵. کف و بستر دریا، رودخانه، نهر و مانند آن‌ها.
ق۴. خدای عزّوجل فرمان داد تا باد بر آن زمین دریا بزد و آفتاب اندر آنجا تافت و آن گِل همه خشک شد و چون ریگ گشت (بلعمی۲، ۱/۳۱۰) ║ ق۱۳. مهندسان بعد از آنکه ترازوی آب را برآورد نمودند، دیدند که به‌سبب بسیاری رودخانه و شدّت جریان آب، ساختن شادروان محال و زمین رودخانه را سنگْ‌بَستْ نمودن، که دیگرباره عمیق نشود، ممکن نیست مگر اینکه آب را اوّلاً به طرفی دیگر جاری نمایند که آب از رودخانه منقطع گردد، بعد از ساختن زمین رودخانه و شادروان باز آب را به این طرف سر دهند و آن رخنه را ببندند (عبداللطیف شوشتری، ۴۶)
۶. فاصله و مسافت.
ق۴. به نه روز از مکه به بغداد آمد سی منزل زمین (بلعمی۲، ۴/۱۱۴۹) ║ ق۵. ز شط فرات ابن صخر لعین/ یکی زانستر شد سه منزل زمین (ربیع، ۲۷۴) ║ ق۶. شاه گفت از اینجا تا به لشکرگاه من دو فرسنگ زمین است (اسکندرنامه، ۶۴۷) ║ ق۷. لختی زمین در عقبِ ایشان رفتند خایب و خاسر بازگشتند (فخر مدبّر، ۲۹۵) ║ ق۸. چون چند فرسنگ زمین برفتند و چند میل بپیمودند، نزدیک غاری رسیدند (ثغری، ۱۱۳) ║ ق۱۳. اسکندریه که بندر مصر و در ساحل بحر روم ... واقع شده تا سویس که آن نیز بندر مصر و بر ساحل بحر هند و عمان واقع است، و هفده هیجده فرسخ زمین است (عبداللطیف شوشتری، ۲۴۹)
۷. (طبیعیات) خاک، از عناصر چهارگانه (اربعه)، دارای طبع سرد و خشک ؛ ارض ۴(به گمان قدما همراه با آب، آتش و هوا (باد) تنها عناصر تشکیل‌دهندۀ جهان مادی بودند).
ق۴. زمین را طبع سرد و خشک بینم / و آتش گرم و خشک و من برینم (میسری، ۱۲) ║ ق۵. آب زمین شود و زمین آب. و هر کجا زمین چیزی دیگر شود رخنه افتد و هر کجا که چیزی دیگر زمین شود افراز شود و زمین خشک است و خشک نتواند به‌هم فراز آمدن و گرد شدن (ابن سینا۳، ۶۰) ║ ق۶. انگور مرکّب است از چهار چیز: یک بهر از وی سرد و خشک است به طبع زمین و بهر دیگر سرد و تر به طبع آب و بهر سدیگر گرم و تر به طبع هوا و بهر چهارم گرم و خشک به طبع آتش (جرجانی۱، ۱۴۹) ║ ق۱۲. ارکان چهار است: یکی آتش، و آن گرم و خشک است؛ دوم هوا، و آن گرم و تر است؛ سوم آب، و آن سرد و تر است؛ چهارم زمین، و آن سرد و خشک است (ارزانی، ۱/۱۱) ║ ق۱۳. فرسخ اول در ارکان: ... اول نار یعنی آتش و طبع او گرم و خشک است ... چهارم ارض یعنی زمین و مزاج او سرد و خشک است و فایدۀ آن استمساک و حفظ اشکال است و مکانش زیر آب (محمدصادق علی خان: مخازن التعلیم، ۷؛ مطبع فاروق، ۱۳۲۳ق)
۸. سطحی از سیارۀ محل سکونت انسان و دیگر موجودات غیرآبزی که بیرون از آب‌ها قرار دارد؛ خشکی ؛ ارض۲.
ق۵. باب اول در کار مگس انگبین و آن، آن است که او بهتر و پرمنفعت‌تر از همه مرغان و بهایم و خزندگان زمین است از جملۀ حیوان (ورزنامه، ۱۴۹) ║ ق۷. الهامّة: جانور زمین (تاج الاسامی، ۶۳۴) ║ ق۱۲. آمدند شاگردان دیگر به کشتی، زیراکه از زمین دور نبودند مگر به‌قدرِ دویست زرع، و ایشان می‌کشیدند دامی را که ماهی‌ها در آن بود، و چون فرودآمدند به زمین، دیدند اخگرهای آتش گذارده (خاتون‌آبادی، ۲۹۲) ║ ق۱۳. افیسران و عقلای آن‌ها را به نزد خود طلبیده و علامات چند را به آن‌ها نموده که زمین نزدیک به آن‌ها است. از آن‌جمله مرغان صحرایی چند، در بالای دریا در پرواز بودند و هوای دریا اعتدالی بهم کرده و طغیان و تلاطم دریا فرونشسته (میرزا صالح۲، ۲۴۵)
۹. خاک.
ق۶. الثَّرَی ... زمین (قرآن ۳۰: فرهنگنامۀ قرآنی، ۲/۵۸۹) ║ ق۱۱. در زخم تیر و شمشیر، کرم سرخی که در زمین می‌باشد خشک کرده، صلایه کنند و بر آن موضع بپاشند و زراوند را صلایه کرده، با عسل بیامیزند و بمالند (نظام‌الدین گیلانی، ۷۸) ║ ق۱۳. زمین آنجا به‌حدی سبک است که به یک گاو شخم توان کرد، و فواکه مانند انگور و خربزه و انار و مرکّبات و سایر ثمار از فواکه عراق عجم پست‌تر و از تمامی عراق عرب و بعضی بلدان فارس بهتراند (عبداللطیف شوشتری، ۴۲)
۱۰. (ادبیات) مجموع وزن و قافیۀ به‌کاررفته در یک غزل یا قصیده که شکل آن را از شکل دیگر شعرهایی که در آن قالب سروده شده‌اند، متمایز می‌کند.
ق۱۱. بعد از آن قصیده‌ای در زمین این قصیدۀ انوری که در مدح این ممدوح زمین و آسمان گفته‌بود، پیش آورده خواند (عبدالستار لاهوری، ۱۵۳) ║ امروز او غزل گفته، آورده بود در زمین آن غزل که شاه عباس، دارای ایران، یک بیت از آن در عریضۀ خود نوشته بود (عبدالستار لاهوری، ۲۲۳) ║ ق۱۲. سر بی‌نیازی فکر را به بلندی‌ای نرسانده‌ام / که به‌جز تتبع نظم من، احدی خیال زمین کند (بیدل، ۲/۲۴۳) ║ از تو قبیله‌ای به نکویی مَثَل شود / چون پیش‌مصرعی که زمین غزل شود (تأثیر، ۵۱۴) ║ ۱۳۵۰ش. اقبال هم در این زمین غزلی دارد ولی به‌ظاهر به تتبع نظیری نیشابوری که البته از نظامی الهام گرفته‌است (محمد ریاض: هلال، ش۱۱۸/۱۳) ║ ۱۳۸۹ش. یکی دیگر از اصطلاحات رایج نقد ادبی، در تذکره‌های این دوره زمین شعر است (شمیسا ـ فرقدانی: مطالعات شبه‌قاره، ش۵/۲۴)