شراب

وضعیت: «در حال ویراستاری»
شراب ‎šarâb‎ [جمع: اشربه]
(اسم) ۱. نوشیدنی الکلی که از تخمیر آب میوه‌ها، به‌ویژه انگور به دست می‌آید.
ق۴. یک روز مَلِک به شراب نشسته‌ بود با ندیمان و عدی ساقی‌ای همی‌ کرد (بلعمی۲، ۱‏/۵۵۶‏) ║ ق۵. در کشتی نشستیم و مطربان آواز سماع برکشیدند و ملاحان کشتی در میان دریا براندند و ساقیان شراب می‌گردانیدند (اخبار برامکه، ۷) ║ ق۶. وزارت قوام‌الدین که دیر ماند چون شراب بود که دیر در خم بمانَد صافی شود، نه چون آب بود که دیر بماند بگندد، صاحب‌عمل را باید که مروّت باشد، چون مروّتی نباشد ثبات و انقراض عمل او یکسان باشد (ابوالرجاء۱، ۵۰) ║ ق۷. عیسی گفت آن که نان را تر کنم و بدو دهم عیسی نان را در شراب آغازید و به یهودا پسر شمعون سخریوطی داد (دیاتسّارون، ۳۱۶) ║ ق۸. علما آورده‌اند که پادشاه باید که در چهار چیز غلو نکند: اول شکار... دوم مصاحبت زنان... سوم مداومت بر شراب و تناول مسکرات ... چهارم خون بسیار ریختن (ابوالقاسم کاشانی۱، ۲۲۸) ║ ق۹. بوی کباب و بوی شراب است و بوی یار/ پر کن قدح که آرزوی روح در سبوست (آذری، ۱۲۶) ║ ق۱۰. امیرمحمد مظفر پادشاهی بود در کمال عدالت و دین‌پروری از شرب شراب و سایر ارتکاب مناهی از هر باب مجتنب ... و در رعایت جانب سادات عظام و علماء اعلام حسب‌الامکان می‌کوشید (خواندمیر۱، ۳‏/۲۷۵‏) ║ ق۱۱. به تو شراب می‌خورانم و رخصت می‌دهم که در روزهای جشن و ایام نوروز و مجلس‌های بزرگ می خورده‌ باشی، اما طریقه اعتدال را مرعی داری (جهانگیر، ۱۷۴) ║ ق۱۲. رخش ز آینه در آب‌وتاب کمتر نیست/ به نشئه لعل لبش از شراب کمتر نیست (تأثیر، ۳۶۶) ║ ق۱۳. عوام به جای این که مخمور را تأدیب کنند با آخوند همدست شده به محلۀ ارامنه رفته کلیسای آن‌ها را خراب و خانه‌ها را غارت کرده خم‌های شراب را بشکستند (اعتمادالسلطنه۵، ۱‏/۸۶۶‏) ║ ق۱۴. مسألۀ سیم هر کس بفروشد شراب را در حالتی که حلال داند آن را، طلب توبه می‌شود از او. پس اگر توبه کرد، قبول می‌شود؛ و اگر نه، کشته می‌شود (ابوالقاسم یزدی، ۴‏/۱۸۷۶‏) ║ ۱۳۰۰ش. حبیب‌الله تام‌ و تمامی بود: باحیا، صاحب‌قول، مزة عرق و شراب نچشیده و گِردِ بعضی کارهای ناپسند نگردیده (جمالزاده۱، ۵۶) ║ ۱۳۳۴ش. مشروبشان شراب ناب و غذایشان گوشت حیوانات شکاری بود (جزایری، ۷۰) ║ ۱۳۸۰ش. پدر بیچاره، چه جشنی برای عروسی دخترش گرفت، ارکستر از تهران، آشپز فرانسوی، از لئون شراب‌ساز کهنه‌ترین شراب‌هایش را خرید (پیرزاد۱، ۱۰۵)
۲. هر نوع نوشیدنی و آشامیدنی.
ق۴. یونس چهل شبانه‌روز اندر شکم ماهی اندر بماند و چهل شبانه‌روز آن ماهی طعام و شراب نیارست خوردن از بیم آن‌که یونس هلاک شود (بلعمی۱، ۸۴۸) ║ ق۵. پس آدم دویست سال بگریست و طعام و شراب نخورد، و حوّا نیز همچنین؛ تا آن‌ گاه که آدم سجده کرد و چهل سال سر از سجده برنیاورد (ابواسحق نیشابوری، ۲۰) ║ ق۶. فریشتگان روحانی‌اند و طعام و شراب نخورند (ابوالفتوح، ۱‏/۲۱۲‏) ║ ق۷. هر چه در این سه دیگر اجزاء زمین باشد با زمین ما آورند و تمتع ما را باشد از اطعمه و ادویه و عطرها همچنان‌ که طعام و شراب به شکم شود (ابن اسفندیار۱، ۱‏/۳۷‏) ║ ق۸. در تشریح حنجره و حلق... در سر لب و زبان دو قطعه لحم است مختلط به اعصاب که در طرف زبان ظاهر است و ممرّ طعام و شراب که به حلقوم فرو می‌رود و در میان آن است (ابوالمجد بیضاوی، ۲۸۷) ║ ق۹. لب فروبسته از شراب و طعام/ چون فرشته نه چاشت خورد نه شام (جامی۳، ۱‏/۲۸۱‏) ║ ق۱۰. مولانا... گفت... من پنجاه سال است که طعام و شراب مسلمانان می‌خورم و می‌نوشم و جامه و لباس ایشان می‌پوشم (فخرالدین صفی، ۱۸۰) ║ ق۱۲. ای مادر طعام و شراب از برای من حاضر کن که از کار شدم (محمد مروی، ۱‏/۹‏) ║ ق۱۳. هوا بالمرّه تاریک و به مرتبه‌ای سرد شده‌ است که آتش نزدیک به خاموش شدن رسید و جمیع اطعمه و شرابی که داشتند مانند سنگ شدند (عبداللطیف شوشتری، ۳۱۴) ║ ق۱۴. خریدند از میزبان نان و آب/ ندادند وجه طعام و شراب (ایرج میرزا، ۱۴۳) ║ ۱۳۶۰ش. روزه‌خور خورد مرتّب چه طعام و چه شراب/ به‌ هوای شکم از باغ جنان نیز گذشت (حالت۱، ۷۱)
۳. (مجاز) شور و حال و سرمستی حاصل از عشق به خدا ، مرشد یا معشوق.
ق۵. ای دل، ز شراب عشق گشتی سرمست/ کز رنج خمار او به‌جان نتوان رست (ازرقی، ۹۷) ║ ق۶. ظهور صفات شراب عشق شد در اقداح حروف؛ مُفرِّح آمد ارواح را. چون مست شدند، به جناح مکاشفت و قوّت مشاهدت در عالم بی‌چونی بپریدند؛ به مراکب قرآن با معدن قرآن شدند (روزبهان۱، ۷۳) ║ ق۷. شمس تبریزی برآمد در دلم بزمی نهاد/ از شراب عشق گشته‌ست این در و دیوار مست (مولوی۱، ۱‏/۲۳۳‏) ║ ق۸. این مرتبۀ مقربان است، پایۀ محبان است که طعام قربت چشیده‌اند و شراب محبت نوشیده. شراب محبت، شرابی است که در قدح فرح ریخته و احباب را بی‌واسطه داده (ابوسعید شیعی، ۱۷۳) ║ ق۹. جام دل از شراب او، هست لبالب از ازل/ زین دو ندید جز یکی آن‌ که نه مست رنگ‌ و بو ست (شرف‌الدین یزدی۱، ۱۱۸) ║ ق۱۰. مست از شراب عشق بتان شو که جام می/ یک مستی و هزار خمار ندامت است (اهلی، ۱۱۲) ║ ق۱۱. یارب تهی مکن ز می عشق جام ما/ از معرفت بریز شرابی به کام ما (فیض کاشانی، ۴) ║ ق۱۲. گنجی‌ست راز عشق که دل‌ها خراب اوست/ پیمانه لفظ و معنیِ رنگین شراب اوست (حزین، ۱۶۶) ║ ق۱۴. گفتش من‌ و تو خویشیم، بنگر به حال خویشان/ تا از شراب مهرت، مشکین کنم مشامی (ادیب‌الممالک، ۲‏/۹۷۳‏) ║ ۱۳۱۶ش. لحظه‌ای هر دو از شراب عشق سرمست بودند و به‌ جایی و چیزی توجّه نداشتند شرارة عشق و شهوت از اعماق وجود هر دو سر برکشیده‌ بود (مؤتمن، ۱۸۰) ║ ۱۳۴۰ش. شیخ ما جرعه‌ای از شراب عشق محمّدی می‌نوشد، سوز و شور دیگر در سخنش پدید می‌آید و مستی و آتش‌زبانی آغاز می‌کند (فروزانفر، ۴۰۰)
۴. نوشیدنی که از عصارة گیاهان تهیه می‌شود و معمولاً کاربرد دارویی دارد.
ق۶. علّت سبات مفرد ... علاجش آن است که رگ زند. و زان پس، آب کدو و شراب بنفشه خورد ... تا شفا یابد (تفلیسی۶، ۳۶۱) ║ ق۷. شراب نیلوفر تب‌های تیز را دفع کند و علت ذات‌الجنب را سود دارد (ابوبکر کاسانی، ۲‏/۱۰۲۰‏) ║ ق۸. سکنگبین به اصول و بذور مایل به حرارت بُوَد و نافع معده، و شراب بنفشه معتدل (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۳۵‏) ║ ق۱۲. اگر ضعف به سبب مزاج بارد بود، نان را در ماءالسکر که مقوی به افاویه باشد یا در شراب نعناع ممسک یا در میبه تر کرده (ارزانی، ۳‏/۱۰۴۱‏) ║ ق۱۳. شراب نیلوفر ملیّن طبع و جهت صداع حار و تب‌های حار و تب‌های صفراوی و سرفه و ذات‌الجنب و ذات‌الرّیه و خشونت سینه نافع است (نوری، ۲‏/۲۳۱‏)
شراب آتش‌رنگ
⇅ شراب سرخ.
ق۶. شراب آتش‌رنگ گرم‌تر از همة شراب‌ها باشد (جرجانی۱، ۱۵۰)
شراب ابیض
⇅ شراب سفید.
ق۱۲. عروق‌الصفر ... به فارسی زردچوبه ... نامند... یک‌درم آن را با شراب ابیض و با هم‌وزن آن انیسون بیاشامند ... و ضماد آن با شراب زائل‌کنندة نمله و مجفف قروح است (عقیلی خراسانی، ۶۰۲) ║ ق۱۳. زردچوبه... چون یک درم آن را با شراب ابیض و با هم‌وزن آن انیسون بیاشامند، و مضغ آن جهت تسکین وجع اسنان (نوری، ۱‏/۶۳۱‏)
شراب احمر (احمر: احمری)
⇅ شراب سرخ.
ق۷. دلا در بزم شاهنشاه در رو/ پذیرا شو شراب احمری را (مولوی۱، ۱‏/۶۸‏) ║ ق۹. شفق به کاسه یاقوت آفتاب ز مهر/ کشد به مجلس شاه از شراب احمر او (عصمت بخارائی، ۲۱۵) ║ ق۱۱. تا مَه روی تو گلگون از شراب احمر است/ چهرۀ خورشید هرساعت به رنگ دیگر است (اشرف مازندرانی، ۳۹۷) ║ ق۱۲. لون مجموع اخلاطْ سرخ است. و چیزی سرخ که به آب آمیزد صفرت از آن بروز می‌یابد؛ چنانچه در شراب احمر ممزوج به آب مرئی است و گذشت که بول محض کمتر می‌باشد، پس اختلاط فضول لازم باشد (ارزانی، ۲‏/۵۸۳‏)
شراب ارغوان
⇅ شراب ارغوانی (ارغوانی: ارغوان).
شراب ارغوانی (ارغوانی: ارغوان)
⇅ شراب سرخ.
ق۶. چو ز آن شربت رخت شد ارغوان‌رنگ/ به‌ کف برنه شراب ارغوانی (جبلی، ۱‏/۴۳۸‏) ║ ق۷. آن جام شراب ارغوانی/ وآن آب حیات زندگانی (مولوی۱، ۲‏/۱۰۱‏) ║ ق۸. گفتم که شراب ارغوانی نخورم/ می گر شود آب زندگانی نخورم (ابن یمین، ۶۸۹) ║ ق۹. مطرب خوش‌لهجه را بر لب نوای ارغنون/ ساقی گل‌چهره را بر کف شراب ارغوان (جامی۱، ۱‏/۶۵۹‏) ║ ق۱۰. شاه دین‌پناه... از کف ساقیان زهره‌جبین نازنین شراب ارغوانی گرفته رایت عشرت مرتفع ساخت (خواندمیر۱، ۴‏/۴۸۲‏) ║ ق۱۱. چند بتْوان با تپانچه روی خود را سرخ داشت/ چهره را گلگون شراب ارغوانی می‌کند (سلیم تهرانی، ۲۶۴) ║ ق۱۲. اگر چون خضر می‌خواهی حیات جاودانی را/ مده از دست در پیری شراب ارغوانی را (سیّدا، ۱۵۳) ║ ق۱۳. ساقی ما تا شراب ارغوان می‌آورد/ بزم را آزرم گل‌گشت جنان می‌آورد (قاآنی، ۱۴۶) ║ ق۱۴. ریزید شراب ارغوانی/ اندر قدح بلور مستان (نسیم شمال، ۱‏/۳۹‏) ║ ۱۳۱۵ش. دایه‌ام گفت وقت خداحافظی مادرم یک بغلی شراب ارغوانی که در آن زهر دندان ناگ، مار هندی حل شده‌بود برایِ من به‌دستِ عمه‌ام می‌سپارد (هدایت۱، ۵۷) ║ ۱۳۳۳ش. شراب ارغوانی از دهانة کوزه بررویِ خاک جاری شد (مدرّسی۲، ۴۵)
شراب اسود
⇅ شراب سیاه (سیاه: سیاه رنگ).
ق۱۲. اسباب اکثریۀ مسودّه بول پنج است: یکی آنکه خورده شود چیزی سیاه‌کننده بول، چون مری و شراب اسود و جز آن (ارزانی، ۲‏/۶۰۷‏) ║ گاه می‌باشد بول، سیاه به سبب... تناول چیزی که باعث سیاهی بول گردد؛ مانند مریّ و شراب اسود و غیر آن (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۶۶۸‏)
شراب اصفر
⇅ شراب زرد.
ق۱۰. خواصّ چهل‌گانۀ برشعثا... از برای لون و تصفیۀ بشره، اوّل بیست و دو قیراط در بیست درم شراب اصفر عَطِر و یک اوقیه جلاب بخورد (عمادالدین شیرازی، ۱۱۴) ║ ق۱۳. به جام سیمابیش شراب اصفر چراست/ شرابش آمیخته به مشک و عنبر چراست/ نخورده می بهر چیست به چشمکانش خمار (قاآنی، ۸۱۷) ║ ق۱۴. از شنیدن لفظ زیبق شرقی و غربی و تکلیس حجر و خَلِّ‌ مقطر زیاده‌ از آن محظوظ می‌شدم که از دیدن یا چشیدن خمر احمر یا شراب اصفر (اعتمادالسلطنه۳، ۶۰)
شراب اصول
نوشینی که از ریشة چند نوع گیاه تهیه می‌شود و معمولاً کاربرد دارویی دارد.
ق۱۰. خواصّ چهل‌گانۀ برشعثا... از برای یرقان، هر روز دو قیراط از آن با دوازده مثقال آب رازیانه و یک اوقیه شراب اصول (عمادالدین شیرازی، ۱۱۲) ║ ق۱۲. در بیان امراض مفاصل ... آشامیدن سکنجبین بزوری بعد از معالجات مذکوره و یا شراب اصول نیز نافع است (عقیلی خراسانی۱، ۲‏/۱۳۷۳‏)
شراب الست
↑ شراب‏۳.
ق۶. میان جشن بقا کرد نوش، نوشش باد/ ز دست ساقی جان ساغر شراب الست (عطّار۳، ۳۶) ║ ق۷. از شراب الست روز وصال/ دل مستم هنوز مخمور است (عراقی، ۱۵۳) ║ ق۸. به محشرم ز لحد بی‌خبر برانگیزند/ بدین صفت که شدم بی‌خود از شراب الست (خواجو، ۱۸۹) ║ ق۱۰. اگر ساغر دل پذیره شکست/ نمی‌ریزد از وی شراب الست (عرفی، ۳‏/۱۰۸‏) ║ ق۱۱. چشمش بوَد چو جام به‌ دست سبو مدام/ صائب کسی‌که مست شراب الست نیست (صائب، ۲‏/۹۹۸‏) ║ ق۱۲. امروز زاهد از لب ما بوی می ‌شنید/ ای بی‌خبر ز بزم شراب الست ما (حزین، ۵۶) ║ ق۱۴. «امیریا» سخن آهسته گو که باده‌کشان/ شراب رَز نشناسند از شراب الست (ادیب‌الممالک، ۲‏/۷۵۱‏)
شراب انداختن
⇅ شراب ساختن.
ق۱۰. گرت هواست که با عشق هم‌پیاله شوی/ هزار میکده از خون‌دل شراب انداز (عرفی، ۱‏/۶۳۳‏) ║ ق۱۱. گر نیندازد، ستم بر نوبهار خود کند/ در خزان هرکس که بتواند شراب انداختن (صائب، ۶‏/۲۹۱۱‏) ║ ۱۳۱۵ش. گویا به‌ مناسبت تولد من این شراب را انداخته‌ بودند (هدایت۱، ۱۴) ║ ۱۳۴۸ش. برخی‌ از خانواده‌های کهن‌سال... هنگامی‌که فرزندی نرینه از ایشان به‌ دنیا می‌آمد، خُمی به‌ نام وی در خاک می‌کردند و در آن شراب می‌انداختند (کتیرایی۱، ۱۹۷) ║ ۱۳۷۳ش. همسایه از آب‌انبار خانه‌شان به‌ عنوان یک خمره بزرگ استفاده کرده و در آن شراب انداخته ... تازه می‌فهمم بوی گسی که بین الکل و سرکه بود از کجا می‌آمده (دیانی، ۱۲)
شراب انگور
⇅ شراب انگوری (انگوری: انگور).
شراب انگوری (انگوری: انگور)
شرابی که از تخمیر انگور به دست می‌آید.
ق۴. علاج ایشان غذا خوردن بُوَد و به گرمابه رفتن و شراب شیرین انگوری خوردن و خواب بسیار آوردن (اخوینی، ۲۱۱) ║ ق۵. دفع مضرتش... به شراب انگوری و ترنج مربا (تقویم الصحه، ۷۲) ║ ق۶. ایشان را از رنج راه بپرسید و بفرمود تا شراب انگور آوردند و مطربان خوش‌آواز و ساقیان گلرخ شراب گردان کردند تا [چون] دوری چند اندرگشت شراب انگوری کهن با مرد زور برآورد (طرسوسی، ۱‏/۳۶۸‏) ║ ق۷. به آب چشم و به خون جگر پدید آورد/ برای نزهت می‌خوارگان شراب انگور (کمال‌الدین اصفهانی، ۹۹۳) ║ ق۸. شراب انگوری آن‌جا چنان است که تا دو سه‌ چندان آب بر آن نکنند نتوان خورد (حمدالله مستوفی۱، ۱۴۱) ║ ق۹. شراب مدام و کرشمة ساقیان سیم‌اندام به‌ مرتبه‌ای رسید که زاهدان صدساله خرقه‌های پیران طریقت را از برای دفع مخموری رهن شراب انگوری کردند (میرخواند، ۶‏/۸۵۱‏) ║ ق۱۰. جمشید، اوّل کسی است که... شراب انگور در زمان پادشاهی او ظهور یافت (خواندمیر۱، ۱‏/۱۷۸‏) ║ ق۱۱. چون روز‌ به‌ روز مرض سلطان محمود به امتداد می‌کشید بعضی‌ از اطبا به او گفتند که در این تشویش شراب مفید است شراب انگوری باید به‌ هم رسانید (معصومی، ۲۳۵) ║ ق۱۲. سه شبانه‌روز، آن مردم در آن مجلس حاضر بودند و شراب انگوری در میان آوردند (حاتم‌نامه۲، ۳۵۰) ║ ق۱۳. اناث و ذکور از شراب انگور مسرور و از وفور باده و کثرت می‌خواران هرکس در آن مرغزار عبور می‌نمود مسرور می‌گشت (رضاقلی میرزا، ۲۲۴) ║ ق۱۴. اول: اعیانی است که نجس است مثل شراب انگور، و نبیذ که شراب خرما است، و فقاع که شراب جو است، و هر روانی که نجس باشد (ابوالقاسم یزدی، ۱‏/۱۴۰‏) ║ ۱۳۲۴ش. مراست شور شراب لبان شیرینت/ که تلخ‌کام مدام از شراب انگورم (فصیح‌الزمان، ۹۸) ║ ۱۳۵۳ش. شراب انگور چنان‌ که در سورة نحل مصرح است، اول حلال بوده... بعد مطابق تصریح سورة بقره مکروه شد (مردوخ، ۴‏/۳۴‏)
شراب پختن
تهیة نوشیدنی معمولاً با کاربرد دارویی که از جوشاندن و پختن آب و عصارة گیاهان همراه عسل یا شکر به دست می‌آید.
ق۴. داروها... بدین پاتیله کی شراب پزند اندرافکند تا آن‌ همه بجوشد و هر زمانی آن را بفشارد تا قوّت این داروها اندر آن شراب خورَد چُن تمام شد بردارد از آتش (اخوینی، ۷۷۷) ║ ق۶. کَدَر بگیرند و بباید برید و آن بریده بباید گرفت... و چند روز پس بباید پختن ... چنان‌که شراب پزند تا آن آب کی اندر اوست جدا شود (جرجانی۱، ۷۱۲) ║ ق۸. بعضی توت شرابی یعنی جهت شراب پختن شاید (رشیدالدین فضل‌الله۷، ۳۰)
شراب پخته
شرابی که از جوشاندن فشردة انگور، خرما و مانند آنها و دو برابر آن آب تهیه می‌شود.
ق۶. اندر کوفته شدن ناخن برگ مورد تر و برگ سرو ضماد کنند. و انار تمام نارسیده اندر شراب پخته سود دارد (جرجانی۲، ۲‏/۷۸۶‏) ║ ق۸. پختگان را خام و خامان را شراب پخته دِه/ حیف باشد خون رز در جوش و ما زین‌گونه خام (خواجو، ۴۶۶) ║ ق۹. شراب پخته به خامان دل‌فسرده دهید/ که قاسمی به همه حال مست آن شاه‌ست (قاسم انوار، ۷۶) ║ ق۱۳. مبین بر آن شراب پختهٔ دوش/ که مغز ما ازو چون خم زند جوش (صفای اصفهانی، ۳۱۱)
شراب تسنیم
شراب پاک که در بهشت از چشمۀ تسنیم جاری است و بهشتیان از آن می‌نوشند.
ق۶. طراز اعزاز بقای لم‌یزل بر کسوت اسوت تو کشند. گاه شراب زنجبیل دهند، گاه شراب کافور، گاه شراب تسنیم چشانند (سمعانی، ۵۷۰) ║ هرکه را امروز فردوس دل او آراسته به طاعت و عبادت بود، فردا او را فردوس رضوان بود... زمین او از یاقوت و زبرجد، تربت از مشک و عنبر، انهار آب و شیر و می و عسل، شراب تسنیم و رحیق و سلسبیل (میبدی، ۱۰‏/۳۳۱‏) ║ ق۱۰. شیح... روح را به‌ جانب الهی تسلیم کرده‌اند و از اجاج بدن گذشته رغبت شراب تسنیم کرده‌اند (خنجی۱، ۲۵۲)
شراب ثلث
⇅ شراب مثلث.
ق۱۴. چون از مسئلة شراب ثلث اطلاع داشتند در سر منبر چه کردند و چه گفتند (عارف، ۷۳) ║ در هر سالی یک‌مرتبه از تهران به قزوین رفته تنها به‌عزم خوردن شراب ثلث (عارف، ۷۴)
شراب خام
شرابی که آن را نجوشانده‌اند.
ق۴. باده: شراب خام بود تُنُک بود سپیداب‌کردار (قمری بخاری، ۶۱) ║ ق۶. ای نهان کرده به‌ زیر تختة زر سیم خام/ پخته‌گان دور گردون را شراب خام ده (جبلی، ۲‏/۵۷۶‏) ║ ق۷. پیشم دارد شراب خامی، که مپرس/ می‌خوانْد مر مرا به نامی، که مپرس (مولوی۱، ۸‏/۱۶۶‏) ║ ق۸. تا که دیگ وصال پخته شود/ اوحدی را شراب خام بده (اوحدی، ۳۴۹) ║ ق۹. آن شراب خام را در جامی از آبگینة شامی که شعرای یمانی رنگ از وی گرفتی پیموده به حضرت مَلِک رسانیدم (میرخواند، ۱‏/۱۹۷‏)
شراب دوساله
شراب کهنه و رسیده که در قدیم آن را مقوی و نافع برای مداوای پاره‌ای ازدرد‌ها و بیماری‌ها می‌دانستند.
ق۸. چل سال رنج و غصّه کشیدیم و عاقبت/ تدبیر ما به‌ دست شراب دوساله بود (حافظ، ۱‏/۴۳۴‏) ║ ق۱۰. دل بُرد نشئه‌ای ز شراب جمال تو/ بی‌خود شد و بخورد شراب دوساله را (فخری هروی، ۶) ║ ق۱۱. چرا به‌ دست طبیبان دهم گریبان را / علاج خود ز شراب دوساله می‌بینم (صائب، ۵‏/۲۷۸۸‏) ║ ق۱۲. تأثیر یافتم ز نگاه دو چشم او/ کیفیتی که حکم شراب دوساله داشت (تأثیر، ۳۳۵) ║ ق۱۳. ز گل گلاب و ز لاله پیاله می‌جویم/ و زین دو نیز شراب دوساله می‌جویم (نورعلی‌شاه، ۱۳۶)
شراب دوشابی
شرابی که از شیرۀ انگور تهیه می‌شود.
ق۵. شراب دوشابی از خرمایی غلیظ‌تر و نفاخ‌تر است و هر دو نوع سده آرند خاصه چون نو باشند (تقویم الصحه، ۱۱۷) ║ ق۶. اگر شقاق کهن باشد بباید خارید تا خون بسیار برود، پس به مرهم باسلیقون علاج کردن ... شراب میویزی کهن و شراب دوشابی، هر دو با دادی بسیار، سود دارد (جرجانی۲، ۲‏/۷۱۷‏) ║ ق۱۲. نبیذالدبس و السیلان که شراب دوشابی نامند و در طبیعت و افعال مانند شراب خرمائی است (عقیلی خراسانی، ۸۶۵)
شراب دینار(دینار: دیناری)
دارویی به صورت شربت که از تخم گیاه کشوث یا دینار تهیه می‌شود که زرد رنگ و تلخ مزه و مقوی است و برای درمان بیماری سل و یبوست به کار می‌رفته است.
ق۹. قرص لیمو و گوارشت لطیف عنبر/ گل‌شکر باشد و گل‌قند و شراب دینار (اطعمه، ۲۴) ║ ق۱۲. راوند... ریوند... نیز آمده و به فارسی نیز بدین اسم مشهور است... و خواص آن... مقدار یک مثقال تا دو درم آن... با قوابض جهت استحکام استخوان به‌دررفته ... و مرکبات راوند از حبوب و رب و سفوف... شراب دیناری و قرص و معجون آن در قرابادین ذکر یافت (عقیلی خراسانی، ۴۴۴)
شراب دیناری
⇅ شراب دینار(دینار: دیناری).
شراب ریحانی
شراب خالص و خوشبو که معمولاً از انگور تهیه می‌شود،مواد معطر به آن افزوده می‌گردد و سرخ یا زرد رنگ است.
ق۴. شراب ریحانی: شراب انگور بود که به وی اندر عود خام کنند و قرنفل و آن‌چه به ایشان ماند (قمری بخاری، ۶۲) ║ ق۵. موز... چون با شکر و انگبین خورند زودتر هضم شود خاصه چون نیک رسیده و پوست‌بازکرده بوَد وز پسش شراب ریحانی خوردن مستحب است (تقویم الصحه، ۱۷) ║ ق۶. نخودآب و خایة مرغ نیم‌برشت و ماءاللحم و انجیر و نان میدة پاک پاکیزه و شراب ریحانی و شیر تازه، روی را سرخ کند (جرجانی۱، ۶۲۰) ║ ق۷. دانۀ درخت غار به فندق خُرد مشابهت دارد ... طبع درخت غار گرم است و چون با شراب ریحانی خورده شود، درد جگر را منفعت کند (ابوبکر کاسانی، ۱‏/۵۰۵‏) ║ ق۸. اگر با او دلالت برودت بُوَد علاج او آشامیدن شراب سوس و شراب ریحانی و فراریج مطبوخ به زیرباج (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۵۰‏) ║ ق۹. از کشیدن قدح مالامال و جام لبالب از دست ساقیان نوش‌لب و از نوشیدن بادة ارغوانی و شراب ریحانی صبح امانی از مَطلع مراد طالع بود (عبدالرزاق سمرقندی، ۱ ، ق۲‏/۹۳۵‏) ║ ق۱۰. سنبل، ساذج هر یک شانزده مثقال، مرّ صاف بیست و چهار مثقال، زعفران دوازده مثقال، اجزاء جدا جدا کوفته ببیزند و به شراب ریحانی مایل به حلاوت معجون سازند (کمال‌الدین شیرازی، ۲۱۲) ║ ق۱۱. به کام عاشق پیمانه‌های خون‌ِ جگر/ به‌ یاد خُلق تو گردد شراب ریحانی (شفائی، ۱۵۴) ║ ق۱۲. بدانند که ریاضت معتدله و بدن به آب گرم اکثر شستن در اینجا سود دارد و شرب شراب ریحانی و تناول اغذیه طیب‌الرائحه در فساد رایحه لبن نفع‌مند است (ارزانی، ۳‏/۸۷۹‏) ║ ق۱۳. ترسا... بعد از دقیقه‌ای چند، شیشه‌ای بزرگ شراب ریحانی بیاورد (میرزا حبیب۱، ۴) ║ ق۱۴. او را در تبریز در قبرستان سلاطین مغول به آئین مغول دفن نمودند و ظروف زر و نقره پر از شراب ریحانی کرده در قبرش گذاشتند (حسن فسایی، ۱‏/۲۷۷‏)
شراب زدن
نوشیدن شراب.
ق۱۱. زاهد امشب تا سحر با ما شراب ناب زد/ ساغری هر دَم به طاق ابروی محراب زد (سلیم تهرانی، ۱۷۰) ║ ق۱۲. ز جام مروت شرابی ‌بزن/ دل خفته را مشت آبی بزن (حزین، ۷۶۴) ║ ۱۳۱۲ش. به‌ عنوان تودیع به ملاقات فیلسوف رفتیم... اصرار می‌کند به‌ اتفاق هم شرابی بزنیم (مسعود۲، ۷۱) ║ ۱۳۳۰ش. چون به‌ دست آیدت شراب کهن/ همره شام یک‌ دو جام بزن (بهار، ۲‏/۹۴۶‏) ║ ۱۳۴۵ش. تصمیم گرفتم که بروم توی حمام یک چتول شراب بوربن یا یک مشروب پدرومادردار دیگری بزنم تا اعصابم تسکین پیدا کند و بتوانم جداً وارد عمل بشوم (احمد کریمی، ۱۶۸)
شراب زرد
نوعی شراب سفید که رنگ آن زرد تیره یا کهربایی است.
ق۵. شراب زرد یا به‌ غایت سرخ چون کهن و تلخ و صافی بوَد درد سر و خمار و بی‌خوابی آرَد خاصه چون مزاج جگر و دماغ گرم بوَد (تقویم الصحه، ۱۱۵) ║ ق۶. شراب زرد گرم‌تر از سپید باشد (جرجانی۱، ۱۵۰) ║ ق۸. مَلک فخرالدّین... جشنی مَلکانه بساخت چنان‌ که... از دست ساقیان لاله‌چهر جامات لعل‌فام مملو به‌ شراب زرد روح‌پرور مصفا عشرت‌انگیز دایر شد (سیف هروی، ۴۰۳) ║ ق۱۱. ز مینای شراب زرد و گلگون/ که در وی خنده شد از حصر افزون (وحید قزوینی۱، ۱۲۶) ║ ق۱۴. باز پادشاه بنای خنده را گذارد، شراب زردی ریخت توی گیلاس و گفت ایرانی رنگ زرد را چه می‌گوید (ناصرالدین شاه۳، ۲‏/۲۲‏) ║ ۱۳۳۰ش. یک شیشه شراب زرد جوشان/ شامپانی از او سیاه‌پوشان (بهار، ۲‏/۹۸۰‏) ║ ۱۳۶۴ش. شب‌های روشن می‌آمدند... روشن در پناه فانوسی نورانداخته بر پیاله‌ای که لبالب از افیون رنگ‌انداخته در شراب زرد بود (مجابی۳، ۱۴۰)
شراب سپید
⇅ شراب سفید.
ق۴. حذر کند از غذاهایِ سودایی چُن گوشت گاو و اشتر ... و دایم گوشت جوژه خورَد و زرد خایة نیم‌برشت و شراب سپید (اخوینی، ۵۷۹) ║ ق۵. باب صدوهفدهم آن است که بدانند که از انگور سیاه و سرخ شراب سپید چون کنند (ورزنامه، ۸۳) ║ ق۶. بباید دانست که محرور را شراب سپید و رقیق، موافق‌تر باشد (جرجانی۲، ۱‏/۲۱۵‏) ║ ق۷. اگر یشب را بسوزند لطافت او به‌مثابتی شود که چون به شراب سپیدِ مروق خورده شود، سنگِ مثانه را بشکند (ابوبکر کاسانی، ۲‏/۱۰۳۳‏) ║ ق۸. پیر را طعام هم بسیار نباید خورد... و اگر شراب خورد، شراب کهنه باید خورد و گرد شراب سپید نباید گشت... شراب کهنه زود مست نکند و چون مست گردد زود هشیار نکند (نخشبی، ۳۶۴)
شراب سحر (سحر:سحرگه)
شرابی که به هنگام سحر بنوشند.
ق۷. روشن‌دل‌اند و پاک و پگه‌خیز همچو صبح/ کآماده از برای شراب سحرگهند (قمری آملی، ۳۵۱) ║ ق۸. شکوفه کرد دل غنچه از شراب سحر/ به بانگ مرغ چو بیدار شد ز خواب سحر (ناصر بخارائی، ۱۲۴) ║ ق۱۲. به کدام فرصت ازین چمن هوس از فضولی اثر کشد/ شبخون به عمر خضر زَنَم که نفَس شراب سحر کشد (بیدل، ۱‏/۸۴۱‏)
شراب سحرگه
⇅ شراب سحر (سحر:سحرگه).
شراب سرخ
شرابی سرخ رنگ که از انگور با پوست قرمز تیره تهیه می‌شود. رنگ سرخ این شراب در جریان تخمیر از حل شدن مواد رنگی پوست انگور در الکل ایجاد می‌شود.
ق۴. سوختن سنگ‌ها: بباید سنگ‌ها شکستن هرکدام را که خواهی چون فندق... و به شراب سرخ قوی درفکن (قمری بخاری، ۷۰) ║ ق۷. از تو می‌خواهم شراب سرخ و سخت/ حاش‌لله تا نگویی... هست (قمری آملی، ۴۹۳) ║ ق۸. بهار تازه درآمد، غم کهن بگذار/ ز باغ و سبزه برآمد، شراب سرخ بنوش (اوحدی، ۲۴۵) ║ ق۹. به حسرت لب و خالش دمی که جان بدهم/ شراب سرخ به‌پیشم نهید و نقل سیاه (بدر شیروانی، ۳۳۰) ║ ق۱۱. چون گل رعنا درین بستان بی‌رونق شود/ از شراب سرخ افزون زردی رخسارشان (اشرف مازندرانی، ۱۱۰) ║ ق۱۲. باعث رنگ حمرت - که خون است - هر گاه کم گردد، حادث می‌گردد زردی. و از این جهت است که زرد می‌گردد شراب سرخ چون با آب ممزوج نمایند (عقیلی خراسانی۱، ۱‏/۵۲۰‏) ║ ق۱۳. باری نگار من ننشسته بر بساط/ گفتا شراب سرخ آور به جام زر (قاآنی، ۲۰۳) ║ ق۱۴. اوّل صبح است برخیز ای نسیم/ ده شراب سرخ از رطل قدیم (نسیم شمال، ۱‏/۲۱۳‏) ║ ۱۳۳۰ش. گشاده روی بهار، ای گشاده‌روی بهار/ شراب سرخ بخواه و نبید سرخ بیار (بهار، ۱‏/۲۵۰‏) ║ ۱۳۷۷ش. صدای تو هم‌چون شراب سرخ/ به گونة زردم دوانده خون ـ چنین‌که مرا مست می‌کنی/ نشانی می‌خانه‌ات کجاست؟ (بهبهانی، ۱۱۳۸)
شراب سفید
شرابی که از انگور سفید یا انگور پوست گرفته یا با شیوه های دیگر تهیه می‌شود و رنگ آن زرد روشن یا طلایی است.
ق۱۰. اگر صاحب یرقان و صاحب درد سپرز عصارۀ کرنب با شراب سفید بیامیزد و چهل شب نیم کاسه از آن بخورَد شفا یابد (عبدالعلی بیرجندی، ۱۲۶) ║ ق۱۲. صریمة‌الجدی... در اندلس آن را سلطان‌الجیل نامند ماهیت آن نباتی است ... و خواص آن آشامیدن تخم آن مفتح سدد... و منقی رحم از فضلات و هر روز یک مثقال آن با شراب سفید و امثال آن... جهت عسر نفس (عقیلی خراسانی، ۵۶۸) ║ ق۱۴. شراب سفید، اندک محرّک و منعّش و شراب سیاه یا قرمز مقوی‌تر (ناصرالحکما، ۸۹) ║ ۱۳۵۲ش. نمی‌دونم تو این ده‌ساله غیراز اینا اون‌جا چی یاد گرفته. داوود: گیاه‌خواری، فلسفه‌بافی بلعیدن شراب سفید (رادی۲، ۲۰) ║ ۱۳۷۷ش. یک سبد بزرگ پُر از میوه با یک کارت از جانب مدیریت هتل رو یک میز قهوه‌خوری بود و یک بوفه هم کنار دیوار بود با گیلاس‌های پایه‌بلند باریک و دو تُنگ شراب سفید و قرمز (دریابندری۴، ۲۸۰)
شراب سیاه (سیاه: سیاه رنگ)
شرابی که رنگ آن قرمز تیره مایل به سیاه است.
ق۴. اگر این بول سیاه از پس بول سپید آید و از پس بول سبز دلیل بُوَد بر سردی به‌ غایت و انطفای حرارت غریزی و این بتر بُوَد از همة رنگ‌های بول، و بُوَد که... سیاه شود از کرنب خوردن و شراب سیاه‌رنگ (اخوینی، ۶۹۴) ║ ق۵. قوی‌تر اجناس شراب سرخ و روشن بُوَد خوش‌بوی و کهن و خوش‌طعم. و شراب سپید ادرارالبول آرَد و شراب سیاه خونی سیاه انگیزد سودایی و اندر رگ‌ها سدد آورَد (موفّق هروی، ۱۲۵) ║ ق۶. شراب سیاه غذا بیش‌تر دهد (جرجانی۱، ۱۵۰) ║ ق۸. در معالجه کرم که در ریش اسب افتد... پوست انار خشک‌کرده یک شبانروز در شراب سیاه نهد تا نرم شود... و به ریش نهد که نافع بود (محمد بن محمد، ۱۳۴) ║ ق۱۳. از نوکریان اسکیا تا سقناق همه‌جا آبادی و باغات اتصال دارد. بسیار جای خوبی است. کاخت مشهور -به کسرء خاء معجمه- که در کتب قدیمه مسطور است همین سقناق است و شراب سیاه کاخت که مشهور است از همین‌جا است، به همۀ ولایات حمل‌ونقل می‌کنند (فرهاد میرزا، ۲۹۸) ║ ق۱۴. شراب سفید، اندک محرّک و منعّش و شراب سیاه یا قرمز مقوی‌تر و شراب‌هایی که جوهر مازو زیاد دارند به جهت ناقهین و مرضیٰ شایسته‌تر و شراب شیرین غذایی است هم مقوی و هم مغذّی (ناصرالحکما، ۸۹)
شراب سیاه‌رنگ
⇅ شراب سیاه (سیاه: سیاه رنگ).
شراب شبانه
شرابی که به هنگام شب بنوشند.
ق۵. بونعیم شراب شبانه در سر داشت و امیر هم‌چنان؛ امیر دسته‌ای شب‌بوی و سوسن آزاد نوشتگین را داد و گفت بونعیم را دِه (بیهقی۱، ۵۲۸) ║ ق۶. می به ما دِه که می‌پرستانیم/ وز شراب شبانه مستانیم (جبلی، ۲‏/۵۵۵‏) ║ ق۷. سپیده‌دم ز طرب چاک کرد حلۀ خویش/ که باقی است شراب شبانه در سر گل (قمری آملی، ۴۳۹) ║ ق۸. غم زمانه نه‌باشد دل مرا روزی/ که در پیاله، شراب شبانه‌ای باشد (عماد فقیه۱، ۱۲۹) ║ ق۹. گر پیر ما نه دوش نهان جرعه‌ای زده‌ست/ در نرگسش خمار شراب شبانه چیست (جامی۱، ۱‏/۲۹۸‏) ║ ق۱۰. از خواب برنخاست فغانی سرت مگر/ در کلبه جرعه‌یی ز شراب شبانه ماند (بابا فغانی، ۲۴۹) ║ ق۱۱. آبی که زندگانی جاوید می‌دهد/ دارد اگر وجود، شراب شبانه است (صائب، ۲‏/۹۸۰‏) ║ ق۱۲. یک ره درآ به دیده و مستی بهانه ساز/ وین اشک لاله‌رنگ شراب شبانه ساز (حزین، ۴۹۹) ║ ق۱۳. بر گل هزاردستان چنگ و چغانه زد/ باید دم سپیده شراب شبانه زد (صفای اصفهانی، ۱۴۵) ║ ۱۳۳۸ش. شراب شبانه زندگی ما را به اکبیر و افلاس کشانده‌است (افغانی، ۷۰۲)
شراب شکری(شکری:شکرین)
نوعی شراب شیرین که ظاهراً در هندوستان رایج بوده است.
ق۸. می‌خواره را امروز بین غرق شراب شکّرین/ موری‌ست اندر انگبین گویی گرفتار آمده (امیر خسرو۴، ۷۷۶) ║ با لب چون شکّرت بادام چشم/ شکر دارد از شراب شکّری (ناصر بخارائی، ۱۱۲) ║ ق۱۱. با نسبت نوشین لب لعل تو رسد باز/ بر بادۀ انگور شراب‌ شکری را (طالب آملی، ۲۴۱)
شراب شکرین
⇅ شراب شکری(شکری:شکرین).
شراب شیراز (شیراز: شیرازی)
شرابی سرخ‌رنگ که از نوعی انگور به رنگ قرمز تیره مایل به بنفش تهیه می‌شود و خاستگاه آن شهر شیراز است.
ق۱۰. شراب شیراز عشرت‌فزا و محنت‌گداز و خوبانش در جلوة حُسن چون سرو سرافراز شرابش عنان اختیار ازدست برده (امینی هروی، ۲۰۵) ║ ق۱۱. سلیم معتقد نظم خواجه حافظ باش/ که نشاة بیش بُوَد با شراب شیرازی (سلیم تهرانی، ۴۰۱) ║ ق۱۲. شعله‌کردار نگاهی همه طور و انداز/ تلخ و پُر زور و بلا هم‌چو شراب شیراز (میرنجات، ۳۸۵) ║ ق۱۴. برای دردِسر و دوار جناب حکیم علی‌الاطلاق پیاز تجویز کرده‌بودند و افراط در شرب شراب شیراز (اعتمادالسلطنه۱، ۳۱۴) ║ ۱۳۲۹ش. شراب شیرازی به خصوص در طبابت مورد دارد (مخبرالسلطنه، ۴) ║ ۱۳۳۰ش. گفتمش این شراب شیراز است/ سال‌خورده است و خانه‌انداز است (بهار، ۲‏/۹۲۵‏) ║ ۱۳۷۷ش. ستوان... مدام دنبال شراب شیراز می‌گشته (مندنی‌پور۲، ۱۲۸)
شراب شیرازی
⇅ شراب شیراز (شیراز: شیرازی).
شراب شیرین
شرابی که تلخ و گزنده نیست.
ق۴. علاج ایشان غذا خوردن بُوَد و به گرمابه رفتن و شراب شیرین انگوری خوردن و خواب بسیار آوردن (اخوینی، ۲۱۱) ║ ق۵. بعضی طبیبان گویند که او درونه است و بستانی را بهترین آسمان‌گون باشد و نامش ایرساست. وی ... سعای را که از رطوبات غلیظ بُوَد سود کند چون به می‌پخته یا شراب شیرین بخورند (موفّق هروی، ۱۸۷) ║ ق۶. شراب شیرین با پیه بط گداخته سود دارد (جرجانی۱، ۶۲۸) ║ ق۸. در معالجۀ هیضۀ خشک... علاجش آن است که آب با روغن زیت و انگبین و نطرون بیامیزند و به اسب دهند و... شراب شیرین و نطرون در گلویش می‌باید ریخت... تا خوب شود (محمد بن محمد، ۱۳۶) ║ ق۱۱. بهر بیهوشی اسیر امشب/ حرف تلخت شراب شیرین است (اسیر شهرستانی، ۱۲۳) ║ ق۱۲. به بزم عشق حریفی چو کوهکن باید/ که تلخکام بنوشد شراب شیرین را (تأثیر، ۲۴۵) ║ ق۱۳. گفتم شراب شیرین از روی خاصیت/ رخ را دهد طراوت و تن را کند سمین (قاآنی، ۶۹۳) ║ ق۱۴. شراب شیرین غذایی است هم مقوی و هم مغذّی (ناصرالحکما، ۸۹) ║ ۱۳۱۵ش. این احساس... خاصیّت مست‌کننده داشت و مانند شراب کهنة شیرین در رگ‌ و پی من تا ته وجودم تأثیر کرد (هدایت۱، ۷۰) ║ ۱۳۳۳ش. همین‌که جرعه‌ای شراب شیرین می‌نوشیدم به بانگ چنگ می‌رقصیدم و مانند بلبل آواز می‌خواندم (مینوی۱، ۱۰۰)
شراب صافی
شراب زلال و شفاف و بدون دُرد.
ق۵. کلنگ مختار است چون حلوا از پسش خورند با شراب صافی و فی‌الجمله هرچه هضم‌کننده‌تر بوَد زیرا که این حیوان بیش‌تر رگ‌ و پی بوَد و به‌ غایت غلیظ باشد (تقویم الصحه، ۶۳) ║ ق۶. عیسی‌علیه‌السلم... در دو خم پرآب که حاضر بود بدمید. حقّ‌تعالی یکی را نان میده گردانید و دیگری را شراب صافی (معین‌الدین نیشابوری، ۱‏/۱۰۶‏) ║ ق۷. شراب صافی و سلطان ندیم و دولت یار/ دگر نیارم گفتن که در میانه چه بود (مولوی۱، ۲‏/۲۱۷‏) ║ ق۸. این باده‌فروش هم غلط کرد/ نشْناخت شراب صافی از دُرد (جهان‌ملک، ۱۶۹) ║ ق۹. تنگ آمدم ز دانش دردِه شراب صافی/ تا لوح خاطرم را شویَد ز هرچه دانم (جامی۱، ۲‏/۳۰۳‏) ║ ق۱۰. شیخ شهرم اگر نخوانَد کس/ عاشقی و شراب صافی بس (عمرانی: اشعار یهودیان، ۲۵۴) ║ ق۱۲. ارنب بحری.. اگر بول بکند اندک شبیه‌ به ارغوان باشد و بدبو و عرق کریه متعفن از بدن او برآید و قئ صفراوی مخلوط به اندک خون نماید؛ اصلاح آن خوردن شیر الاغ اولاً و خوردن سلاقة برگ خبازی و آشامیدن شراب صافی (عقیلی خراسانی، ۱۱۹) ║ ق۱۳. شراب صافی و مینای بی‌رنگ/ مصفّا هر دو از آلایش زنگ (صفای اصفهانی، ۳۲۲) ║ ۱۳۳۰ش. به جلفای صفاهان از سرِ جهل/ شراب صافی و مل می‌فرستم (بهار، ۲‏/۱۲۵۲‏)
شراب صبوح
⇅ شراب صبوحی (صبوحی: صبوح).
شراب صبوحی (صبوحی: صبوح)
شرابی که به هنگام صبح بنوشند.
ق۵. با این چنین شراب صبوحی شدن به باغ/ فاضل‌تر از به‌سوی منی رفتن از وطن (ازرقی، ۵۸) ║ ق۶. وعای عروق از شراب صبوح و غَبوق ممتلی شد (حمیدالدین بلخی، ۱۸۰) ║ ق۷. لطافت نظم او از صفای شراب صبوح و غبوق خوش‌تر و حُسن شعر و نظام نظم او از وصل یار دلکش‌تر (عوفی۱، ۲‏/۴۹۴‏) ║ ق۸. نشاط شراب و شراب صبوحی/ صبوح بهار و بهار جوانی (سلمان ساوجی، ۲۱۱) ║ ق۹. خمار شام عدم در دماغ جان‌ها بود/ که ریخت مهر تو در جام‌ ما شراب صبوح (آذری، ۱۴۹) ║ ق۱۰. ای تازه گل که بوی خوشت دَم زِ روح زد/ خرّم کسی که با تو شراب صبوح زد (اهلی، ۱۶۷) ║ ق۱۱. دویدی چنان تیغ در جسم و روح/ که در کوچة رگ شراب صبوح (صائب، ۶‏/۳۶۰۶‏) ║ ق۱۲. ته‌جرعة‌ شراب صبوحی کشیده‌ است/ از جام غنچة تو، لب دلگشای گل (حزین، ۳۲۴) ║ ق۱۳. منّت خدای را که شراب صبوحی‌ام/ فارغ ز وِرد صبح و دعای شبانه کرد (فروغی بسطامی، ۱۴۶) ║ ۱۳۴۷ش. شراب صبوحی به مِی ظهرگاهی رسیده و دُور پیاله، که با گرم‌ترین معاشقه‌ها و مغازله‌ها و بوس‌ و کنارها همراه شده‌ بود، به شب پیوسته‌ بود (شهری۴، ۴۵)
شراب صرف
شرابی که ناخالصی یا آمیختگی با چیز دیگر ندارد و خالص و غلیظ است.
ق۴. باز عِظَم و سرعت و تواتر ازقِبَلِ گرمی این خلط بُوَد، و بیش‌تر به آخر تابستان آید و به اولِ تیرماه چنانکِ مطبقه به آخر زمستان آید و بهارگاه، و بیش‌تر آن کس‌ها را آید که مزاج ایشان گرمِ خشک بُوَد یا شراب‌های صرف و قوی و داروهای گرم خورده‌بُوَند (اخوینی، ۷۰۷) ║ ق۵. ماهی... چون تشنگی آرَد زیان‌کارتر چیزی که ازپسش خورند برف‌آب است و موافق‌ترین چیزی شراب صرف است و اندک‌اندک باید خوردن چندانی که از فم معده بگذرد آن‌گاه بیش‌تر تا آن‌گاه که هضم شود (تقویم الصحه، ۷۴) ║ ق۶. اندر فصل زمستان... شراب صرف و رنگین باید خورد به‌اندازة معتدل (جرجانی۱، ۱۲۱) ║ ق۷. دمادم درکش ای سعدی شراب صرف و دَم درکش/ که با مستان مجلس درنگیرد زهد و پرهیزت (سعدی۳، ۴۶۵) ║ ق۸. ساقی، میار جز قدح آن شراب صرف/ مطرب، مگوی جز سخن آن لب خموش (اوحدی، ۲۴۳) ║ ق۹. نگاهبان کشور چون بضاعت عنفوان در بنگ و شراب صرف کند... چه‌گونه ازعهدة وظایف ارزاق مخدوم و حقوق مواجب سپاه و حشم بیرون آید (حافظ ابرو۱، ۳‏/۵۰۰‏) ║ ق۱۰. این دوا از ادویۀ قتّاله است و به واسطۀ سردی که دارد ضرر می‌رساند و گاه باشد که با شراب صرف استعمال کنند و منتفع شوند (عمادالدین شیرازی، ۱۴۷) ║ ق۱۱. شراب صرف در پیمانه‌اش ممزوج می‌گردد/ فتاده‌ست آبدار از بس‌ که لعل باده‌آشامش (صائب، ۵‏/۲۳۸۷‏) ║ ق۱۲. روغن گاو یک اوقیه بگیرند و بر یک کاسۀ شراب صرف بریزند و بنوشند (ارزانی، ۳‏/۸۸۱‏) ║ ق۱۳. ادویة... جذب سَمِّ... کژدم... نمک و جاورس گرم کرده، تکمید نمایند و حلتیت و سیر و عاقرقرحا بخورند و بصل‌الفار یعنی اسقیل... و تریاق غرزه و تریاق اربعه و سنجرینا... با... شراب صرف بنوشند (نوری، ۳‏/۲۳۶‏)
شراب طهور (طهور:طهوری) (اصطلاح قرآنی)
شراب پاک که در بهشت بهشتیان می‌نوشند.
ق۵. هرکه سورت نبأ برخواند روز قیامت او را از شراب طهور سردکرده بچشانند (سورآبادی۲، ۲‏/۱۲۹۱‏) ║ ق۶. ای شهنشه در این سرای غرور/ بخور این شربت شراب طهور (سنایی۲، ۵۵۰) ║ ق۷. از شراب طهور جوی بهشت/ کرد یزدان روان به‌ سوی بهشت (سلطان ولد، ۳۳۴) ║ ق۸. بدن عرشی... آب حیات می‌خورَد از محاضر جبروت و شراب طهور می‌آشامد از ساقی باقی در حضرت لاهوتی (علاءالدوله سمنانی، ۳۴۴) ║ ق۹. هرگاه یعقوب را... تمنّای اقداح شراب طهوری در خاطر خطور کردی از لعل میگون او نکتۀ استفسار نمودی (معین‌الدین فراهی، ۱۵۹) ║ ق۱۰. بهشتیان چه شناسند مستیم عرفی/ نه از شراب طهور، از می سخن مستم (عرفی، ۱‏/۶۹۳‏) ║ ق۱۱. شراب طهوری به کامم رسان/ سراپای جان را طربناک کن (فیض کاشانی، ۳۱۵) ║ ق۱۲. ساقی بزم جنت و فردوس/ جرعه‌ای دادش از شراب طهور (هاتف، ۹۹) ║ ق۱۳. ز نشوهٔ می مهر شه آن‌چنان سرمست/ که یاد می نکند هرگز از شراب طهور (قاآنی، ۴۳۲) ║ ق۱۴. پیرمردی... گفت: شربت دنیا چنان سرد و گواراست، پس شراب طهور جنّت چه‌طور است؟ چشم داریم که از آن شربت نیز ما را سقایت فرمایید (طالبوف۱، ۸۹) ║ ۱۳۲۳ش. معمار این باغ‌ها مانند ما ایرانی‌ها و یا مثل عرب‌ها تشنگی زیاد کشیده‌ بوده قدر آب را می‌دانسته‌ است از هر سو رودخانه‌هایی روان بود همه از شیر و خمر و شراب طهور و از عسل (جمالزاده۴، ۱۶۴) ║ ۱۳۷۱ش. برقصند غلمان به قانون سور/ بنوشند حوران شراب طهور (شهری۱، ۳‏/۳۵‏)
شراب طهوری
⇅ شراب طهور (طهور:طهوری).
شراب عتیق
شرابی که نه کهنه و نه تازه است و یک تا دو سال از تهیۀ آن گذشته است.
ق۸. گلاب صافی جوری و سُک‌المسک معجون به عنبر و شراب عتیق مطیّب به افاویه ... سایلۀ سفید طری جمع کنند، و باشد که به آب صمغ گدازنده جمع کنند (ابوالقاسم کاشانی، ۲۷۰) ║ ق۱۲. چون آب انگور را بجوشانند تا ربع آن بسوزد و در خم کنند آن را جمهوری نامند و بی‌مزة غلیظ را قهوه و این قاطع باه است و شرابی که از یک سال تا دو سال گذشته باشد عتیق نامند (عقیلی خراسانی، ۴۰۰)
شراب عسل( عسل: عسلی)
شرابی که از تخمیر عسل به دست می‌آید.
ق۴. آب نخود سیاه و بیخ هلیون و جترة هندی و پوست بیخ غافث... و خون بز نر خشک‌کرده کی بخورَد با شراب عسل و رماد عقارب (اخوینی، ۴۹۲) ║ ق۵. شراب زبیبی و عسلی معده را قوی کند و تری از وی بچیند و به هر علتی که از بلغم خیزد، سود کند (موفّق هروی، ۱۲۵) ║ ق۶. قولوقودریون(؟) نباتی است که... اگر کسی او را بی داروهای دیگر خورَد، او را با شراب عسلی و با آب ممزوج باید کرد و بر ماهی طرنج بایدکی خورند (جرجانی۱، ۱۷۷) ║ ق۷. سرخس... چون با شراب عسل خورده شود، کِرم شکم و کدودانه را بُکشد و جنین را در شکم باطل کند و اگر مرده بود، از رحِم بیرون آرد (ابوبکر کاسانی، ۱‏/۳۷۰‏) ║ ق۹. بتع‌ و بتع: شراب عسل (محمد بن عبدالخالق، ۱‏/۲۷۶‏) ║ ق۱۰. اتفاقاً به‌واسطة همین رجوع به‌ جانب صحرای مذکور رفت و شب شراب عسل خورده طمع به پسر اتالیق خود کرده، پسر پنج کارد بر وی زده در همان شب فرار کرده نزد سلاطین حصار رفت (روملو، ۳‏/۱۳۹۶‏) ║ ق۱۲. اگر اغذیهٔ بارده [خورده شود]، ماءالعسل و شراب عسلی و کمونی نافع است (عقیلی خراسانی۱، ۲‏/۸۳۳‏) ║ ق۱۴. مسألۀ چهارم شرب‌کنندۀ مسکر، یعنی: مست‌کننده، رد می‌شود شهادتش، و حکم می‌شود به فسقش چه خمر باشد، یعنی: شراب انگور، یا نبیذ، یعنی: شراب تمر، یا بتع، یعنی: شراب عسل (ابوالقاسم یزدی، ۴‏/۱۷۹۴‏)
شراب عسلی
⇅ شراب عسل( عسل: عسلی).
شراب قابض
شراب غلیظ و تلخ یا تُرش که برای درمان اسهال به‌کار می‌رفته است.
ق۴. صفت ضماد: سُعد و سنبل و اذخِر و مصطکی و کندرو و غنچة سرو و سُک مُشک به شراب قابض جمع کند و بر جگر نهد سطبر (اخوینی، ۴۳۹) ║ ق۵. پستِ جو چون به اعتدال بریان کرده‌ بوَد کم‌سبوس و بسیارمغز و چون با شرابی قابض خورند شکم ببندد (تقویم الصحه، ۲۵) ║ ق۶. نان اندر شراب قابض همی‌ فرمودم زدن و از میوه‌ها آبی و زعرور فرمودم (جرجانی۱، ۱۷۳) ║ ق۷. مازریون... کِرم شکم را برانَد چون با شراب قابض استعمال کرده شود (ابوبکر کاسانی، ۲‏/۹۹۷‏) ║ ق۱۲. سماق... ماهیت آن ثمر درختی است به قدر عدس... و خواص آن قابض و رادع... و با شراب قابض جهت اسهال... و تقلیل کثرت بول (عقیلی خراسانی، ۵۱۴) ║ ق۱۳. شراب قابض جهت اسهال و نزف‌الدّم رَحِم و تقلیل کثرت بول و قوّت قبض (نوری، ۲‏/۵۶۹‏)
شراب قرمز
⇅ شراب سرخ.
ق۱۴. شراب سفید، اندک محرّک و منعّش و شراب سیاه یا قرمز مقوی‌تر و شراب‌هایی که جوهر مازو زیاد دارند به جهت ناقهین و مرضیٰ شایسته‌تر و شراب شیرین غذایی است هم مقوی و هم مغذّی (ناصرالحکما، ۸۹) ║ ۱۳۰۵ش. در روی میز وسط اطاق هم چند عدد پرتقال کوچک و خشک‌شده و مقداری آجیل و بطری از شراب قرمز قزوین به‌چشم می‌خورد (مشفق۲، ۲۴۰) ║ ۱۳۳۳ش. پاول آهسته در اطاق ناهارخوری قدم می‌زد و گاهی از گیلاسی که پر از شراب قرمز بود جرعه‌ای می‌نوشید (آهی، ۴۷) ║ ۱۳۷۷ش. او در پیچی بطری شراب قرمز ایالت نیویورک را باز کرد و این‌قدر معرفت یا لاقیدی هم داشت که خیال کند من هم بعد از او از آن بطری می‌خورم (دریابندری۴، ۲۰۴)
شراب قند(قند:قندی)
⇅ شراب شکری(شکری:شکرین).
ق۱۱. قدح پر از می انگور کن که طالب را/ شراب قندی هندوستان ضرر دارد (طالب آملی، ۴۵۸) ║ این‌قدر هست که حرمت شراب انگور به نصّ ثابت شده و حرمت شراب قند منصوص نیست (عبدالستار لاهوری، ۴۷) ║ ق۱۲. گفت: ای حسین تو برو پیش رفیق‌ها تا ما بیآئیم. حسین گفت: آقا جان ما گرسنه‌ایم. اشاره کرد طعام بیآورید. حاضر کردند دوری را خورد گفت: خجالت می‌کشم والا سیر نشدم. گفت: آبم بدهید. از شراب قندش دادند (حسین کرد، ۳۸)
شراب قندی
⇅ شراب قند(قند:قندی).
شراب کافور
⇅ شراب کافوری (کافوری: کافور).
شراب کافوری (کافوری: کافور)
شراب پاک و خوشبو آمیخته به کافور که در بهشت جاری است و بهشتیان از آن می‌نوشند.
ق۶. طراز اعزاز بقا بر کسوت عزت او کشند، گاه شراب زنجبیل دهند گاه شراب کافور گاه شراب تسنیم (میبدی، ۸‏/۴۷۱‏) ║ ق۷. یزدادی آورده‌است که در عهد اول برای... شراب گران‌قیمت کافوری که ورای آن نباشد به نیکویی و خوبی... به طبرستان آمدند (ابن اسفندیار۱، ۱‏/۸۰‏) ║ ق۹. خیال غبغب تو از شراب کافوری/ ز جان سوخته تسکین صد حرارت کرد (جامی۱، ۲‏/۵۳۹‏)
شراب کَدَر(کَدَر:کَدَری)
دارویی به صورت شربت که از گیاه کَدَر تهیه می‌شود و برای درمان حصبه و آبله به‌کار می‌رفته است.
ق۴. آن دارو کی ورا انثرا (نسخه‌بدل: انثیر) گویند به دهان بگیرد و دایم غرغره کند به شراب خرتوت و شراب کدر (نسخه‌بدل: کدز) (اخوینی، ۳۰۶) ║ ق۶. بأس تو شهابی‌ست که در کام شیاطین/ با حرقتش آتش چو شراب کدر آمد (انوری، ۱‏/۱۴۱‏) ║ شرابی کی قوّت او با شراب کَدَری برابری کند... (جرجانی۱، ۷۱۲) ║ از برون آبله را چاره شراب کدر است/ چون درون آبله دارید کدر بازدهید (خاقانی۱، ۱۶۵)
شراب کَدَری
⇅ شراب کَدَر(کَدَر:کَدَری).
شراب کشیدن
۱. (مجاز) بهره بردن و سرمست شدن از عشق به خدا، مرشد یا معشوق.
ق۶. چون دوستان خدای... در بوستان لطف بر چمن عهد در انجمن عشاق این شراب اشتیاق بکشند، در طلب آیند (سمعانی، ۱۱) ║ ق۹. که جهان شراب‌خانه است و درو شراب کهنه/ بکش این شراب کهنه تو به هر زمان به‌ نویی (قاسم انوار، ۳۲۵) ║ ق۱۱. شراب عشق کشد برملا از آن مخفی/ که در بلاد محبت عسس نمی‌گنجد (زیب النساء، ۱۶۲)
۲. نوشیدن شراب.
ق۱۰. دیری‌ست که رندانه شرابی نکشیدیم/ در گوشۀ باغی می نابی نکشیدیم (وحشی، ۱۲۷) ║ ق۱۱. بر خلد گذشتیم و نکردیم نگاهی/ در میکده مُردیم و شرابی نکشیدیم (قدسی، ۵۴۸) ║ ق۱۲. میی زِ خُم نکشیدیم عذر حوصله چند/ تنک‌شرابی ما جُرم شیشۀ حلبی است (بیدل، ۱‏/۵۶۲‏)
۳. ⇅ شراب ساختن.
ق۱۱. چون انگور آن‌جا کم است و شیرین هم نمی‌شود بنابرآن در باب شراب کشیدن از انگور غفلت می‌دارند و تغافل می‌نمایند و شراب از برنج و از چیزهای دیگر امثال آن می‌کشند و می‌سازند (محمد زمان، ۱۲) ║ ۱۳۷۴ش. عده افرادی که در زیرزمین‌های خانه‌شان عرق و شراب می‌کِشند، عدة خانه‌هایی که پاچراغ دایر دارند... همه سرکشی و وارسی می‌شود (دولت‌آبادی۲، ۱‏/۹۳‏)
شراب کوثر
شراب پاک که از چشمۀ کوثر در بهشت جاری است و بهشتیان از آن می‌نوشند.
ق۶. اقداح شراب کوثر مشتاق لبان اهل قرآن است (میبدی، ۶‏/۲۲۲‏) ║ ق۸. بیار باده که شب ظلمت است و شاهد نور/ شراب کوثر و مجلس بهشت و ساقی حور (خواجو، ۲۶۹) ║ ق۹. جامی احسنت این نه شعر از باغ رضوان روضه‌ای‌ست/ کاندرو هر حرف ظرفی پُر شراب کوثر است (جامی۱، ۱‏/۷۷‏) ║ ق۱۰. ما تشنه‌لب به مسجد و ساقی به میکده/ بر کف شراب کوثر و در انتظار ماست (اهلی، ۱۰۱) ║ ق۱۱. این دم آب تلخ قسمت ماست/ زاهدان را شراب کوثر بس (طالب آملی، ۶۲۱) ║ ق۱۲. هرکه نشأۀ سلاسل حُبِّ سلاسلش دریابد شراب کوثر را کوثر سراب انگارد (مهدی استرآبادی، ۵۴۰) ║ ق۱۳. شراب کوثر جز با ولایتش غسلین/ هوای جنّت جز در حمایتش یحموم (سروش، ۱‏/۴۶۹‏) ║ ق۱۴. شراب کوثر علم است و جز به دولت علم/ کسی نرُست ز دام فنا و بند خطر (ادیب‌الممالک، ۲‏/۲۳۸‏) ║ ۱۳۴۷ش. فکر بهشت‌ و جهنم و صواب ترک گناه و لذت شراب کوثر ... احاطه‌اش نموده گفت: بله اینا که دروغ نیس (شهری۴، ۳۷)
شراب کهن
⇅ شراب کهنه.
ق۴. بر جگر نهد سُعْد و اذخِر و مُر و زعفران و قرنفل و قسطِ تلخ با شرابِ کهن و اندکی عود و مُشک یار کند بِه آید (اخوینی، ۴۳۸) ║ ق۵. آلو... مختار است درمیان تب خوردن چه تشنگی را فرونشاند و اسهال صفرا کند و مکروه است پیران را جزکه ازپسش شراب کهن خورند (تقویم الصحه، ۹) ║ ق۶. از انواع شراب‌ها که از کرنج و گاورس و غیر آن کنند، فعل و منفعت آن نباشد جز آن‌که دماغ را ممتلی کنند. و شراب کهن، حکم آن حکم داروست. و شراب تمام نارسیده، جگر را زیان دارد و باشدکه اسهال کبدی آرد (جرجانی۲، ۱‏/۲۱۶‏) ║ ق۷. شاخِ شرابِ کهن بر دهدت نوبه‌نو/ گر بکنی پیشِ شاه شاخ‌صفت پشت خم (اسفرنگی، ۳۱۴) ║ ق۸. باز آر از آن شراب کهن شربتی به جام/ کآن است رکن اعظم اسباب زندگی (ابن یمین، ۵۴۰) ║ ق۹. بگو به ساقی جان‌ها کز آن شراب کهن/ بساز بهر حریفان پیاله مالامال (اسیری، ۱۸۵) ║ ق۱۱. هزار فتنة خوابیده چون شراب کهن/ نهفته است در آغوش آرمیدن من (صائب، ۶‏/۳۰۸۰‏) ║ ق۱۲. نم خونی به دلم مانده خماری بشکن/ از شراب کهن اینجا تهِ مینایی هست (حزین، ۱۴۹)
شراب کهنه
شرابی که دست‌کم چهار سال از زمان تهیة آن گذشته است.
ق۴. معتق: شراب کهنه بود (قمری بخاری، ۶۲) ║ ق۷. دل از مِیل کهن مگْسل که سود است/ شراب کهنه داروی وجود است (امیر خسرو۱، ۱۶۹) ║ ق۸. اگر ضعفی در بصر بُوَد و علاج آن تلطیف غذاست و تقویت دماغ به بوی‌های خوش موافق و شراب کهنه کند و از روزه و جماع بازایستد (شمس‌الدین آملی، ۳‏/۱۴۸‏) ║ ق۹. اگر خماهن سوده را با آب بیاشامند مضرت شراب کهنه دفع کند، و اگر به‌واسطۀ اکثار شراب جگر گرم شود و قدری خماهن با آب بسایند و بیاشامند حرارت بقر و اسهال مندفع گردد (محمد بن منصور، ۲۶۳) ║ ق۱۰. اگر بیخ این درخت از خاک خالی کنند و عروق آن را به دُردی شراب کهنه بیالایند و بعدازآن، آن را از خاک بپوشند سیب آن درخت شیرین شود (عبدالعلی بیرجندی، ۶۰) ║ ق۱۱. مده ازدست در پیری شراب ارغوانی را/ شراب کهنه ازدل می‌بَرد یاد جوانی را (صائب، ۱‏/۲۲۱‏) ║ ق۱۲. ز جفا و جور گردون چو شکسته و ضعیفم/ ز شراب کهنه ساقی برسان به من ایاغی (طبیب اصفهانی، ۱۴۸) ║ ق۱۳. خلق را بر لب حدیث جامۀ نو هست و من/ از شراب‌ کهنه می‌خواهم لبالب جام را (قاآنی، ۲۴) ║ ق۱۴. شیخ گفت: همة این‌ها خوب است خاصه شراب کهنه و زردة تخم اما من دوایی دارم که یک مثقالش تولید یک من خون در بدن می‌کند... من آن شیء نایاب را وقف او می‌کنم (خسروی۳، ۱۲۶) ║ ۱۳۱۲ش. یک شب که شراب کهنه‌ای تعارف آورده‌بودند و سالار بدتر از هر شب مست کرده‌بود، گفت به روح پدرم اگر دود بشوی نمی‌توانی از گیر من فرار کنی، من دیگر تو را ازدست نخواهم‌داد! (حجازی۲، ۳۱۳) ║ ۱۳۳۷ش. من اگر پیرم مثل شراب کهنه هستم، هر سال خوش‌مزه‌تر و پرقوّت‌تر از پارسالم (پزشکزاد۴، ۱۸۸) ║ ۱۳۶۸ش. بزمی شاهانه برپا شد. اسباب سرگرمی و طرب فراوان بود. چنگ و چغانه مترنم گشت. شراب‌های کهنه و غذاهای تازه، سفره را رنگین کرده‌بود (بهمن‌بیگی، ۲۸۳)
شراب گساردن
نوشیدن شراب.
ق۷. بخواه با خط بغداد جام دجله‌ مساحت/ ز دست آنکه به رویش غم و شراب گساری (قمری آملی، ۳۱۰) ║ ق۱۴. خُم رحمت بجوشاند، شراب فضل بگسارد/ مر اینان را چو فرزندان میر از مهر پندارد (ادیب‌الممالک، ۲‏/۵۱۴‏)
شراب گُل
نوشیدنی شیرین و معطر که از جوشاندن گُل‌برگ های گُل رُز و افزودن شکر یا عسل تهیه می‌شود و در درمان یبوست به کار می‌رفته است.
ق۴. شکم وی سخت بُوَد، از اول شکم فرماید آوردن به شراب آلو یا به شراب گل با سقمونیا یا طبیخ هلیلة زرد خورَد و یا خرمای هندی و خیارچنبر و... (اخوینی، ۲۲۵) ║ ق۵. شراب... چون لزج و قابض بوَد به اندک‌مایه شیرینی اسهال کند چون شراب بنفشه و شراب گل (تقویم الصحه، ۱۶۶) ║ ق۶. شراب گل که طبع فرود آرد ... و هروقت‌که ازپس شراب گل، شربتی آب سرد خورند به حاجت برانگیزد (جرجانی۲، ۱‏/۳۳۶‏)
شراب گلگون
⇅ شراب سرخ.
ق۶. خواهی که رخ تو رنگ گل گیرد/ از کف منه آن شراب گلگون را (ادیب صابر، ۴۲۱) ║ ق۸. ساقی مریز جرعه تا محتسب نبیند/ داغ شراب گلگون بر خرقة کبودم (کمال خجندی، ۲‏/۷۸۵‏) ║ ق۹. نوفل قدحی شراب گلگون/ داد از کف گلرخی به مجنون (مکتبی، ۶۶) ║ ق۱۱. ز مینای شراب زرد و گلگون/ که در وی خنده شد از حصر افزون (وحید قزوینی۱، ۱۲۶) ║ ق۱۲. مخور فریب که عشق آن شراب گلگون است/ که در پیاله می است و چو می‌کشی خون است (مشتاق اصفهانی: عبداللطیف شوشتری، ۱۹۳) ║ ق۱۳. مخور فریب که عشق آن شراب گلگون است/ که در پیاله می است و چو می‌کشی خون است (عبداللطیف شوشتری، ۴۳۱) ║ ق۱۴. همه درخشد مانند نار ذات وقود/ شراب گلگون اندر به سیمگون بِگْماز (ایرج میرزا، ۶۹)
شراب گلناری
⇅ شراب سرخ.
ق۸. دمید گرد لب جوی خطّ زنگاری/ بیا و در قدح افکن شراب گلناری (سلمان ساوجی، ۲۰۲) ║ ق۱۱. چه گفت؟ گفت هوای صبوح معتدل است/ خوشا نواحی دشت و شراب گلناری (سنجر کاشی، ۳۷۵)
شراب گور
⇅ شراب قند(قند:قندی).
ق۱۱. بادة انگور و آب خضر از یک چشمه‌اند/ مرد دل در سینة هرکس شراب گور خورد (صائب، ۳‏/۱۱۷۹‏)
شراب گُوز
دارویی به صورت مایع نوشیدنی که از آمیختن عصارۀ گردو با سکنجبین، شیر و جز آن‌ها تهیه می‌کردند و برای رفع التهاب و خون‌ریزی در دهان و گلو به‌کار می‌بردند.
ق۴. قرص کهربا با شراب خرتوت بیامیزند و شراب گُوز آماده دارند، اگر خون رَوَد، قرص کهربا به دهان گیرد بازدارد، و گر آماس کند، بدین شراب‌ها بازدارد (اخوینی، ۳۰۶) ║ به غرغره مشغول شَوی به شراب گُوز و شراب خرتوت (اخوینی، ۳۰۸)
شراب لعل (لعل: لعلی)
⇅ شراب سرخ.
ق۵. شراب لعل بده، اندکی به دور و بده/ میان دور درون ساتگینیی گه گاه (ازرقی، ۸۸) ║ ق۶. شراب لعل گرم‌تر از شراب سپید و زرد باشد (جرجانی۱، ۱۵۰) ║ ق۷. به جام مردمان سبلت مکن سست/ شراب لعل تو خونابة توست (امیر خسرو۱، ۴۷) ║ ق۸. بیا صوفی شراب لعل کن نوش/ بیفکن ارزق پشمینه از دوش (عماد فقیه، ۲۳۷) ║ ق۹. ضعف پیری را دوا کردم طلب گفت آن حکیم/ نوجوانی جوی و بر رویش شراب لعل نوش (جامی۱، ۲‏/۵۹۰‏) ║ ق۱۰. به جام زر توان خوردن شراب لعل با خوبان/ چه سازد عاشق بی‌خان‌ومان چون نیست اسبابش (بابا فغانی، ۲۹۵) ║ ق۱۱. آمیخت رنگ‌وبویش در جسم خاکی من/ همچون شراب لعلی در ساغر سفالی (نوعی، ۲۳۳) ║ ق۱۲. به‌رغم آسمان چون مِهر و مه جامی به‌ چرخ آور/ شفق‌پوش از شراب لعل‌ام کن چهرة کاهی (نجیب کاشانی، ۵۸۷) ║ ق۱۳. هر دَم از فیض لب ساقی شراب لعل را/ نشئۀ دیگر نگر، کیفیت دیگر ببین (فروغی بسطامی، ۲۵۶) ║ ق۱۴. بدرقهٔ وی بتا به روی بهاران/ آتشی از آن شراب لعل برافروز (ادیب‌الممالک، ۲‏/۸۵۹‏)
شراب لعلی
⇅ شراب سرخ.
شراب مثلث
شرابی که برای غلظت بیشتر آن را تا حدی بجوشانند که دو سوم آن تبخیر شود و یک سوم آن باقی بماند.
ق۶. گزیدن کژدم، نخست زهرِ او بیرون باید کشید پس تَکمید کردن به نمک و گاورسِ گرم... و سیر کوفته اندر شراب مُثلث سود دارد (جرجانی۲، ۲‏/۸۵۶‏) ║ ق۸. شراب مورد: دانه مورد بگیرند و بکوبند و هفت روز در شراب مثلث خوسانند و بپالانید و صافی کنند و شکر به چاشنی نهند و در دیگ سنگین، نرم نرم بجوشانند و به قوام آرند (نجم‌الدین شیرازی، ۲۷۲) ║ ق۱۰. پیاله‌یی ز شراب مثلثش بر کف/ که سوی نکهت او روح کرده استقبال (نظیری، ۴۴۰)
شراب مروّق
شراب صاف‌شده و پالوده از ناخالصی.
ق۴. شراب مروق: شراب انگور بود که به‌غایت نیک بپالایند و روشن بود به اوّل کار و آن‌گاه بنهند تا برسد (قمری بخاری، ۶۲) ║ ق۵. دختر گفت مرا مغز استخوان و مسکه و انگبین مصفّی به غذا دادی و شراب مروّق به‌جای آب (ابن بلخی، ۶۲) ║ ق۶. بفرمود تا شراب مروّق در جامهای مرصّع بریزند. ساقیان گل‌رخ ساده‌زنخ شراب گردان کردند و مطربان خوش‌زخمه سماع آغاز نهادند (طرسوسی، ۱‏/۵۰۶‏) ║ ق۷. با دوستان مشفق و یاران مهربان/ بنشسته و شراب مروّق کشیده گیر (سعدی۴، ۷۹۶) ║ ق۸. برفتی و ما را فراموش کردی/ شراب مروق بسی نوش کردی (نزاری، ۲‏/۴۲۳‏) ║ ق۹. شراب مروّق در دست ساقیان گل‌اندام گردان شد و مجلس، چون خُلد برین گشت (بختیارنامه، ۱۴) ║ ق۱۲. شراب مروق... ماهیت آن خمری است که نان میده و بکسمات در آن خیسانیده بعد از شش ساعت صاف نمایند و بخورند کثیرالغذا و موافق ناقهین است (عقیلی خراسانی، ۵۴۵)
شراب مغانه
شرابی که زرتشتیان به عمل می‌آورند؛ به توسع هر نوع شراب، به ویژه شراب انگوری.
ق۶. از عتاب شبانه رنجورم/ وز شراب مغانه مخمورم (جبلی، ۲‏/۵۵۰‏) ║ ق۷. هین درفکن به جام شراب مغانه را/ پر نور کن ز قبلۀ زردشت خانه را (قمری آملی، ۳۳۱) ║ ق۸. ساقیان پری‌روی شراب مغانه و می عاشقانه به نوشانوش در‌می‌دادند (ثغری، ۴۶۴) ║ ق۱۰. هر صبح کن دو جام شراب مغانه فرض/ فاضل ازین دوگانه کن آن پنج‌گانه فرض (نظیری، ۲۴۷)
شراب مغسول
⇅ شراب مثلث.
ق۱۲. حکم این مثلّث مسمّی به جمهوری که شیخ در قانون به شراب مغسول آن را ذکر کرده، بدون اطلاق لفظ مثلّث، اگرچه در حرمت مادون خمر و طلا و نقیعین است، لیکن به‌هرحال، مافوق مثلّث فقهی است (ارزانی، ۳‏/۷۸۶‏) ║ چنانچه شرب آب بر ریق و عقب حرکت و جماع و مسهل و استحمام و عقب تناول فواکه -خصوصاً بر بطّیخ- منهی است، شرب شراب -یعنی خمر- نیز در این اوقات ممنوع است نزد اطبا، و شراب مغسول به دستور (ارزانی، ۳‏/۷۸۷‏)
شراب مقدس
در مسیحیت، شرابی که نماد خون مسیح است و در مراسم عشای ربانی کشیش قطعات کوچک نانی را که نماد جسم مسیح است به این شراب آغشته می‌کند و با خواندن دعا در دهان میسحیان حاضر در مراسم می‌گذارد.
۱۳۶۲ش. چه اِشکالی داشت اگر سرلشکرهای زیبایی در این دسته باشند که درهنگام برگزاری مراسم عشای ربانی کتاب دعا را بین حاضرین پخش کنند و خاضعانه شراب مقدس را همراه با آب شیر کلیسا به دعاخوانان تعارف کنند (کلانتریان، ۱۴۱) ║ ۱۳۷۷ش. از تمام این مراسم ابدی دردناک فقط چند چیز یادم مانده ... غسل تعمیدش دادند، نان و شراب مقدس را بهش خوراندند (دریابندری۴، ۲۴۶) ║ ۱۳۸۰ش. به شمع‌دان‌های محراب نگاه کردم و به گل‌دان‌های بزرگ نقره با گل‌های پلاستیکی، به جام شراب مقدس و به حمایل زردوزی کشیش کنار جام (پیرزاد۱، ۲۲۰)
شراب ممزوج
شرابی که با مایعی دیگر، به ویژه با آب یا گلاب آمیخته شده است.
ق۵. یک دانگ‌سنگ خاکستر هیزم رز با جلاب و آب‌یخ و شراب ممزوج اندک‌اندک در خانۀ شمالی به تابستان خمار را سود دارد (تقویم الصحه، ۱۳۷) ║ ق۶. شراب ممزوج کسی را کی دِماغ ضعیف باشد... و ناقهان را سود دارد و اندر تابستان ممزوج بیش‌تری مزاج‌ها را موافق‌تر از صرف باشد (جرجانی۱، ۱۵۱) ║ ق۸. ابن‌جوزی... می‌گوید... مرح شباب با فرح شراب ممزوج داشتم و روزگاری به بطر و اشر می‌گذاشتم (عزیز استرآبادی، ۱۶) ║ ق۹. برآید در این درجه مردی با کلاهی شب‌پوش از خز و پیش او خنوران سفالین پُر شراب ممزوج زرد و سرخ (تنکلوشا، ۱۱۲) ║ ق۱۰. اگر زن آبستن پنیرمایهٔ خرگوش نر یا خصیهٔ وی با شراب ممزوج بیاشامد فرزند نر آورد و پنیرمایهٔ ماده فرزند ماده بیاورد (لسان طبسی، ۱۶۷) ║ ق۱۲. زهرة‌الملح... چیزی است شبیه به شوره و شورطعم و زعفرانی‌رنگ و تندبو و کریة‌الرائحه... و خواص آن مجفف و محلل قوی ... با شراب ممزوج در اسهال قوی‌تر از نمک هندی (عقیلی خراسانی، ۴۸۲)
شراب نو
شراب تازه که مدت اندکی از تهیۀ آن گذشته است.
ق۴. فاما اغذیة دوایی شش گونه بُوَد: یکی تر چُن شیر و کدو و خیار و خیار بادرنگ و شراب نو (اخوینی، ۱۵۶) ║ ق۵. باب چهل‌وششم: در آنچه بدانند که شراب نو کدام است و شراب کهن کدام (ورزنامه، ۵) ║ ق۶. بادهای غلیظ بدان رگ‌ها بگذرد و مدد مادة این علت شود اسباب دورترین خوردن طعام‌های غلیظ و بادانگیز بُوَد و انگور... و جرجیر و شراب نو ازآن‌جمله است (جرجانی۱، ۵۳۶) ║ ق۱۲. اگر شراب تازه را در خیک کهنه بریزند، می‌ترکد خیک و ریخته می‌شود شراب؛ لیکن می‌گردانند شراب نو را در خیک نو تا هر دو درست بمانند (مهدی استرآبادی۱، ۵۹)